જિપ્સીની ડાયરી-“એક્સરસાઇઝ આક્રમણ”

સૌજન્યઃ નરેંદ્ર ફણસે

જિપ્સીની ડાયરી

સામાન્ય પ્રવાસી – અસામાન્ય અનુભવો

Friday, June 18, 2021

“એક્સરસાઇઝ આક્રમણ”

ઝાંસીમાં ‘સિંગલ ઑફિસર્સ ક્વાર્ટર’માં સામાન મૂકી, ‘લડાઇ’ના વિસ્તારમાં

લઇ જવા પૂરતા સામાન સાથે હું એક્સરસાઇઝ એરિયામાં પહોંચી ગયો.

શરૂઆતના ‘બ્રિફીંગ’માં જાણવા મળ્યું કે આર્મર્ડ ડિવિઝનમાં અમારી શાખામાં

ચાર સ્વતંત્ર ‘યુનિટ્સ’ (યુનિટ એટલે એક કંપની અથવા બટાલિયન) હતા : મારી

કંપની ‘Troop Carrier’ જે લૉરીડ ઇન્ફન્ટ્રી બ્રિગેડ (બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં તેને

mechanised infantry brigade કહેવામાં આવતી) સાથે સંકળાયેલી હતી.

તેમાંની એક પ્લૅટૂન ૮મી ગઢવાલ રાઇફલ્સ સાથે, એક પાંચમી જાટ બટાલિયન

સાથે અને એક ગુરખા પલ્ટન સાથે હતી. બીજી કંપનીના સો ટ્રક્સની જવાબદારી

ડિવિઝનનો દારૂગોળો વહન કરી ડિવિઝન સાથે ઝડપથી આગેકૂચ કરવાનું હતું.

‘ત્રીજી કંપની કેવળ પેટ્રોલિયમ પદાર્થનું વહન કરે. ટૅંક્સ માટે High Octane પેટ્રોલ

તથા એન્જિન ઑઇલ, ગ્રીઝ વિ.લઇને કૂચ કરે, જ્યારે ચોથી કંપનીનું કામ આખી

ડિવિઝનના રાશન, પાણી, તાજાં શાકભાજી અને ફળ વિગેરે પૂરાં પાડે. આ કામ

એક આધુનિક supply chainની અણિશુદ્ધ યંત્રણા મુજબ કામ કરે. મારી અપેક્ષા

હતી કે મારે એક ઇન્ફન્ટ્રી બટાલિયન સાથે ‘યુદ્ધ’માં ભાગ લેવો.  

કંપની હેડક્વાર્ટર્સમાં પહોંચતાં જાણવા મળ્યું કે અમારી ત્રણે પ્લૅટૂનો તેમની

જવાબદારીની ઇન્ફન્ટ્રી બટાલિયનો સાથે લેફ્ટેનન્ટ છેત્રીની  નિગરાણી હેઠળ

‘યુદ્ધ ક્ષેત્ર’માં ગઇ હતી. અન્ય પ્લૅટૂનોનો ‘કમાંડ’ નાયબ સૂબેદારોને આપવામાં

આવ્યો હતો. કંપની કમાંડર મેજર સોહન લાલ હતા અને અન્ય ત્રણ અફસરોમાં

કંપની સેકંડ- ઇન-કમામડ (2 I/C) કૅપ્ટન તિવારી, અને લેફ્ટેનન્ટ સમદ્દર અને હું.

એક્સરસાઇઝ પૂરી થવામાં ફક્ત બે અઠવાડિયા બાકી રહ્યા હતા.

મેજર લાલને બે શોખ. એક તો તેતર, સ્નાઇપ, બતક જેવા ભોજન માટેના

પંખીઓ (Table birds) તથા સસલાં – જંગલી સૂવર જેવા પ્રાણીઓનો શિકાર

અને બાકીનો સમય પત્તાં રમવાનો. છેત્રી એક્સરસાાઇઝ એરિયામાં ગયો

હોવાથી તેમને બ્રિજનો ચોથો ખેલાડી જોઇતો હતો.

‘તને બ્રિજ આવડે છે?” મેજર સાહેબે પૂછ્યું.

‘થોડુ’ક શીખ્યો છું,’ મેં જવાબ આપ્યો.

‘ચાલ હવે તને તેમાં પાવરધો બનાવી દઇશું. તારે એક્સરસાઇઝ એરિયામાં

જવાની જરૂર નથી. તારી જગ્યા ખાલી હતી તેથી તારી પ્લૅટૂનની કમાન

આમે’ય તે નાયબ સુબેદાર ગોપાલન નાયરને સોંપી હતી. હવે બે અઠવાડિયા

અહીં હેડક્વાર્ટર્સમાં આરામ કર અને બ્રિજ રમવાનું શીખી લે.’

મારી પાસે પર્યાય હતો કે જેટલો સમય યુદ્ધ વિશેની કેળવણી અને માહિતી મળે

એટલી લેવી જોઇએ, કારણ કે તે મારૂં જીવન હતું અને મેજર સાહેબને કહેવું

જોઇતું હતું કે મારે મારી જવાબદારીની ઇન્ફન્ટ્રી પલ્ટન સાથે જવું છે. મારી મૂર્ખતા

કહો કે ‘આ કામ તો ગમે ત્યારે શીખી શકાશે. અત્યારે આરામ અને મજા કરવાની

જે તક મળી છે, તેનો લાભ લઇ લે’ એવી બેજવાબદારીની માનસિકતા કહો, મેં

હેડક્વાર્ટર્સમાં રહી મજા કરવાનું નક્કી કર્યું. 

યુદ્ધ ક્ષેત્રમાં ટ્રૂપ કૅરિયર પ્લૅટૂન કમાંડરની જવાબદારી અતિ મહત્વની હોય છે.

અહીં જણાવવું જોઇશે કે SOP (સ્ટૅંડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિજર – જેને મિલિટરીમાં

બૅટલ પ્રોસીજર કહેવામાં આવે છે) મુજબ યુદ્ધની સ્થિતિમાં બટાલિયન કમાંડરની

બે મહત્વની ટીમ હોય છે – જેને ‘ગ્રૂપ’ કહેવામાં આવે છે. તેમાંનું એક છે “ઓ” ગ્રૂપ,

અર્થાત ‘ઑર્ડર ગ્રુપ’. તેમાં બટાલિયનના ચારે’ય કંપની કમાંડર, ટ્રૂપ કૅરિયર – એટલે

હું – તથા બટાલિયન સાથે જોડાયેલ તોપખાનાનો કે ટૅંક રેજિમેન્ટનો અફસર હોય.

