“અમેરિકામાં વસતા ભારતીયો વિશે” નટવર ગાંધી (૩ અને ૪) બે તબક્કામાં આગમન

અમેરિકામાં વસતા ભારતીયો વિશે”

NatwarGhandhi.jpg

નટવર ગાંધી

૩-બે તબક્કામાં આગમન

અમેરિકામાં ભારતીયો બે તબક્કામાં આવ્યા. 1820થી માંડીને 1965 સુધીનો એક તબક્કો ગણાય અને 1965 પછી બીજો.  ઓગણીસમી સદીના અંતમાં અને વીસમી સદીની શરૂઆતના દાયકાઓમાં આવેલા ભારતીયોમાં મોટા ભાગે પંજાબી ખેડિયા કામગારો અને રડ્યાખડ્યા વિદ્યાર્થીઓ આવેલા. થોડાક ભારતીય ક્રાંતિકારો પણ બ્રિટિશ હકૂમતમાંથી છૂટવા માટે ભાગીને અહીં આવેલા. કલકત્તાના પ્રસિદ્ધ સામયિક ‘મોર્ડન રિવ્યૂ’માં ક્રાંતિકારો ભાગીને અમેરિકા કેવી રીતે પહોંચી શકે એ સમજાવતા લેખો પણ એ જમાનામાં આવતા.

ઓછા પગારે અને કેડતોડ કામ કરીને આ વસાહતી હિન્દુસ્તાની મજૂરો અમારી રોજગારી લઈ લેશે એવા ભયે અહીંની કામદાર વસતી ભડકી ગઈ હતી.  ભયાનક ‘હિન્દુ આક્રમણ’ થઈ  રહ્યું છે એવી ચેતવણીઓ છાપાંઓમાં આવી હતી.  આવા ઊહાપોહને કારણે હિન્દુસ્તાનીઓ અને અન્ય એશિયન પ્રજા અમેરિકામાં ન પ્રવેશી શકે એવા કાયદાઓ પસાર થયેલા. એમને માટે કામધંધા કરવાનું અને નોકરી મેળવવાનું મુશ્કેલ થઈ ગયું હતું. 1820થી 1946 સુધીના ગાળામાં આવેલા લગભગ દસેક હજાર ભારતીયોમાંથી અંતે માત્ર 1500 જેટલા જ ટકી રહ્યા. બીજા બધાએ અમેરિકા છોડ્યું. 1947માં ભારતીયોને અહીં આવવા દેવામાં થોડી છૂટછાટ મુકાઈ, અને 1965 સુધી એમની વસતીમાં 6000 જેટલો વધારો થયો. આમાંના ઘણા તો શરૂઆતમાં વિદ્યાર્થી તરીકે જ આવેલા, અને પછી રહી ગયા.

૪-પ્રોફેશનલ ઈમિગ્રેશન

1965માં અમેરિકાના ઇમિગ્રેશન (પરદેશથી વસવાટ માટે આગમન)ના કાયદાઓમાં જબ્બર ફેરફાર થયા.  યુરોપીય પ્રજાની તરફેણ કરતી ક્વોટા પદ્ધતિને બદલાવવામાં આવી. અમેરિકા આવવા મથતી વ્યક્તિ ક્યા દેશથી અને કઈ પ્રજામાંથી આવે છે, તેને બદલે તેની શી લાયકાત અને શી આવડત છે એ વાત ઉપર ભાર મૂકવાનું નક્કી થયું.  વ્યક્તિમાં કૌશલ્ય હોય, ભણતર હોય તો પછી એ ભલે ને ભારતીય, ચાઈનીઝ, બર્મીઝ, વિયેટનામીઝ કે ફિલિપિનો હોય, એને આવવા દેવી જોઈએ. વધુમાં એ વ્યક્તિ જો ડોક્ટર, નર્સ, એન્જિનિયર, ફાર્મસિસ્ટ, પ્રોફેસર, વેપારી વગેરે હોય તો તો એને ખાસ આવવા દેવી જોઈએ, કારણ કે અમેરિકાના વિશિષ્ટ અને વિકસતા અર્થકારણમાં આવા કુશળ વ્યવસાયી લોકોની ખાસ જરૂર છે. આમ જ્યારે અમેરિકન ઈમિગ્રેશનનાં બારણાં ઊઘડ્યાં ત્યારે તેમાં એશિયાની અનેક પ્રજા અમેરિકામાં ઈમિગ્રન્ટ્સ (વસવાટી) થઈને આવી, તેમાં ઘણા ભારતીયો પણ આવ્યા.

1965 પછીના એક દાયકામાં પચાસ હજાર જેટલા કુશળ પ્રોફેશનલ લોકો ભારતમાંથી આવીને અહીં સ્થાયી થયા.  આમ મુખ્યત્ત્વે ભારતીય ડોકટરો, નર્સો, એન્જિનિયરો, કમ્પ્યુટર નિષ્ણાતો, પ્રોફેસરો વગેરે હતા.  1966થી 1977 સુધીના ગાળામાં અહીંની ભારતીય વસતી કૂદકે અને ભૂસકે વધી.  દર વર્ષે એ વસતીમાં 24 ટકા જેટલો વધારો થતો હતો. 1977ના અંતે અહીં લગભગ દોઢેક લાખ ભારતીયો હતા.  1982માં ચારેક લાખ સુધી પહોંચેલી આ વસતી મોટે ભાગે 1965 પછી આવેલા વ્યવસાયી ભારતીયો અને તેમના અનુગામી કુટુંબીજનોની છે.

અમેરિકાની બાવીસ કરોડની વસતીમાં સંખ્યાની દૃષ્ટિએ અહીં વસતા ભારતીયોનું પ્રમાણ ઘણું ઓછું ગણાય. 1820થી માંડીને 1978 સુધીમાં આ દેશમાં કાયદેસર બધા થઈને આશરે પાંચ કરોડ લોકો બહારથી વસવાટ માટે આવ્યા. એમાં છએક ટકા એશિયન, અને ભારતીયો તો અડધો ટકો પણ ન ગણાય. આમાં જ્યારે મોટા પ્રમાણમાં થતું ગેરકાયદેસરનું ઇમિગ્રેશન (વસવાટ માટેનું આગમન) ઉમેરો તો ભારતીયોનું ઈમિગ્રશન સાવ નહિવત્ જ ગણાય.