બટાલિયન કમાંડરને મળેલ લક્ષ્ય (objective)ને સર કરવા માટે આ મહત્વના

નાના કમાંડરોને  તેમની જવાબદારીના ક્ષેત્ર તથા કામગિરીનો ક્રમબદ્ધ રીતે ‘

અને ઝીણામાં ઝીણી વિગત સાથે ‘ઓ’ ગ્રૂપના કમાંડરોને આપવામાં આવે છે.

તેમાં કયા સમયે કોણે કઇ કામગિરી કરવાની છે, તેની સાથે અન્ય કયા સૈનિક

જૂથનો સાથ હશે, કમાંડરોને અપાયેલ લક્ષ્ય પર પહોંચતાં તેમણે કઇ કામગિરી

કરવાની રહેશે તે મિનિટ-સેકંડ-મીટરની વિગત સાથે તેના વિસ્તૃત હુકમ અપાય છે.

આ હુકમ પ્રમાણે કંપની કમાંડર અને અમે અમારૂં પોતાનું પ્લાનિંગ કરી અમારી

કંપની કે પ્લૅટૂનના સુબેદાર, નૉન કમિશન્ડ અફસરોને હુકમ આપીએ, અને ખાતરી

કરીએ કે તેમણે નાનામાં નાની વિગત સમજી છે અને તેનો અમલ કરવામાં કોઇ ચૂક

નહીં થાય. જ્યારે હુમલો કરવાનો સમય આવે, ત્યારે દુશ્મન તેની પોતાની યોજના

પ્રમાણે કાર્યવાહી કરતા હોય છે. તેઓ કઇ કઇ રીતે આપણા હુમલાનો પ્રતિકાર

કરશે, તેની પાસે કયા પર્યાય હોય છે અને તેમાંનો કોઇ પણ પર્યાયનું અનુસરણ કરે,

તો અમારે શું કરવાનું તેની યોજના અમારે એટલે નાના કમાંડરોએ કરી તે અમારા

તાબા હેઠળના નાના કમાંડર (નાયબ સૂબેદાર/હવાલદાર)ને તે પ્રમાણે અમલ

કરવાનો હુકમ કરીએ. આ સમગ્ર કાર્યવાહીમાં અમે અમારી પ્લૅટૂનને મોખરે

રહીને આગળ વધીએ. આમ પરિસ્થિતિ દર ક્ષણે બદલાતી હોય છે. 

મને આમાંની એક પણ વાતનું જ્ઞાન નહોતું. આ બધી વાતો મારા માટે કેટલી

અગત્યની હતી અને તે વિશેનું પ્રશિક્ષણ મેળવવાની મને મળેલી તક મેં ખોઇ

તેની શિક્ષા મને થોડા જ સમયમાં મળવાની હતી. આ નિષ્ફળતાનો રંજ મને

હંમેશા રહ્યો. થોડો ત્રાસ કે તકલીફ ભોગવી જે કંઇ શીખવાની તક મળે તો તે કદી

ગુમાવવી નહી. ટૂંકા ગાળા માટે easy way out કે શૉર્ટ-કટ લેવાનો પ્રયત્ન કરવાથી

અતુલનીય નુકસાન થતું હોય છે તેનો સાક્ષાત્કાર સમય આવતાં થતો હોય છે, અને

પરિણામે અસફળતા અને પશ્ચાત્તાપના અગ્નિમાં બળવું પડે છે તેનું જ્ઞાન મને

થોડા જ સમયમાં થયું.  

જિપ્સીએ આ મોકો ગુમાવ્યો અને બ્રિજના રબર ખેલતી વખતે No Trumpનો

ક્યારે અને કેવી રીતે ઉપયોગ કરાય તેમાં પ્રાવિણ્ય મેળવવાનું શરૂ કર્યું. એક

અમૂલ્ય તક ગુમાવી જેનો અફસોસ કાયમ માટે રહી ગયો. શા માટે, તે આગળ

જતાં કહીશ. અત્યારે તો ફક્ત એટલું જ કહીશ કે જીવનમાં કોઇ પણ પ્રકારની

કેળવણી મેળવવાની તક મળે તો કદી પણ જતી ન કરવી. ક્ષણિક આરામ માટે,

અથવા ‘જવા દો, આવા મોકા તો જીવનમાં ઘણા આવશે’ કહી તેની ઉપેક્ષા

કરવાની શિક્ષા અચૂક મળતી  હોય છે.  

આથી ઉલટું અમારી બીજી એક કંપનીના કમાંડર મેજર ધવન અત્યંત કડક હતા.

તેમની કંપની ડિવિઝનના દારૂગોળાનું વહન કરવા માટે જવાબદાર હતી. તેઓ

પોતે ડિવિઝનલ હેડક્વાર્ટર્સના ઓપરેશનલ પ્લાનિંગ ગ્રૂપ સાથે ‘લડાઇના મેદાન’માં

ગયા હતા, અને તેમની કંપનીના મારા જેવા પ્લૅટૂન કમાંડર દરેક બ્રિગેડ સાથે

આગેકૂચમાં સહભાગી હતા અને બ્રિગેડ કમાંડરના ‘ઓ’ ગ્રૂપમાં હાજરી આપી

તેમને મળેલી જવાબદારી પૂરી રીતે અદા કરતા હતા. જ્યારે હું ‘નો ટ્રમ્પ’ ક્યારે

‘બિડ’ કરાય અને ‘When in doubt, play trump’નું જ્ઞાન મેળવવામાં

મશગૂલ થઇ ગયો હતો.

આ મારા જીવનની એક મહત્વની હાર હતી.

મારા નવા યુનિટના ‘મજેદાર’ વાતાવરણથી હું ખુશ થઇ ગયો હતો! પણ તેનું 

નુકસાન મને જ થયું. ઑફિસર્સ ટ્રેનિંગ સ્કૂલની સખત ટ્રેનિંગ, ત્યાર બાદ 

ગ્વાલિયરના કામની દૃષ્ટીએ અત્યંત વ્યસ્ત એવા વાતાવરણ પછી મળેલા 

આરામદાયક જીવનનો મેં આસ્વાદ લેવાનું શરુ કર્યું. પરિણામે હું મારી પ્લૅટુનના 

જવાનોને મળવા નહોતો જતો. સમય સમય પર મારો પ્લૅટુન સાર્જન્ટ ઉમામહેશ્વરન્ મારી પાસે જવાનોની 

રજા મંજુર કરાવવાની અરજી તથા ગાડીઓની લૉગબૂકમાં સહી કરાવવા આવે. કૅડેટ-કાળ દરમિયાન મળેલી ટ્રેનિંગ, જવાનોને પોતાના જ કુટુમ્બીજન સમજવાના સિદ્ધાંત 

અને તેમની નાની મોટી જરુરિયાતો પર અંગત ધ્યાન આપવાની વાત તો બાજુ પર રહી, 

પણ એક ‘પ્રોફેશનલ સૈનિક’ તરીકે મારા જવાનો અને મને પોતાને યુદ્ધ માટે, મારા 

જવાનોના સંરક્ષણ માટે અને જેમને અમે યુદ્ધભુમિ પર સહિસલામત લઇ જવા માટે 

અનુબંધિત હતા, તે ઇન્ફન્ટ્રીની બટાલિયનના અફસરો તથા જવાનોને તેમના 

રણાંગણ સુધી સુરક્ષિત રીતે લઇ જવાના લક્ષ્યને પણ મેં નેવે મૂક્યું હતું. તેની ખોટ 

મને આવતા થોડા મહિનાઓમાં જ અત્યંત ખરાબ રીતે સાલી.

એક્સરસાઇઝ પૂરી થયા બાદ અમે ઝાંસી, અમારા કૅમ્પમાં ગયા. 

Posted by Capt. Narendra

જીપ્સીની ડાયરી

સૌજન્યઃ કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે

જિપ્સીની ડાયરી- ૧૯૬૫ સમરાંગણ (૨)

સામાન્ય પ્રવાસી – અસામાન્ય અનુભવો

Saturday, June 5, 2021

૧૯૬૫: રણાંગણ (૨)

ઝાંસીમાં મારા નવા યુનિટમાં હાજર થતાં પહેલાં મને જણાવવામાં આવ્યું 

હતું કે અમારી ડિવિઝન War Games – જેને અમે ફિલ્ડ એક્સરસાઇઝ કહીએ, તે માટે ઝાંસીથી પચાસે’ક માઇલ દૂર 

આવેલા વેરાન પ્રદેશમાં ગઇ હતી. 
અમારી 1 Armoured Divisionનું ચિહ્ન હતું પીળી ઢાલ પર કાળો હાથી.

આથી તે ‘બ્લૅક એલિફન્ટ અથવા ‘ઐરાવત’ ડિવિઝનના નામે ઓળખાતી. 

આ ડિવિઝનનું મહત્વ એટલા માટે હતું કે તે ભારતીય સેનાની એક માત્ર બખ્તરબંધ 

ડિવિઝન હતી. આ આપણી સેનાનો મુખ્ય પ્રહાર કરનાર ‘ઘણ’. તેમાં એક ટૅંક બ્રિગેડ 

(તે સમયે છ પ્રખ્યાત ટૅંક રેનિમેન્ટ્સ

 – 17th Cavalry (The Poona Horse), the 4th Hodson’s Horse, the 16th ‘Black

Elephant’ Cavalry, the 7th Light Cavalry, the 2nd Royal Lancers, the 18th

Cavalry and the 62nd Cavalry); એક ‘લૉરીડ’ ઇન્ફન્ટ્રી બ્રિગેડ (5મી જાટ, 8મી ગઢવાલ રાઇફલ્સ અને 9મી ગોરખા રેજિમેન્ટની 5મી બટાલિયન) એક 

આર્ટિલરી બ્રિગેડ (જેમાં તોપખાનાની ત્રણ રેજિમેન્ટ) તથા તેમને સહાયક 

થનારા અન્ય યુનિટ્સ હતા. આખી ડિવિઝન mobile warfare – ઝપાટાબંધ આગેકૂચ અને આક્રમણ કરનારી સેના હતી. તેમાં મુખ્ય આક્રમક 

અંગ હતી આપણી ટૅંક્સ (ભિષણ પ્રહાર કરનાર બખ્તરબંધ ગાડી), જે કલાકના 

ત્રીસ માઇલના હિસાબે આક્રમણ અને કૂચ કરી શકતી હતી. ટૅંક રેજિમેન્ટ 

(કે બ્રિગેડ)ને આપવામાં આવેલ લક્ષ્ય-સ્થળ (objective) તરફ તે કૂચ કરે ત્યારે 

તેની સાથે વાહન-સ્થિત ઇન્ફન્ટ્રી પણ કૂચ કરે. બખ્તરબંધ ટૅંક્સ પર પોલાદની રાઇફલ, મશિન 

ગન્સ કે મૉર્ટર તોપના ગોળાની અસર થતી નથી. અસર કરે તો કેવળ રિકૉઇલલેસ 

ગન (Recoilless Gun) જે સો ગજના અંતર પર આવેલ દસ થી બાર ઇંચ જાડા 

પોલાદની ભીંત સમાન ટૅંકને ભેદી તેને નષ્ટ કરી શકે. પાકિસ્તાનની સેના પણ બ્લૅક 

એલિફન્ટ ડિવિઝનનો આદર કરતી અને ૧૯૪૦થી આ ડિવિઝન ‘ફખ્ર-એ-હિંદ’ ના નામથી ઓળખાતી, એ જ નામે તેનો હજી પણ ઉલ્લેખ કરે છે.
    આર્મર્ડ ડિવિઝન ઝપાટાબંધ આગેકૂચ કરતી હોવાથી ઇન્ફન્ટ્રીને પણ તેમની ગતિથી 

આગેકૂચ કરવી પડે. આનું મુખ્ય કારણ હોય છે, ટૅંક્સનું કામ સેના માટે નક્કી કરાયેલા 

લક્ષ્ય – objective- ના ભૂ-ભાગ પરથી દુશ્મનને મારી હઠાવવાનું હોય છે. 