(ક્રમશઃ)

“અમેરિકામાં વસતા ભારતીયો વિશે” – નટવર ગાંધી.૨-મૂંજવતા પ્રશ્નો

અમેરિકામાં વસતા ભારતીયો વિશે”

૨-મૂંજવતા પ્રશ્નો 

NatwarGhandhi.jpg

આંતરરાષ્ટ્રીય કટોકટીની અસાધારણ વાતને બાજુએ મૂકીએ તો પણ અમેરિકામાં વસતા ભારતીયો પોતાના પરદેશવાસના નિત્ય જીવનના ઘણા પ્રશ્નો મૂંઝવે છે.  ધીમે ધીમે એમને ભાન થાય છે કે ગમે કે ન ગમે તો પણ આપણે હવે અમેરિકામાં જ રહેવાનું છે.  દેશમાં તો વરસે બે વરસે આંટો મારવા જઈએ તે જ, બાકી તો અમેરિકા એ જ આપણો દેશ અને એ જ આપણું ઘર.  બાળબચ્ચાં આંખ સામે મોટાં થઈ રહ્યાં છે. જે પુત્ર આપણી આંગળી પકડીને હજી હમણાં તો પા પા પગલી ભરતો હતો તે આજે આપણાથી દોઢવેંત વધીને દૂરની કૉલેજમાં જવા તૈયાર થયો છે અને એની નાની બહેન આજે જ્યારે સાડી પહેરીને સામે ઊભી રહે છે ત્યારે થાય કે દેશમાં હોત તો કદાચ એને પરણાવી પણ દીધી હોત.  ફૂટબોલ, રોકમ્યૂઝિક, ટી.વી.,પીઝા અને કોકાકોલા ઉપર ઊછરેલ આ પ્રજા અંશેઅંશ અમેરિકન છે.  અપૂર્વ કે સોના જેવાં એમનાં કર્ણપ્રિય નામ કે એમનોઘઉંવર્ણો વાન જ ભારતીય છે, બાકી બીજી બધી દૃષ્ટિએ એ ઊછરતી પ્રજા અમેરિકન છે.

આ અહીં ઊછરતી પ્રજાની અસ્મિતા કઈ?  એમનું ભવિષ્ય કેવું હશે?  એમના સંસ્કાર અને સંસ્કૃતિ ક્યાંનાં? એમનું ધર્માચરણ કેવું હશે?  દુનિયાના ખૂણેખૂણેથી આવેલી ભાતીગળ પ્રજાઓના વૈવિધ્યને જે રીતે અમેરિકન ભઠ્ઠી (મેલ્ટીંગ પોટ) ધીમે ધીમે ઓગાળીને એકરસ કરી દે છે, તેવી જ દશા આપણી અહીં વસતી ભારતીય પ્રજાની થવાની છે કે આ પ્રજા ભારતની ભવ્ય સંસ્કૃતિનો વૈભવ અને વારસો જાળવી રાખીને પોતાની વિશિષ્ટતાનો ધ્વજ ફરકાવશે?  દેશમાંથી ઊછરીને અહીં રોટલો રળવા આવેલી પ્રથમ પેઢી જેમ જેમ ઉંમરમાં વધતી જાય છે તેમ તેમ એની નિવૃત્તિની પણ એને ચિંતા થાય છે. હૂતોહૂતી અને બે બાળકોમાં સમાઈ જતી અહીંની કુટુંબવ્યવસ્થામાં વૃદ્ધોનું શું સ્થાન?  અત્યારે તો કાર્યરત છીએ, પણ નિવૃત્તિના અનિવાર્ય વર્ષોમાં શું કરીશું?  ત્યારે દેશમાં પાછા જવું?  અહીં ઊછરતી નવતર પેઢી સાથે આપણો માબાપ તરીકેનો, વૃદ્ધાવસ્થાનો સંબંધત્યારે કેવો હશે? આવા આવા અનેક પ્રશ્નો અહીં સ્થાયી થઈને વસતા ભારતીયોના મનમાં ભરેલા અગ્નિની જેમ ભરાઈને પડ્યા છે.

(ક્રમશઃ)

૧-“અમેરિકામાં વસતા ભારતીયો વિશે” નટવર ગાંધી

મિત્રો,

આ બ્લોગમાં શ્રી નટવર ગાંધીની “એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા” એમના સૌજન્યથી હપ્તા વાર પ્રગટ થઈ. ઘણાં વાચકોએ પ્રેમથી પ્રેરણાદાયક વાત વાંચી અને વધાવી લીધી. એમની અંગત વાતોની સાથે સાથે ખાસ તો અમેરિકામાં ડોક્ટરેટ અભ્યાસની આંટીગુટી અને વોશિંગટન ડીસીના વહિવટી તંત્રની વાતો જાણવા મળી.

એમણે એક સરસ નાની પુસ્તિકા “અમેરિકામાં વસતા ભારતીયો વિશે” ૧૯૮૨માં પ્રગટ કરી હતી. ૧૦૬૦ના દાયકાથી ભારતીય વસાહતીઓના અમેરિકામાં આવતો પ્રવાહ આજ દિન સુધી ચાલુ જ રહ્યો છે. શ્રી નટવર ગાંધીએ ઈમિગ્રેશન અને ઈન્ડિયન ઈમિગ્રાન્ટ અંગેની સરસ માહિતીમાં આ પુસ્તિકામાં રજુ કરી છે. ગાંધી સાહેબના સૌજંન્ય સાથે એમાંના નાના નાના અંશો રોજ રજુ કરતો રહીશ. આશા છે કે આપને એ શૈક્ષણિક માહિતી જાણવાની ગમશે.

 

અમેરિકામાં વસતા ભારતીયો વિશે”

NatwarGhandhi.jpg

નટવર ગાંધી

 ૧- આ પરિચય પુસ્તિકા પ્રથમ 1982માં પ્રગટ થઈ હતી.  પછી તેનું પુનમુદ્રણ 1999માં થયું. અહીં એની પ્રથમ આવૃત્તિ રજૂ કરી છે.  મૂળમાં માત્ર જોડણી સુધારા કર્યા છે. વધુમાં અહીં રજૂ થયેલા મુદ્દાનું સમર્થન કરતી જે કોઈ વધુ માહિતી મળી છે તે ફૂટનોટમાં મૂકી છે.)

1980માં ઈરાનમાં સળગેલી ક્રાંતિ દરમિયાન અમેરિકન એલચીખાતાના કર્મચારીઓને ત્યાં પકડવામાં આવેલા, અને 444 દિવસો સુધી લગાતાર કેદમાં રખાયેલા.  એ દરમિયાન અમેરિકામાં ભણતા ઈરાની વિદ્યાર્થીઓએ ઈરાનના ક્રાંતિકારી નેતા આયાતોલા ખોમેની અને ઈરાનની ક્રાંતિનો જય બોલાવતા મોરચાઓ અમેરિકાના નાનાંમોટાં શહેરોમાં કાઢેલા.  સામાન્ય અમેરીક્નોમાટે આ મોરચાઓ અસહ્ય થઈ પડેલા. અમેરિકનોનું કહેવું એમ હતું કે એક બાજુ ઈરાન જુગજૂની આંતરરાષ્ટ્રીય રૂઢિને અવગણીને આંગણે આવેલા અતિથિસમા અમેરિકન કર્મચારીઓને કેદમાં પુરે છે, અને બીજી બાજુ, આ ઘા ઉપર મીઠું ભભરાવતા હોય તેમ અહીંના ઈરાની વિદ્યાર્થીઓ અમેરિકાની રાજધાની વોશીન્ગટનમાં વ્હાઇટ હાઉસની બરાબર સામે જ “આયાતોલા ઝિંદાબાદ” કરે છે.  આ તો અમારી મહેમાનગતિનો દુરુપયોગ થયો.