આ ભૂમિ પર કબજો રાખવા, તેના પર મોરચાબંધી કરવાનું કામ – જેને holding the ground કહેવાય છે, તે ઇન્ફન્ટ્રીનું હોય છે. ટૅંક્સ જે વિસ્તારમાં ફરી વળે અને 

દુશ્મનને મારી હઠાવે, તો પણ દુશ્મન તે સહન કરી લેતા નથી. તેઓ counter-attack – નવી કૂમક અને સંસાધનો સાથે વળતો હુમલો કરી તે જમીન પાછી જીતી લેવા માટે 

જાનની બાજી લડાવે. તેને નિષ્ફળ કરવા ટૅંક્સની સાથે ઇન્ફન્ટ્રીએ પણ તે જ ગતિથી 

જઇ તાત્કાલિક રીતે ત્યાં કિલ્લાબંધી કરવી પડે. આ ઉપરાંત દિવસના સમયે જે 

હરતા-ફરતા અભેદ્ય કિલ્લા જેવી લાગતી ટૅંક્સ રાતના સમયે રતાંધળી સિંહણ જેવી 

થઇ જાય. ટૅંક રેજિમેન્ટના સૈનિકો બખ્તરબંધ ટૅંકમાં બેસી તૈયાર સ્થિતિમાં બેઠા 

હોય છે. તે સમયે આપણી બીજા વિશ્વયુદ્ધના સમયની ભારે ટૅંક્સમાં રાતના સમયે 

જોઇ શકાય તેવી ઇન્ફ્રા-રેડ લાઇટના beams નહોતાં. આ કારણે ટૅંકમાં બેસેલા આપણા

સૈનિકો રાતના સમયે કશું જોઇ શકતા નથી કે નથી તેઓ જાણી શકતા કે દુશ્મન ક્યારે અને ક્યાંથી આવીને તેમના પર હુમલો કરશે. આવા દુશ્મનની ઇન્ફન્ટ્રીનો 

પ્રતિકાર કરવા અને ટૅંક રેજિમેન્ટને રક્ષા કવચ આપવાનું કામ ઇન્ફન્ટ્રીનું હોય છે.

આમ ઇન્ફન્ટ્રીનું કામ બેવડું હોય છે. એક તો જીતેલી જમીન પર કબજો કરી રાખવો, ‘

સામે’ના વિસ્તારમાં પેટ્રોલિંગ કરવાનું અને ટૅંક્સનું રાતના સમયે રક્ષણ કરવું.
    અમારી ‘કંપની’ની ફરજ વિશિષ્ટ પ્રકારની હતી. દેશને સ્વાતંત્ર્ય મળીને ૧૮ વર્ષ થયા 

હતા, પણ આપણી સેનામાં હજી આધુનિકરણ આવ્યું નહોતું.  યુરોપ – અમેરિકાની 

સેનાઓમાં ટૅંક્સની સાથે કૂચ કરવા Armoured Personnel Carriers (APC) અથવા 

Mechanised Infantry ની રચના થઇ હતી. નીચે યુરોપના એક APCનું ચિત્ર આપ્યું છે.

APC ટૅંકની ગતિથી વધુ ઝડપવાળી બખ્તરબંધ ગાડી હોય છે, જેમાં દસ કે દસથી વધુ હથિયારબંધ 

સૈનિકો બેસી શકે. જો કે તેનું બખ્તર ટૅંક જેટલું જાડું નથી હોતું, પણ રાઇફલ કે લાઇટ મશિનગનની 

ગોળીઓ તેના પર અસર કરી શકતી નથી. જ્યારે આર્મર્ડ રેજિમેન્ટને સોંપાયેલા લક્ષ્ય પર તે હુમલો 

કરે, ઇન્ફન્ટ્રી તે જ સમયે ત્યાં પહોંચી જાય; એટલું જ નહીં, લક્ષ્યથી પણ વધુ આગળ જઇ તેમને ભારે 

મોરચાબંધી કરવું પડે છે. ૧૯૬૫માં આપણી પાસે આવાં વાહનો નહોતાં. તેના સ્થાને સાદા ત્રણ-ટન વજનના ખટારામાં ઇન્ફન્ટ્રીના સૈનિકોને બેસાડી આર્મર્ડ રેજિમેન્ટની સાથે કૂચ કરવા લઇ 

જવા માટે એક ખાસ કંપનીની રચના કરવામાં આવી હતી. આ કંપનીની એક પ્લૅટૂનના કમાંડર 

તરિકે મારી નીમણૂંક થઇ હતી. કંપનીમાં ત્રણ પ્લૅટૂન હતી, જેમાં ત્રીસ જેટલા ટ્રક્સ હતા. એક 

પ્લૅટૂન ઇન્ફન્ટ્રીની એક બટાલિયનનું વહન કરે. મારી પ્લૅટૂન ગોરખા રાઇફલ્સને ફાળવવામાં 

આવી હતી. આવા ત્રીસ ટ્રકમાં લગભગ એક હજાર સૈનિકોનું વહન કરવાની જવાબદારી

મને સોંપવામાં આવનાર હતી!

કંપની ફિલ્ડ ટ્રેનિંગના વિસ્તારમાં હતી તેથી મારા પરિવારને તે સમયે મારી સાથે 

લઇ જવાનું શક્ય નહોતું. આ સત્ર પૂરું થયા બાદ કંપની પાછી ઝાંસી આવે ત્યારે 

ફૅમિલી ક્વાર્ટરની અરજી કરવાની, અને ક્વાર્ટરનું ઍલોટમેન્ટ થયા બાદ તેમને

ઝાંસી લઇ જવાનું શક્ય હતું.     લગ્ન પછી મારે એકલાને જ પાછા ઝાંસી જવાનું થયું, 

અને તે પણ ઝાંસીની નજીકના બુંદેલખંડના વગડાઓમાં આવેલા ટ્રેનિંગ એરિયામાં.

Posted by Capt. Narendra at 12:32 PM

જન્યઃ કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે

જિપ્સીની ડાયરી-રણાંગણ

સૌજન્યઃ કેપ્ટન ફણસે

જિપ્સીની ડાયરી

સામાન્ય પ્રવાસી – અસામાન્ય અનુભવો

Wednesday, June 2, 2021

રણાંગણ

     અમદાવાદથી પાછો મોરાર પહોંચ્યો. બદલીનો હુકમ  મારી રાહ જોઇને

‘બેઠો’ હતો. જોઇનિંગ ટાઇમ સાથે મારી બે મહિનાની ઍન્યુઅલ લીવ જોડી

પાછો ઘેર ગયો. ફેબ્રુઆરી ૧૯૬૫માં લગ્ન થયાં. મારૂં નવું યુનિટ ભારતીય

સેનાની બીજા વિશ્વયુદ્ધના સમયથી યુદ્ધક્ષેત્રોમાં આપણી સેનાના શિરતાજ

અને ગૌરવશાળી ગણાતી First Armoured Division- જે દેશ-પરદેશમાં

‘ફખ્ર-એ-હિંદ’ નામથી પ્રખ્યાત હતી તેમાં હતું. મારી નીમણૂંક હવે પ્લૅટૂન

કમાંડરના પદ પર થઇ હતી.