આ ઈરાનીઓને ધક્કો મારીને બહાર કાઢો, અને એમને કેદમાં પૂરો એવાં બિનજવાબદાર સૂચનો થયાં.  ઈરાની એરલાઈન્સ, દુકાનો, ધંધાઓ વગેરેનો બહિષ્કાર કરો, એ લોકોનો હુરિયો બોલાવો એવી માગણીઓ થઈ.  પણ આ દેશનું બંધારણ જ એવું કે કાયદેસર ઈરાની વિદ્યાર્થીઓ ઉપર કે અહીં સ્થાયી થયેલા ઈરાનીઓ ઉપર બહુ કાંઈ થઈ શક્યું નહીં. અમેરિકનો મનમાં ને મનમાં ધૂંધવાઇને બેસી રહ્યા. જોકે થોડાં આડાંઅવળાં છમકલાં જરૂર થયાં.  પણ એકન્દરે અમેરિકન પ્રજાનાં સંયમ અને શિસ્ત પ્રશંસનીય રહયાં અને છતાં સામાન્ય વાતચીતોમાં, રેડિયો અને ટીવી ઉપર આવતા વાર્તાલાપોના કાર્યક્રમોમાં, છાપાંઓમાં આવતા વાચકોના પત્રોમાં, જ્યાં જ્યાં તમને આમપ્રજાની નાડ જાણવા મળે ત્યાં ત્યાં, બહુમતિ અમેરિકન પ્રજાનો પુણ્યપ્રકોપ તરત પ્રગટ થઈ જતો.  અહીં વસતા ઈરાનીઓમાં આ બધાથી વિદેશવાસનો ભય પેઠો, અને અન્ય ઈમિગ્રન્ટ (પરદેશથી વસવાટ માટે આવેલી) પ્રજાઓ પોતાના ભવિષ્ય માટે આશંકિત થઈ.

ઉકળાટના એ દિવસોમાં, અહીં સ્થાયી થઈને વસતા ભારતીયોમાંથી કેટલાકને એમ પણ વિચારો આવેલા કે ધારો જે રીતે અમેરિકન કર્મચારીઓ ઈરાનમાં પકડાય તે રીતે ભારતમાં પકડાયા, તો આપણા સહુની અહીં શી દશા થાય?  ન કરે નારાયણ અને ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે વેર થયું અને બન્ને દેશો યુદ્ધે ચડ્યા, તો આપણું અહીં કોણ ધણી? બીજા વિશ્વયુદ્ધ વખતે જ્યારે જાપાને અમેરિકાના પર્લ હાર્બર ઉપર હવાઈહુમલો કર્યો ત્યારે  અમેરિકાના જાપાની નાગરિકોને સરકારે કોન્સન્ટ્રેશન કેમ્પમાં કેદ પૂરેલા તે માત્ર ચાર દાયકા જૂની જ હકીકત છે. યુદ્ધના ભયજનક વાતાવરણમાં લેવાયેલું આ કરુણ સરકારી પગલું ગેરકાયદેસર હતું તેનો એકરાર તો હજી હવે થાય છે, પરંતુ એ દારુણ દિવસોમાં અમેરિકામાં જ જન્મેલાને સ્થાયી થયેલા જાપાની વંશના અમેરિકન નાગરિકોને પોતાના ઘરબાર અને માલમિલકત છોડીને ઢોરની જેમ વાડામાં પુરાવું પડ્યું તેનું શું? આ દાખલો વિરલ જરૂર ગણાય, છતાં અમેરિકાની લઘુમતિ પ્રજા માટે એનું જે ઐતિહાસિક મહત્ત્વ છે તે ન ભુલાવું જોઈએ.

1297 – ભારતની અવકાશી સફળતા અમેરિકાને દુખે છે પેટ, કૂટે છે માથું …હેન્રી શાસ્ત્રી

વિનોદ વિહાર

હાય! હાય! ભારતે આ શું કર્યું? ઍન્ટિ-સૅટેલાઈટ વેપન ટેસ્ટને પગલે ઉપર ગગનમાં જે અવકાશી કચરો જમા થઇ ગયો છે એને કારણે વીસેક વર્ષથી અવકાશમાં ભ્રમણ કરી રહેલા ઇન્ટરનૅશનલ સ્પેસ સ્ટેશન સામે ખતરો ઊભો થયો છે. જન હિતાર્થે અવકાશમાં સંશોધન કરતી અમેરિકન એજન્સી નૅશનલ ઍરોનૉટિક્સ ઍન્ડ સ્પેસ ઍડ્મિનિસ્ટ્રેશન – નાસા (ગઅજઅ) દ્વારા આવા મતલબનો કાળો કકળાટ કરવામાં આવ્યો છે. રોકકળ કરવામાં આવી છે. નાસાના ચીફ ઍડ્મિનિસ્ટ્રેટર જિમ બ્રિડેન્સ્ટાઇને અકારણ હૈયાવરાળ ઠાલવતા જણાવ્યું છે કે ‘આ અત્યંત અઘટિત અને નુકસાન કરી શકે એવું પગલું છે. ભારત દ્વારા ઉપગ્રહ તોડી પડવાને કારણે સ્પેસમાં જે કંઇ ભંગાર-કાટમાળ જમા થયો છે એનાથી ઇન્ટરનૅશનલ સ્પેસ સ્ટેશનને નુકસાન થઈ શકે છે.’ આ સિવાય પણ કેટલાક મુદ્દા ફરિયાદ સ્વરૂપે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. ભારતે જાણે માનવહિત વિરુદ્ધનું પગલું ભર્યું હોય એવી છાપ ઉપસાવવાનો આ પ્રયત્ન પ્રથમ દૃષ્ટિએ લાગે છે.

હકીકત તો એ છે કે યુએસ, રશિયા અને ચીન પછી એન્ટિ-મિસાઈલ સામર્થ્ય ધરાવતા દેશ તરીકે ચોથા દેશ તરીકે ભારતનું…

View original post 975 more words

લીમડાનું પંચાંગ-અતુલકુમાર શાહ

સૌજન્યઃ

Mahendra Thakaer.jpg

Mahendra Thaker

Received Via E Mail

 

“ગુડી પડવાને દિવસે લીમડાના પંચાંગને આરોગવાથી આરોગ્યમાં અનેરો ફાયદો”
ગુડી પડવા એટલે કે ચૈત્ર સુદ 1 આ વર્ષે 6 એપ્રીલ, 2019 શનિવારના રોજ નયણા કોઠે લીમડાના પંચાંગના સેવનથી આરોગ્યમાં અનેરો ફાયદો થતો હોય છે. જેમ કે હેમંત, શીશીર, વસંત, ગ્રીષ્મ, વર્ષા અને શરદ ઋતુ વખતે સૃષ્ટિમાં અનેક ફેરફારો આવતા હોય છે અને આપણે જેમ એસી રૂમમાંથી બહાર નીકળીએ અને બહારનું વાતાવરણ બદલાઈ જતું હોય છે તે પ્રમાણે કેટલાક ઋતુ પરિવર્તનમાં અને નક્ષત્રના સંધીકાળે આપણા વડવાઓએ અગમચેતી વાપરીને કફ, પિત્ત અને વાતની વિકૃત અવસ્થાને સમ કરવા માટે અલગ અલગ ઔષધિ પ્રયોગો આપેલા છે. કેટલાક લોકો ચૈત્ર મહિનાના 15 દિવસ સુધી લેતા હોય છે, કેટલાક 1, 3, 5 એમ એકી સંખ્યામાં લેતા હોય છે પરંતુ હર્ડીકર દાદા કહેતા હતા કે એક જ દિવસ આ ઔષધ લેવું. કેમ કે વધારે પડતી કડવાશ લેવાથી નપુંસકતાનો ભય ઊભો થતો હોય છે.
મૂળ મરાઠા ઘરાણાના વિશુદ્ધ બ્રાહ્મણ વિદ્વાન વૈદ્યરાજ શ્રી ભાષ્કરભાઈ હર્ડીકરજી કાયમ કહેતા કે, પડવા ને દિવસે લીમડાનું પંચાંગ લેવું જોઈએ. જેમાં લીમડાના પાંચ અંગો એટલે કે મૂળ, છાલ, પત્ર, મોર અને લિંબોડી સમ ભાગે લઈને તેની અંદર થોડું સિંધવ અને મરી ભેળવીને સૂંઠનું પ્રક્ષેપણ કરવામાં આવે તો સમગ્ર વર્ષ દરમ્યાન અનેક પ્રકારના રોગોમાંથી મુક્તિ મળે છે. 
આ વૈદ્યરાજ એટલા કુશળ હતા કે દૂત બનીને તમારા સગા-સંબંધીની દવા લેવા જાવ તો તમારી તાડી જોઈને દર્દીની દવા આપી શકે એને દૂત નાડી કહેવાય છે. અંદર ભૂત નાડી બોલતી હોય તો તે પણ તેઓ કહી આપતા. આ વિજ્ઞાન તેઓએ પોતાના કેટલાક શિષ્યોને વારસામાં આપેલું છે.
જેઠ મહિનાના દર અઠવાડિયે એક વખત એમ કુલ 4 વખત એરંડભ્રષ્ટ હરીતકી લેવામાં આવે તો એટલે કે સારા વૈદ્યરાજ પાસે એરન્ડીયાના તેલમાં 7 વખત તળેલી હીમેજ લેવામાં આવે તો ઝીણો તાવ આવતો બંધ થઈ જાય છે.
આવી જ રીતે કેરીની સીઝન પછી આદ્રા નક્ષત્ર આવે ત્યારે એક્ઝેટ એ જ સમયે આમલીના કચુકાના વજન જેટલી દેશી શુદ્ધ હિંગ, દેશી ગાયનું ઘી, થોડાક સિંધવ સાથે ચાટવામાં આવે તો માત્ર ચોમાસાના 4 મહિના વાયુના રોગો થતા નથી. આ વર્ષે તે જેઠ વદ 5, શનિવાર અંગ્રેજી તા. 22-06-2019 સાંજે 5:20 કલાકે બેસે છે.
જૈનોમાં આદ્રા આવે પછી કેરીનો ત્યાગ થતો હોય છે કેમ કે તેમાં તે જ વર્ણના નરી આંખે ન દેખી શકાય તેવા અસંખ્ય જીવો ઉત્પન્ન થઈ જતા હોય છે. આદ્રા પછી કેરીનો સ્વાદ પણ બદલાઈ જતો હોય છે.
ઔષધિના મર્મગ્ન શ્રી જ્ઞાનમૂર્તિ સરસ્વતી કહેતા હતા કે જામફળના વૃક્ષના સાડા ત્રણ પાન વણબોલ્યા સામેવાળાને આપે અને તે ચાવી જાય તો દાંતના કોઈપણ રોગ રહેતા નથી. હર્ડીકર દાદા જણાવતા હતા કે ગર્ભવતી સ્ત્રીઓને વેણ ઉપડે ત્યારે દર્ભના ઘાંસનું મૂળ નાભીની નીચે સ્પર્શ કર્યા વગર એન્ટીક્લોકવાઈઝ એટલે કે અવળા અવર્તથી ફેરવવામાં આવે તો ઓપરેશન વગર સહેલાઈથી ડિલિવરી થઈ જતી હોય છે. અધેડાના વૃક્ષનું મૂળ પણ અંબોડામાં ખોસી દેવાથી નોર્મલ ડિલિવરી થાય છે. જો કે ડિલિવરી થયા બાદ તરત જ માથામાંથી તે મૂળ દૂર કરી દેવું જોઈએ. પોતાના જ વાળની લટ મધ્યમાં એટલે કે વચલી આંગળીમાં બાંધીને ઉપરના તાળવામાં ઘસવાથી પણ સીઝેરીયનના જોખમમાંથી બહાર આવી શકાય છે.
પારસ પીપળાના પાન ટૂંકા હોય છે. બીજો પીપળો ઉગાડી શકાય તેવો હોય છે. પરંતુ જે પીપળો પોતાની મેળે જ ઉગે છે તેના પાનની દાંડી લાંબી હોય છે અને તેની પૂછડી પણ લાંબી હોય છે. દાંડી અને પૂછડીની લંબાઈ લગભગ સરખી હોય છે તેવા પીપળાના લાંબા પાનવાળા વૃક્ષનું બે પાન તોડીને તેના દૂધના ટસીયા સાથે સાપ કરડનારના બંને કાન પાસે સ્પર્શ કરાવ્યા વગર રાખવાથી સાપનું ઝેર ઉતરી જતું હોય છે. પણ આ પ્રયોગ કરતી વખતે જેને સાપ કરડ્યો હોય તેના બંને હાથ-પગ મજબૂત માણસોએ પકડી રાખવા જરૂરી છે. કારણ એ સાપનું ઝેર ઉતરતી વખતે તેને સખત પીડા થશે તેથી તેની સ્થિર રાખવા પકડવાની જરૂર છે. જો ઝેરી સાપ ન કરડ્યો હોય અથવા ઝેર ન ચડ્યું હોય તો પીપળાના પાન આ રીતે રાખવાથી કોઈપણ પીડા થશે નહીં. પણ જો ઝેર ચડ્યું હશે તો જેમ જેમ ઝેર ઉતરતું જશે તેમ તેમ પીડા ઓછી થતી જશે અને છેલ્લે પીડા સંપૂર્ણ બંધ થઈ જશે. ત્યારે સમજવાનું કે ઝેર પુરેપૂરું ઉતરી ગયું. આ પ્રયોગ દરમિયાન પીપળાના પાનો ચીમળાઈ જાય અથવા કાળા પડી જાય એટલે તરત બદલીને પાન નવા લેવાના હોય છે. ગુજરાતના એક વિદ્વાન પ્રોફેસરે અનેક લોકોને આ પ્રયોગથી સાપનું ઝેર ઉતારેલું છે.
ઔષધિ ગ્રહણમાં પણ મૂળિયાઓ બધા મૂળ નક્ષત્રમાં, શાખા-પ્રશાખાઓ વિશાખા નક્ષત્રમાં અને પુષ્પો બધા પુષ્ય નક્ષત્રમાં વિધિપૂર્વક ગ્રહણ કરવામાં આવતા હોય છે. ગ્રહણ કરવાના પૂર્વ દિવસે તે વૃક્ષોને નોતરું કે આમંત્રણની વિનંતી કરતા કેટલાક વિશિષ્ટ અનુષ્ઠાનો કર્યા પછી જો ઔષધિ ગ્રહણ કરવામાં આવે તો ઔષધિની અનેકવિધ રીતે તાકાત વધતી હોય છે. એક વખત રાત્રે ઔષધિ ગ્રહણ વખતે ખીર મુકતા અને સતત ચોકીપેરો હોવા છતાં સવારે તેમાંનું સંપૂર્ણ દૂધ અદ્રશ્ય થયું હતું અને માત્ર ચોખા રહ્યા હતા.
ચોરો જ્યારે ચોરી કરવા જાય ત્યારે પંખીઓની સાંકેતીક ભાષા તેમના નાના બાળકો પણ ઉકેલીને ચોરી કરવા જતા હોય છે. જેમ કે આજે માલ મળશે કે નહીં મળે કે ધોલધપાટનો માર મળશે કે નહીં તેની આગોતરી જાણ વડના વૃક્ષમાંથી બનાવેલ વિશિષ્ટ ઔષધિ દ્વારા થઈ જતી હોય છે. ચોરોના સરદારે એક વખત એક સંતપુરુષ પાસે આ કબૂલાત કરી હતી કે વૈશાખ સુદ 3 ને દિવસે અમે ગાઢ જંગલમાં વડના વૃક્ષ ઉપર એક માટલું બાંધતા હોઈએ છીએ અને બરાબર એની નીચે જમીન ઉપર એક અડધું તૂટેલું માટલું મુકતા હોઈએ છીએ. ઉપરના માટલામાં એક નાનકડું છીદ્ર પાડવા દ્વારા ધીમે ધીમે નીચેના માટલામાં પાણી ટપક ટપક પડતું હોય છે. ગાઢ જંગલમાં અનેક પશુ પંખીઓ આ પાણીને બોટે છે. વડના વૃક્ષમાંથી પડતી ઝાંકળ કે વરસાદ આદિનું પાણી પણ આ નીચેના માટલામાં પડે છે અને સિંહ, વાઘ, વરુ સહિત સાપ, ચકલી કે કબૂતર પણ આ પાણી પીવા માટે આવે છે. બરાબર એક વર્ષ પછી અમારા નસીબ બળીયા હોય તો હિંસક પશુઓથી બચતા બચતા અમે ગાઢ જંગલમાં એ માટલા પાસે જઈને જો એમાં કોઈ પાણી બચ્યું હોય તે લેતા આવીએ છીએ અને અને અમારા ઘરમાં જ્યારે બાળકનો જન્મ થાય ત્યારે ગળથુંથીમાં આ પાણી પીવડાવીએ છીએ જેથી તે બાળકને સહજ પશુ-પંખીની આ સાંકેતિક ભાષા આવડી જાય છે. અક્ષય તૃતિયા અને વડના વૃક્ષની આવી જુગલબંધી અલૌકિક છે.
આવો આવા અનેકવિધ પ્રયોગોને પુનર્જીવિત કરીએ અને આયુર્વેદની ખોવાયેલી પ્રતિષ્ઠાને પુન: પ્રસ્થાપિત કરીએ. આયુર્વેદમાં આવા અન્ય પ્રયોગોની કોઈને જાણકારી હોય તો મોબાઈલ નં. 9324470054 પર લેખકને વોટ્સ એપથી જણાવવા વાચકોને ખાસ નમ્ર વિનંતી છે.
લી. અતુલકુમાર વ્રજલાલ શાહ (સી.એ.)ના પ્રણામ.
Thanking you.
Regards
From,
M/S A. V. Shah & Co.
Mr. Atulkumar V Shah
022-28870054.
022-22876087.