    અહીં આપની જાણ માટે સૈન્યના સામાન્ય બંધારણની માહિતી આપીશ.

હવે પછી યુદ્ધની વાતો આવે અને તે વિશેનાં વર્ણ કરીશું તો તેનો આપને

સ્પષ્ટ ચિતાર મળી રહેશે. 

    અગાઉ જણાવ્યા પ્રમાણે દેશની સેના મુખ્યત્વે બે ભાગમાં વહેંચાઇ છે :

Arm અને Service. ‘આર્મ’ શાખામાં આવે છે આર્મર્ડ કોર જેમાં ટૅંક્સ હોય છે:  

ઇન્ફન્ટ્રી – પાયદળ જેને નેપોલિયને Queen of Battles કહી છે; આર્ટિલરી – તોપખાનું

જેને તોપખાનાના અફસરો King of Battles કહે છે! અગાઉ જેને Sappers and Miners

કહેતા તે કોર ઑફ એન્જિનિયર્સ. તેમનું કામ હોય છે સૈન્યને આગેકૂચ કરવા માટે

તાાત્કાલિક પુલ બાંધવા, આગેકૂચ કરતી આપણી સેનાને રોકવા કે નુકસાન પહોંચાડવા

માટે દુશ્મને બીછાવેલી વિસ્ફોટકોના ‘ગાલિચા’ સાફ કરી આપણી ટૅંક્સ અને ઇન્ફન્ટ્રીને

દુશ્મન પર હુમલો કરવામાં સરળતા કરી આપવી, કે જ્યારે આપણે દુશ્મનના હુમલા

સામે સંરક્ષણ મેળવવું હોય કે તેની આગેકૂચ રોકવા માઇન્સ બીછાવવાનું કામ કરવાનું

કામ આપણા એન્જિનિયર્સ કરતા હોય છે.  “કોઇ પણ મુશ્કેલ કામ અમે સહેલાઇથી

પૂરું કરી શકીએ. જે અશક્ય હોય તે પૂરૂં કરવા માટે થોડો સમય લાગે એટલું જ, બાકી

અમારા માટે અસાધ્ય એવું કોઇ કામ નથી” આ તેમનું Mission Statement છે!

આપની જાણ માટે બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં આપણી એન્જિનિયર્સ રેજિમેન્ટના લેફ્ટેનન્ટ

પરમિંદરસિંહ ભગતને તથા ૧૯૪૮ના કાશ્મિર યુદ્ધમાં સેકન્ડ લેફ્ટેનન્ટ રાણેને બહાદુરી

માટેના સર્વોચ્ચ પદક અનુક્રમે વિક્ટોરિરા ક્રૉસ તથા પરમ વીર ચક્ર એનાયત થયા

હતા. આ સાથે ‘આર્મ’માં આવે છે સિગ્નલ કોર – સંચાર સેવા. કોઇ પણ સેનાનો

વિજય સતત, વિના-વિક્ષેપ ચાલતી communications – સંચાર સેવા પર આધાર

રાખે છે. ઘમસાણ યુદ્ધ ચાલતું હોય અને દુશ્મન પર આક્રમણ કરતી આપણી સેના

તોપ અને ગોળીબારની વર્ષા ચાલતી હોય તો પણ આગળ વધતી સેનાની સાથે સાથે

ટેલીફૌનની લાઇન બીછાવતી, વાયરલેસ સંચાર સેવાને સતત ચાલુ રાખનાર આ

રેજિમેન્ટને ‘આર્મ’ ગણવામાં આવી છે.

   હવે આવે છે સૈન્યનો બીજો વિભાગ – ‘સર્વિસ’. નેપોલિયને કહ્યું છે, ‘Army marches

on its stomach.’ સૈન્યને ભોજન સામગ્રી, દારૂગોળો, આગેકૂચ કરતી ટૅંક્સ, તોપ,

ઇન્ફન્ટ્રીના વાહનોને જોઇતા પેટ્રોલિયમના પદાર્થ પૂરા પાડવાનું કામ ‘આર્મી સર્વિસ

કોર’ કરે છે. સાથે સાથે તેમના પરિવહન માટે વાહનો પૂરા પાડવાની જવાબદારી

આર્મી સર્વિસ કોરની છે.  તેમની સાથે આવે છે અન્ય સેવાઓ, જેમ કે કોર ઑફ

ઇલેક્ટ્રિકલ ઍન્ડ મિકૅનિકલ એન્જિનિયર્સ (વાહનો, ટૅંક્સ, તોપખાનાની યાંત્રિક

સમસ્યાઓ રિપૅર કરી તેને સતત ચાલુ રાખવાનું કામ) , આર્મી ઑર્ડનાન્સ કોર,  

વિગેરે.

    આર્મર્ડ કોરનું બંધારણ : જેમ ઇન્ફન્ટ્રીમાં ‘બટાલિયન’ હોય છે, તેમ આર્મર્ડ

કોરમાં ‘રેજિમેન્ટ’ હોય છે. એક રેજિમેન્ટમાં ત્રણ સ્ક્વૉડ્રન હોય છે. દરેક સ્ક્વૉડ્રનમાં

ત્રણ ટ્રૂપ, અને એક ટ્રૂપમાં ત્રણ થી ચાર ટૅંક્સ હોય છે. આ ઉપરાંત હેડક્વાર્ટર 

સ્ક્વૉડ્રન હોય છે, જેમાં રેજિમેન્ટના કમાંડર તથા તેમનો ‘સ્ટાફ’ હોય છે. 

    ઇન્ફન્ટ્રી : એક બટાલિયનમાં ત્રણ રાઇફલ કંપનીઝ હોય છે. એક કંપનીમાં

ત્રણ પ્લૅટૂન, અને એક પ્લૅટુનમાં ત્રણ સેક્શન. એક સેક્શનમાં દસ રાઇફલમૅન હોય છે.

    આર્ટિલરી : તોપખાનાની રેજિમેન્ટમાં ત્રણ ‘બૅટરી’ હોય છે. એક બૅટરીમાં ત્રણ

ત્રણ ટ્રૂપ. દરેક બૅટરીમાં છ – છ તોપ હોય છે. તોપના પણ જુદા જુદા પ્રકાર હોય છે,

જેમ કે હૉવિત્ઝર, હેવી મૉર્ટર, ઍન્ટી-ઍરક્રાફ્ટ ગન, વિ.