ફ્રેમિંગ ઈફેક્ટ: ચોકીદાર ચોર હૈ વિ. મૈં ભી ચોકીદાર / પરેશ વ્યાસ

નીરવ રવે

ફ્રેમિંગ ઈફેક્ટ: ચોકીદાર ચોર હૈ વિ. મૈં ભી ચોકીદાર

ચૂંટણી આવી પહોંચી છે. મતદાર મતદાતા થઇ ગયા છે. મત દેવાનો જેને અધિકાર છે એ દાતાર થઇ ગયા છે. દાનવીર થઇ ગયા છે. એમને રીઝવવા, એમને બીવરાવવા, એમને સમજાવવા કેટકેટલાં પ્રયાસો થઇ રહ્યા છે. યાત્રાઓ થઈ રહી છે. ભલી ભોળી જનતાને ઊઠાં ભણાવવાનાં કારસો રાજકારણીઓ કરી રહ્યાં છે. ઘણાં એવાં પણ છે જે રાજકારણીઓ તો નથી પણ રાજકારણીઓની છબી સુધારવાની કોશિશ કરી રહ્યા છે. મતદાતાઓનાં મન પારખીને એમને યથોચિત સામ, દામ અને દંડ દેવાનાં પ્રયાસો કરી રહ્યા છે. એમનું કામકાજ ભેદી છે. આ બધા બીહેવિયર સાયન્ટિસ્ટ્સ છે. વર્તણુંકનું પણ એક વિજ્ઞાન છે. કેટલાંક મતદાતાઓ એવાં છે જે આજન્મ એક પક્ષ, એક વિચારધારા સાથે જોડાયેલાં છે. એમની આંતરિક નારાજગી ભલે હોય પણ એમને તો છૂટકો જ નથી. અને ભક્તિમાં કોઈ તર્ક હોતો નથી. અથવા એમ કહીએ કે ભક્તિમાં સમર્પણ હોય છે. ચૂંટણીમાં રાજકીય ભગવાનોને ભક્તો વિષે કોઈ ચિંતા નથી. એમને ખાતરી છે…