    ફૉર્મેશન : સેનાના બંધારણમાં સૌથી નાનું ફૉર્મેશન ‘બ્રિગેડ’ હોય છે. તેમાં ત્રણ

ઇન્ફન્ટ્રી બટાલિયન, અથવા ત્રણ આર્મર્ડ રેજિમેન્ટ કે ત્રણ આર્ટિલરી રેજિમેન્ટ હોય

છે. જ્યારે બ્રિગેડ સાથે અન્ય ‘આર્મ’ દા.ત. ઇન્ફન્ટ્રી બ્રિગેડ સાથે ટૅંક્સ, આર્મર્ડ

બ્રિગેડ સાથૈ ઇન્ફન્ટ્રી અને તોપખાનું, અને તોપખાનાની બ્રિગેડ સાથે ઇન્ફન્ટ્રી

અને ટૅંક્સ જોડવામાં આવે ત્યારે તે બ્રિગેડ-ગ્રૂપ કહેવાય છે. ત્રણ બ્રિગેડના જુથને

ડિવિઝન કહેવાય છે અને બે થી ત્રણ ડિવિઝનના જુથને કોર (Corps) કહેવામાં

આવે છે. જે વિસ્તાર – જેને Command કહેવામાં આવે છે (દા.ત. Northern

Command, etc.) તેમાં ત્રણ કોર આવે, તેને Army કહેવાય છે. ડિવિઝન અને

કોર કમાંડરને GOC – જનરલ ઓફિસર કમાંન્ડીંગ પણ કહેવામાં આવે છે. 

    પદ : પ્લૅટૂન કે ટ્રૂપ કમાંડરના પદ પર લૅફ્ટેનન્ટ કે કૅપ્ટન; કંપની/સ્ક્વૉડ્રન/બૅટરી

કમાંડરના પદ પર મેજર અને બટાલિયન/રેજિમેન્ટના કમાંડરના પદ પર કર્નલ હોય છે.

બ્રિગેડ કમાંડરનો હોદ્દો બ્રિગેડિયર, ડિવિઝનના કમાંડર મેજર જનરલ, કોર

કમાંડર/આર્મી કમાંડર લેફ્ટેનન્ટ જનરલ અને સમગ્ર સેનાના કમાંડર, સેનાપતિ

ચીફ ઑફ આર્મી સ્ટાફ – જનરલ હોય છે. સૈન્યના દરેક વિભાગમાં ‘સેકન્ટ-ઇન-કમાંડ’

ટૂંકમાં કહીએ તો 2 I/Cનો હોદ્દો હોય છે. પ્લૅટૂનના 2 I/cના પદ પર નાયબ સુબેદાર

હોય છે. જ્યારે અફસરોની કમી હોય, ત્યારે પ્લૅટુન કમાંડર તરીકે સુબેદાર કે નાયબ

સુબેદારની નીમણૂંક થતી હોય છે. જ્યારે સેક્શન કમાંડરના પદ પર હવાલદાર હોય છે.

મારૂં નવું યુનિટ ઝાંસીમાં હતું. ઝાંસી એટલે રાણી લક્ષ્મીબાઇની  પૂણ્યભૂમિ.

આ ‘શાંતિ સ્થળ’ હતું અને પરિવાર સાથે રહેવાની પરવાનગી હતી!

Posted by Capt. Narendra 

જિપ્સીની ડાયરે-કર્મ, લગ્ન અને…લંગર ગપ!

સૌજન્યઃ નરેંદ્ર ફણસે

જિપ્સીની ડાયરી

સામાન્ય પ્રવાસી – અસામાન્ય અનુભવો

Friday, May 28, 2021

કર્મ, લગ્ન અને…લંગર ગપ!

 કર્મના સિદ્ધાંતનું વિવરણ તથા તેનું અર્થઘટન અનેક રીતે સમજાવવામાં આવ્યું છે. 

મોટા ભાગના લોકો ‘નસીબમાં જે લખાયું હોય તે ભોગવ્યા વગર છૂટકો નથી’ કહી 

વિપરીત પરિસ્થિતિમાં પણ આવી પડેલા દુ:ખનો વિચાર કરી કરીને વ્યથિત 

અવસ્થામાં દિવસ ગુજારતા હોય છે. આ વિષય પર મેં કદી ઊંડો વિચાર કર્યો 

નહોતો. ત્યારે મેં ન તો સ્વ. હિરાલાલ ઠક્કરનું પુસ્તક “કર્મનો સિદ્ધાંત” વાંચ્યું 

હતું કે નહોતું સાંભળ્યું પૉલ બ્રન્ટનનું નામ. (પૉલ બ્રન્ટને કર્મના તત્ત્વ પર નાનકડું

પણ અત્યંત સુંદર, સરળ અને ઊંડાણતાભર્યું પુસ્તક ‘What is Karma’ લખ્યું છે.) 

અમારી વિષમ-તમ પરિસ્થિતિમાં બા અમને મહારાષ્ટ્રના એક સંત કવિના સરળ 

તત્વજ્ઞાનનો એક લિટીનો સાર સંભળાવતા:  “आलिया भोगासी असावें साजीरें”.  

ભાગ્યમાં લખાયું હોય એ તો થશે જ તેથી તેને પરમાત્માની આજ્ઞા સમજી તેનો

સ્વીકાર કરવા સજ્જ રહેવું. કર્મની ઉદ્ભવતી પરિસ્થિતિમાં ‘હા દૈવ, દૈવ!’ કરી 

તેમાં સબડતા રહેવાને બદલે તેનો સામનો કરવામાં પુરુષાર્થ રહ્યો છે. બાએ આ 

જીવી જાણ્યું. અમે તેમની હિંમત, ધીરજ અને ઉદાર સ્વભાવ સાથે  તેમણે તેનો

જે રીતે સામનો કર્યો તે જોયું હતું. સામાન્ય વ્યક્તિ માટે આવો પુરુષાર્થ અત્યંત 

કઠણ હોય છે. હું સામાન્ય કરતાં પણ વધુ, અતિ સામાન્ય માણસ હતો. માનસિક

રીતે સજ્જ હોવા છતાં જ્યારે કોઇ ઉગ્ર અને દારૂણ પ્રસંગ અનપેક્ષિત રીતે

નાગપાશની જેમ જકડવા ઉભો થાય થાય ત્યારે ક્ષણભર માટે કેમ ન હોય, મનુષ્ય

હેબતાઇ જાય. પ્રસંગાવધાન – presence of mind – તથા mindfulness કેળવેલા

હોય તો તરત સ્વસ્થ થઇ તેનો સામનો કરી શકાય. અમારા પારિવારીક જીવનમાં

આવા અનેક પ્રસંગો આવ્યા હતા. બાએ ધીરજ અને હિંમતથી તેની સામે ટકી,

પરિસ્થિતિ પર કાબુ કર્યો હતો. પોતાના અંગત ઉદાહરણથી તેમણે અમને કશો

ઉપદેશ આપ્યા વગર આ માર્ગ પર ચાલવાનું શીખવ્યું હતું. બાને સાધારણ ખ્યાલ

હતો કે મિલિટરીનું જીવન કઠણ હોય છે તેથી અમદાવાદમાં તેમને નડતી પારાવાર

મુશ્કેલીઓ વિશે તેમણે કદી મને જણાવ્યું નહોતું. 

આપણા સમાજમાં દરેક પરિવારને પરિસ્થિતિએ નિર્માણ કરેલા કઠણ પ્રસંગોમાંથી

પસાર થવું પડે છે તેથી મારી કૌટુમ્બિક સમસ્યાઓનું ક્લિષ્ટ વિવરણ અને વર્ણન

કર્યા વગર આ ડાયરીને સુસંગત એવા સૈનિક જીવનમાં જે થતું ગયું તે જ કહીશ. 

આવી પરિસ્થિતિમાં હું અમારા કૅમ્પમાં ડ્યુટી બજાવવામાં દિવસો પસાર કરી 

રહ્યો હતો. ઘરના રણાંગણમાં શું થઇ રહ્યું છે તેની મને કશી જાણ નહોતી મળતી. 

બા તેમનાં પત્રોમાં આનો કદી પણ ઉલ્લેખ કરતા નહોતા. એટલું જાણતો હતો કે

મારી નાની ત્રણ બહેનોમાંની સૌથી મોટી મીનાના પહેલા સંતાનના જન્મ બાદ

ત્રણ-ચાર મહિનામાં જ તેની બદલી વડોદરા થઇ હતી. તેથી તેના પુત્ર મૉન્ટીને

બા પાસે મૂકીને જવું પડ્યું હતું. બીજી બે બહેનોમાંથી વચેટનાં લગ્ન નક્કી થયા

હતા અને સૌધી નાની, ડૉલી હજી કૉલેજમાં હતી.પત્રોમાં તેઓ એટલું જ લખતાં કે તેઓ, સૂ, ડૉલી અને મૉન્ટી મજામાં છે. 

મીના અને તેના પતિ વડોદરામાં નોકરી કરતા તેથી મૉન્ટી બા પાસે જ ઉછરતો હતો. 

આવામાં એક એવી વાત બની જેના પરિણામે અમારા બધાંના જીવનમાં 

આમૂલાગ્ર પરિવર્તન આવી ગયું.

અમારા નજીકના સંબંધી આફ્રિકાથી તેમની પુત્રી માટે મૂરતિયો શોધવા

ભારત આવ્યા હતા. તેમના બે જમાઇ મિલીટરીમાં કર્નલ હતા, કર્મ ધર્મ સંયોગે 

એક કર્નલ સાહેબની બદલી અમારા શહેરમાં જ થઇ હતી. દૂરનો સંબંધ હોવાથી 

તેમને હું ઘણી વાર મળ્યો હતો તેથી તેમણે તેમના સસરાજીને મારા વિશે વાત કરી. 

તપાસ કરતાં તેમને “સંતોષજનક’ રિપોર્ટ મળ્યા અને તેઓ બા ને મળ્યા. મારો 

હકાર મળે તો બાકીની બધી વાત પાકી કરવામાં આવી. બા તથા મારી ત્રણે

નાની બહેનોએ ‘કન્યા’ જોઇ અને તે સૌને પસંદ પડી.

એક દિવસ મને બાનો પત્ર આવ્યો. “વહેલો ઘેર આવ! મારી આંખ બંધ થાય તે 

પહેલાં તારા ચાર હાથ થતા જોવાં છે. 

આ વખતે તું ના પાડીશ મા. તું પણ હવે ત્રીસ વર્ષનો થયો છે. આપણાં નજીકનાં 

સંબંધી ડૉક્ટર આફ્રિકાથી તેમની દીકરીનું તારા માટે માગું લઇને આવ્યા છે. 

કન્યા સારી છે, અને અમને સહુને તે ગમી છે. તું એક વાર અહીં આવી તેને 

જોઇ જા! મને ખુબ સંતોષ થશે.

“તું કહીશ કે બેઉ બહેનોનાં લગ્ન પછી લગ્નનો વિચાર કરીશું. પણ તું તો જાણે 

છે કે તારી વચેટ બહેનનાં લગ્ન નક્કી થયા છે. ડૉલીને કૉલેજનો અભ્યાસ પૂરો 

કરવા હજી ત્રણ વર્ષ લાગશે, એટલે તેના 

લગ્નની હમણાં ચિંતા નથી. આવી હાલતમાં તારે લગ્ન કરી લેવા જોઇએ એવી 

મારી આગ્રહભરી વિનંતી છે.” 

સાચું કહું તો બન્ને બહેનોનાં લગ્ન પહેલાં મારે લગ્ન કરવા નહોતા. મિલિટરીની 

નોકરીમાં સૈનિકે પોતાનો પ્રાણ હાથમાં રાખીને રહેવાનું હોય છે. યુદ્ધ ક્યારે પણ

થઇ શકે અને જો તેમાં મારૂં મૃત્યુ થાય તો મારા જીવનમાં આવનાર યુવતીને

વૈધવ્યનું કષ્ટ ભોગવવું ન પડે તેવી પણ ઇચ્છા મારા મનમાં હતી. મારા પિતાજીનું 

અવસાન થયું ત્યારે બા કેવળ ૨૯ વર્ષનાં હતા. ત્યાર બાદ તેમને જે માનસિક મુશ્કેલી ભોગવવી પડી હતી તે કોઇ પણ યુવતિને ભોગવવી પડે તે મને માન્ય નહોતું.  મારી દૃષ્ટિએ લગ્ન માટે કોઇ પણ સંજોગ અનુકૂળ નહોતા. તેમ છતાં બાના આંસુ અને આગ્રહ 

જોઇ મેં આ બાબતમાં વિચાર કરવાનું નક્કી કર્યું. 