View original post 656 more words

ચંદુ ચાવાલા– જાણ્યા અજાણ્યા ગાંધીઓ

પ્રવીણ લેખક કાર્ટુન.jpg

પ્રવીણ શાસ્ત્રી

ચંદુ ચાવાલા– જાણ્યા અજાણ્યા ગાંધીઓ

આજે અમારા ચંદુ ચાવાલાના બંગલે જબરી ધમાધમી થઈ ગઈ. મૂળ વાત તો ગાંધીજીના પરિવારની હતી પણ છોટુ મોટુએ સારી વાતનો કચરો કરી નાંખ્યો. હું માંડીને વાત કરું.

હું, ચંદુ, મંગુ, કરસનદાદા અને ડોક્ટર કેદાર લિવિંગ રૂમમાં બેસીને વાતો કરતાં હતાં. કેદાર, ગાંધી પરિવારની વાતો ગંભીરતાથી કરતો હતો. ગાંધીજીના પૌત્રોની આછી ઝલક અને ઓળખાણ આપતો હતો. ભારતના લોકો નહેરૂવંશજો વિશે બધું જ જાણે છે; પણ તેઓ સો વર્ષ પહેલાંનાં ભારતમાં આઝાદી લાવનાર બીજા ઘણા નેતાઓના સંતાનો કે તેમના વંશજોના પરિવાર વીશે ખાસ કશું જાણતા નથી. ઘણાં લો પ્રોફાઈલ રાખીને સામાન્ય લોકોની જેમ જ રહેતા હોય છે. આ ૨૦૧૯નું વર્ષ મહાત્મા ગાંઘીજીની એકસો પચાસમી જન્મ જયંતિનું છે એટલે અમને પણ કંઈક રસ જાગ્યો હતો. મહિના બે મહિના પર જ્યારે અમે ભેગા મળ્યા હતા ત્યારે કનુ ગાંધી અને રાજમોહન ગાંધીની સિદ્ધિઓ અંગે કેદારે થોડી માહિતિ આપી હતી.

આજે એણે થોડી વાતો ગાંધીજીના પુત્ર દેવદાસ ગાંધીના પુત્ર રામચંદ્ર ગાંધી અને ગોપાલકૃષણ ગાંધી વિશે વાતો કરી. રામચંદ્ર ગાંધી એમના બીજા ભાઈઓ કરતાં થોડા જુદા હતા. ડાઉન ટુ અર્થ, તદ્દન સીધા સાદા અને વિનમ્ર. ખુબ જ વિદ્વાન. એમનો જીવનકાળ ૧૯૩૭ થી ૨૦૦૭. એમના પિતા દેવદાસ ગાંધી એ ગાંધીજીના પુત્ર થાય અને માતા લક્ષ્મી રાજગોપાલાચાર્યની પુત્રી થાય દાદા અને આજાની બુદ્ધિમતા બધા ગ્રાન્ડકિડસને વારસામાં મળેલી. રામચંદ્રે ઈંગ્લેન્ડની ઓક્ષફર્ડ યુનિવર્સિટીથી, નામાંકિત ફિલોસોફી પ્રોફેસર પિટર સ્ટ્રાઉસનના હાથ નીચે ફિલોસોફીમાં ડોક્ટરેટ કર્યું હતું. એમણે હૈદ્રાબાદ યુનિવર્સિટીમાં ફિલોસોફી ડિપાર્ટમેન્ટ ચાલુ કરાવ્યું હતું.

કેદારે એક હૈદ્રાબાદ યુનિવર્સિટીની જાણવા જેવી વાત કરી હતી. રામચંદ્ર યુનિવર્સિટીમાં વિદ્યાર્થીઓના માનીતા પ્રોફેસર હતા. વિદ્યાર્થીઓ વધતા ગયા. નવો રૂમ બાંધવો પડે એમ હતો. જે જગ્યાએ રૂમ બાંધવાનો હતો તે આંગણમાં એક લિમડાનું વૃક્ષ હતું. રામચંદ્રને એ પ્રિય હતું. રૂમના પ્લાન પ્રમાણે એ લિમડાને કાપવો જ પડે એમ હતો. “હું આ વૃક્ષ કાપવા ન જ દઉં. વૃક્ષ તો ધરતીના ફેફસા છે.”  એઓ વૃક્ષને વળગી પડ્યા. કોલેજ સત્તાવાળાઓએ બળજબરી કરીને એમને વૃક્ષથી છૂટા પાડ્યા અને લિમડો તો કપાયો જ. એમનું દિલ ઉઠી ગયું. રામચન્દ્રે હૈદ્રાબાદ યુનિવર્સીટી છોડી દીધી. આ હતો એમનો પર્યાવરણ પ્રેમ. ત્યાર પછી તો એમણે વિશ્વભારતી યુનિવર્સિટીમાં, પંજાબ યુનિવર્સિટીમાં, કેલિફોર્નિયા ઈનસ્ટિટ્યુટ ઓફ ઈન્ટગ્રલ સ્ટડિઝ અને બેંગલોર યુનિવર્સિટિમાં શિક્ષણ કાર્ય કર્યું હતું. એઓ જૂન ૨૦૦૭માં મુંબાઈમાં ઈન્ડિયા ઈન્ટરનેશનલ સેન્ટરમાં હાર્ટએટેકથી મૃત્યુ પામ્યા હતા. એમની પુત્રી લીલા ગાંધી પણ બ્રાઉન યુનિવર્સિટીના શિક્ષણ ક્ષેત્રે જાણીતા છે.

અમારી આ વાતો ચાલતી હતી એટલામાં ચંદુના દિકરાના બે ટ્વિન સાળાઓ મોટુ અને છોટુ આવી પહોંચ્યા. આજે એમની પચાસમી બર્થડે હતી. બન્ને જોડિયા ભાઈઓ પણ મોટુ જરા વહેલો જન્મેલો અને છોટું એક બે મિનિટ મોડો પડેલો. બસ માત્ર એક બે મિનિટમાં જ બધા સ્ટાર, ગ્રહો નક્ષત્રો સેટેલાઈટો જે જે હોરોસ્કોપમાં ઈફેક્ટિવ ફેક્ટર હોય એ બધું બદલાઈ ગયેલું. એમના જન્માક્ષર સદંતર વિરોધી થઈ ગયેલા.  એઓ દરેક વાતમાં ઊંધા જ. ખાસ તો ક્રિકેટમેચ, બોલિવુડ ફિલ્મ અને ઈલેક્શનની વાતોમાં બન્ને વચ્ચે ટોટલ ધમાલ ચાલતી. મોટુ ભાજપી અને મોદીજીનો પરમ ભક્ત અને નાનો છોટુ ઈંદિરાજીનો પ્રસંશક.  સ્વાભાવિક રીતે રાહુલનો સમવયસ્ક એટલે એનો જબરો સપોર્ટર. આ બન્ને ભાઈઓ એક સાથે ઘરમાં રહે અને હમણાંતો ઈલેક્શન વોરનો સમય એટલે રોજનું જ રામાયણ. જ્યાં એ બન્ને હોય ત્યાં ઘાંટાઘાટ તો હોય જ. કોણ જાણે કેમ પણ કેદારની હાજરીમાં એઓ ડાહ્યા થઈ જાય. આમ તો એઓ ચંદુબાપાને પગે લાગવા આવ્યા હતા. પગે લાગ્યા. અને બેઠા.

“બાપા આપણા મોદીજીની વાત ચાલે છે ને?” મોટુએ પુછ્યું.

“ના દીકરા. ડોક્ટર કેદાર મોદી કે રાહુલની વાત કરે જ નહિ. અત્યારે તો ગાંધીઓની વાત ચાલે છે.” કરસનદાદાએ કહ્યું.

“હવે તો ગાંધી જ પીએમ બનવાના. એની જ વાત કરવાની હોય” વાતમાં છોટુએ તરત ઝંપલાવ્યું.

‘એઈ છોટ્યા મોટ્યા. બન્નેને હેપ્પી બર્થડે. તમે ચંદુબાપાને પગે લાગ્યા. તમને એમને આશિષ પણ આપ્યા. હવે ડોક્ટર સાહેબ જે વાત કરે તે શાંતિથી સાંભળો. ડોક્ટર સાહેબ રાહુલ ગાંધીની નહિ પણ ગાંધીજીના ગ્રાન્ડ ચિલ્ડ્રનની વાતો જરે છે. જો વાત ન સાંભળવી હોય તો ચંપાદાદી સાથે બેસીને મોદી ગાંધીની ધોલાઈ કરો.’ મંગુએ બન્નેને ઠપકાર્યા. આ બન્ને નાનપણમાં મંગુના દીકરાના દોસ્ત હતા એટલે મંગુને એમને ખીજવાવાનો કે ઠપકારવાનો અધિકાર હતો.

‘મંગુ આજે એમને નિરાંતે લડવા દો. ભલે બે જીવ એક સાથે માના ગર્ભમાં રહ્યા હોય પણ દરેકને મળતા ડીએનએ હાર્મોન્સની એરેન્જમેન્ટ અલગ પણ હોઈ શકે અને ન્યુરોલોજીકલ ડેવલોપમેન્ટ જુદી રીતે થાય એ શક્ય છે. પ્રકૃતિ અનેગમો અણગમો પણ અલગ થાય.પહેલાની મુવીમાં એવું આવતું કે જોડિયા ભાઈઓ હોય તો એકને વાગે અને બીજાને દુઃખ થાય. પણ એવું નથી હોતું. પેલા જૂના મુવી યાદ કરો. રામ ઔર શ્યામ કે સીતા ઔર ગીતામાં જોડિયા હોવા છતાં બન્ને તદ્દન જૂદા હતા’  કેદારે જેમાં અમારી ચાંચ ન ડૂબે એવી વૈજ્ઞાનિક વાત ફિલ્મી દાખલાથી સરળ રીતે સમજાવી.

‘અરે! ડોકટર સાહેબ, આ બન્ને તો એમની મમ્મીના પેટમાં પણ જગ્યા અને ખાવા પીવા બાબતમાં લડતા હશે.’ મંગુએ કહ્યું.

‘મંગુ આજે એમની બર્થ ડે છે. લડવું હોય તો મોદી અને ગાંધીને માટે લડવા દો. આપણું શું જાય. આપણે ક્યાં મત આપવા જવાના છીએ.’ આજે કેદાર કુલ હતો અને આ બન્ને ભાઈઓ માટે ઉદાર થયો.

‘દોસ્તો હેપ્પી બર્થડે. એકબીજા સાથે વિચારોના મતભેદ હોય એ કાંઈ ખરાબ વાત નથી. તમે લડ્યા વગર પણ પોતાની માન્યતા પ્રમાણે જીવી શકો છો. ગાંધીજીના પુત્રો વચ્ચે પણ આચાર વિચારના ભેદ તો હશે જ પણ એઓ લડ્યા હોય એવું છાપામાં આવ્યું છે?’

ગાંધી પરિવારનું જ્ઞાનસત્ર શરું થયું.

‘ગયા મહિને મેં રાજમોહન ગાંધીની વાત કરી હતી. એમણે અમદાવાદમાં મહાત્મા મંદિર અંગે કહ્યું હતું કે મને મહાત્મા મંદિર નામ સામે વાંધો છે. એઓ ખુબ સરસ રીતે પોતાના વિચારો વ્યક્ત કરતા હતા. એમણે એમ પણ કહ્યું હતું કેમને મારા દાદા મહાત્મા ગાંધી પાસેથી સૌથી વધુ કોઇ ગુણ શીખવા મળ્યો હોય તો એ છે કે કોઇ પણ પરિસ્થિતિમાં મગજને શાંત રાખો. દુશ્મન સાથે પણ સંવાદ સાધવાથી તેની સાથેના મતભેદ દૂર કરી શકાય છે.‘” આજ વાત આપણે સૌએ અપનાવવા જેવી છે. બી કુલ એન્ડ કોમ્યુનિકેટ.’

‘વિચાર ભેદ, બાપ દીકરા, ભાઈ ભાઈ, પતિ પત્ની, અને મિત્રો વચ્ચે પણ હોય જ છે. આ જ રાજમોહનજીને નહેરુ પરિવાર સાથે પણ વિચારભેદ હતા. રાજમોહનજી રાજીવગાંધીની સામે ચૂટણી લડ્યા પણ હારી ગયા હતા. એમને તો ભાજપ અને મોદીની સામે પણ વાંધો છે. અને એમંણે કેજરીવાલની ટોપી પહેરી હતી. આ ઈલેક્શનમાં શું ભાગ ભજવશે તે મને ખબર નથી.’ કેદાર શાંતિથી વાતો કરતો હતો.

‘હવે એમના જ સગ્ગા નાનાભાઈ ગોપાલકૃષ્ણ ગાંધી કોંગ્રેસના ટેકેદાર છે અને કોંગ્રેસને અને નહેરૂ પરિવારને વફાદાર રહ્યા છે. અને એનો એમને એમની કાર્કિર્દી અંગે લાભ પણ મળ્યો જ છે.’

‘જરા ગોપાલકૃષ્ણ વિશે ડિટેઇલ માહિતી આપોને! અમેરિકા આવે તો હું એમને મળીશ. હું કોઈપણ કોંગ્રેસી અમેરિકામાં આવે તેને મળ્યા વગર જવા નથી દેતો.’ મોટુએ કેદારને પુછ્યું.

‘એઈ કોંગ્રેસી માતાજીના સેવક, આજે વરસગાંઠને દાડે તો હાચું ભસ. કોઈ કોંગ્રેસી તને મળતો નથી. ચમચાગીરી છોડ. ડોક્ટર સાહેબને ઈમ્પ્રેશ કરવા ઠોકાઠોક કરવાનું બંધ કર.’

ચંદુ જરા ખીજવાયો. તમારે લડવું હોય તો કેદારભાઈ જાય પછી લડજો અમે તમારી રૅશ્લિંગ જોઈશું. અત્યારે આપણે કેદારની વાત સાંભળીયે. કેદાર ઈગ્નોર મોટુછોટુ અને ગાંધીજીના ગ્રાન્ડસન ગોપાલભાઈની ખાસ જાણવા જેવી વાત ચાલુ રાખ.’

વાતનો દોર ચાલુ થયો.

‘ગોપાલકૃષ્ણનો જન્મ ૧૯૪૫માં એપ્રિલની ૨૨ તારીખે થયો હતો. એટલે એઓ આપણી એઈજ ગ્રુપના જ માણસ કહેવાય. દિલ્હી યુનિવર્સિટીની સ્ટિફન્સ કોલેજમાંથી એમણે ઈગ્લીસ લીટરેચર સાથે માસ્ટરની ડિગ્રી મેળવી હતી. પછી એઓએ IAS ની પરિક્ષા પાસ કરી અને તામિલનાડુ સ્ટેટમાં કામ કર્યું.  ૧૯૬૮ થી ૧૯૯૨ સુધી એમણે વાઈસ પ્રેસિડન્ટ અને પ્રેસિડન્ટના સેક્રેટરી તરીકે કામ કર્યું હતું. ૧૯૯૨માં હાઈકમિશન ઓફ ઈન્ડિયા લંડનમાં કલ્ચરલ મિનિસ્ટર તરીકે કામ કર્યું. ત્યાર પછી તો ઉતરોત્તર જુદા જુદા દેશમાં ડિપ્લોમેટ તરીકે એમની પ્રગતી થતી રહી. ૨૦૦૩માં એઓ સિવિલ સર્વિસમાંથી નિવૃત્ત થયા.’

‘૨૦૦૪માં પશ્ચિમ બંગાળ અને ૨૦૦૬માં બિહારના ગવર્નર તરીકે નીમાયા હતા. ડિસેમ્બર ૨૦૧૧થી મે ૨૦૧૪ સુધી તેઓ ચિન્નાઈના કલાક્ષેત્ર ફાઉન્ડેશનના ચેરમેન હતા. ગવર્નિંગબોડી ઓફ ઈન્ડિયન ઇન્ડિયન ઈન્સ્ટીટ્યુ ઓફ એડવાન્સ સ્ટડીના પણ ચેરમેન રહી ચૂક્યા હતા.’

રાજમોહન ઈન્દિરા પરિવારથી દૂર રહ્યા હતા. જ્યારે ગોપાલકૃષ્ણે સંબંધ જાળવી રાખ્યો છે. ૨૦૧૭માં ભારતના ઉપરાસ્ટ્રપતિ તરીકે યુનાઈટેડ પ્રોગ્રેસિવ એલાયન્સ પાર્ટીએ ગોપાલકૃષ્ણ ગાંધીને નોમિનેટ કર્યા હતા પણ કમનસીબે તેઓ હારી ગયા હતા.

અત્યારે તેઓ અશોક યુનિવર્સિટીમાં હિસ્ટ્રી અને પોલિટિક્સ શીખવી રહ્યા છે. ખૂબ જ વિદ્વાન અને રાજકારણના અભ્યાસી અને અનુભવી છે.

કાબેલ હોવું અને ચૂંટણીમાં જીતવું એ બે અલગ વાત છે. એક ભાઈ કોંગ્રેસ સાથે રહે, બીજો ભાઈ કોંગ્રેસ સામે લડે અને ત્રીજો રાજકારણથી તદ્દન અલગ રહીને શૈક્ષણિક સંશોધનમાં જ જીવન વ્યતિત કરે એ શક્ય છે.

એ ત્રણ ભાઈઓની એક બહેન તારા ગાંધી ભટ્ટાચાર્ય ૧૯૩૪માં જનમ્યા હતા. તેઓ અત્યારે કસ્તુરબા ગાંધી મેમોરિયલ ટ્રસ્ટના ચેરમેન અને ગાંધી સ્મૃતિ અને દર્શન સમિતિના વાઈસ ચેરમેન છે.

જો છોટુ, તારા નહેરૂજીના વંશજો કરતાં આપણા ગાંધી બાપુના વંશજો વધુ ભણેલા અને બુદ્ધિશાળી છે એ હકિકત છે ને?

એઈ મોટુ ગાંધીજીના ગ્રાન્ડ ચિલ્ડ્રન ભણેલા ગણેલા છે એમાં તું સાલો સાનો પોરસાય છે, તારા મોદી અને ઈરાનીના સર્ટીફિકેટ્સ બતાવને સાલા અભણો રાજ કરવા બેઠા છે.

હવે જા છોટિયા, તને તો રબડિદેવી પણ કોલેજની પ્રોફેસર લાગી હતી.

વાત ગાંધીજીના પૌત્રની ઓળખની થતી હતી અને છોટુ મોટુએ આખી દિશા જ બદલી નાંખી. પણ છોટુ-મોટુ મોટી ઘમાલ અને ભદ્ર ગાળાગાળી પર ઉતરે તે પહેલાં ચંપા ગરમ ગરમ ખમણનો લોચો લઈ આવી. થોડીવાર માટે ગાંધી, મોદી, કોંગ્રેસ, ભાજપ બધું જ ભૂલાઈ ગયું. અમે બધા એક થઈ ગયા. એક જ અટક, એક જ જ્ઞાત. અમે સૌ પાક્કા સુરતી. લોચો પૂરો થયો અને જે ધમાધમી થઈ તે હવે જ્યારે મળીશું ત્યારે જણાવીશ.

– તિરંગા એપ્રિલ ૨૦૧૯