મારા માટે મારા જીવનના નિર્ણયની બાબતમાં આ સૌથી મોટી બાંધછોડ હતી. આ એક એવો compromise હતો જેમાં મારા પર મોજુદ હતી તે કૌટુમ્બિક અને 

સામાજીક જવાબદારી પૂરી કર્યા વગર વધારાની જવાબદારી લેવાની વાત હતી. 

અત્યારે વિચાર કરૂં છું તો મને મારા પર ધિક્કારની લાગણી થાય છે. મૂળભૂત 

જવાબદારી કહો કે કરજ કહો, તે ઉતાર્યા વગર તેમાં વધારો કરવામાં કોઇ 

કશી નૈતિકતા નથી કે નથી કોઇ શાણપણ. 

બાનો પત્ર વાંચી હું વિચારમાં પડી ગયો. તે વર્ષની મારી બાકીની રજાઓ 

ડીસેમ્બરમાં lapse થતી હતી તેનો લાભ લઇ દસ દિવસ માટે હું અમદાવાદ ગયો, 

અને મેં મારા જીવનની મોટામાં મોટી અને અક્ષમ્ય ભુલ કરી. 

જવાબદારી પૂરી કર્યા વગર લગ્ન ન કરવાનો મારો નિર્ણય મેં બદલ્યો. 

હું તો હજી પણ કહીશ કે જેના શિર પર નાનાં ભાંડુંઓની જવાબદારી હોય 

તેણે આ જવાબદારી પૂરી કરતાં પહેલાં લગ્ન કરવા જ ન જોઇએ.  બીજી વાત: 

પરદેશમાં જન્મેલ અને ત્યાં જ કેળવણી પામેલ ભારતીયોની વિચારધારા, 

ભારતના લોકો પ્રત્યેની તેમની મનોવૃત્તિ તથા ભાવનાઓ સાવ જુદી, આપણી 

કલ્પનાની બહાર હોય છે. તેથી પરદેશથી આવનાર લગ્નના સાથીદારમાં આપણા social milieuમાં સમાઇ શકવાની ક્ષમતા છે કે નહિ, તેની ખાતરી કરવી આવશ્યક છે. 

તેમાં પણ સૌથી વધુ અગત્યની વાત તો એ છે કે આપણા પોતાના પરિવારના 

સદસ્યોમાં પરદેશથી આવતી સ્ત્રીને સમજવાની અને આપણા પરિવારમાં 

સમાવવાની તૈયારી છે કે નહિ તે જાણવું અત્યંત જરૂરી છે. મેં આમાંથી કોઇ પણ

વાતનો વિચાર ન કર્યો. સદ્ભાગ્યે અમારી સામે કોઇ એવી સમસ્યા આવી નહીં કે

જેનું નિરાકરણ કરવું અશક્ય થાય. મેં પોતે એવા કેટલાક કિસ્સા જોયા હતા જેમાં

આવાં લગ્ન એક કે બે મહિનામાં જ ધ્વસ્ત થયા હતા. 

 બા તથા બહેનોના પત્રથી ઉભી થયેલી પરિસ્થિતિમાં હવે મારે લગ્ન કરવા પડે 

તે બાની ખુશી માટે જ હતા. હું મોડેથી કેમ નહિ, પણ પારિવારીક જવાબદારી 

પૂરી કર્યા બાદ જ લગ્ન કરવા ધારતો હતો.

આવી પૂર્વભુમિકા પર હું અનુરાધાને મળ્યો. પૂર્વ આફ્રિકામાં સધન પરિવારમાં 

જન્મેલી, ત્યાંની શાળાઓમાં ભણેલી આ યુવતીને હું મળ્યો. અમે એક બીજાને 

પસંદ કર્યા અને બે મહિના બાદ લગ્ન કરવાનું નક્કી કર્યું. હું પાછો મારા યુનિટમાં ગયો.

નવાઇની વાત એ છે કે રજા પર જતાં પહેલાં અમારે ત્યાં ફેલાયેલી ‘લંગર ગપ’

સાચી નીકળી! રજા પરથી પાછા ફરતાં જ પહેલા સમાચાર મળ્યા : મારી બદલીનો

હુકમ આવ્યો હતો!

Posted by Capt. Narendra

જિપ્સીની ડાયરી-હળવી પળો અને લંગર ગપ…

સૌજન્યઃ કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે

જિપ્સીની ડાયરી

સામાન્ય પ્રવાસી – અસામાન્ય અનુભવો

Monday, May 24, 2021

હળવી પળો અને લંગર ગપ…

    ગ્વાલિયરથી સાત કિલોમિટર દૂર મોરાર નામનું ગામ છે. હાલ તો 

ગ્વાલિયરનું પરૂં બની ગયું છે. અહીંથી શરૂ થાય ચંબલનો ડાકુગ્રસ્ત 

પ્રદેશ. ભિંડ અને મોરેના થોડા’ક જ કિલોમિટર દૂર. મોરારમાં જમ્મુ 

ઍન્ડ કાશ્મિર રાઇફલ્સ (JAK Rifles)નું ટ્રેનિંગ સેન્ટર છે. ત્યાં કાશ્મિર 

રાજ્યમાંથી ભરતી થયેલા ડોગરા રાજપુત, મુસ્લિમ, કાશ્મિરવાસી 

ગુરખા રિક્રૂટોને ટ્રેનિંગ અપાતી. તે ઉપરાંત મોરારમાં ભારતીય વાયુ 

સેનાની એક સ્ક્વૉડ્રન, મિલિટરી હૉસ્પિટલ અને અમારૂં યુનિટ હતું. 

નવો કૅમ્પ હોવાથી અફસરો માટે પૂરતાં રહેઠાણ બંધાયા નહોતાં. જો 

કે જવાનો માટે સારી બૅરૅક તૈયાર કરવામાં આવી હતી. પરિણિત 

અફસરો ભાડાના મકાનમાં રહેતા અને single officers માટે મોરાર ગામમાં એક જુનો દરબારગઢ હતો તે ત્યાંની 

મિલિટરી એન્જિનિયરીંગ સર્વિસીઝે પટા પર મેળવ્યો હતો. ત્યાં 

પણ કમરા ઓછા હતા તેથી એક એક કમરામાં બે કે ત્રણ અફસરો 

રહેતા. અહીં આખા કેન્ટોનમેન્ટના અપરિણિત અફસરો રહે. મારા 

યુનિટના અફસરો અલાવા મારા ખાસ મિત્રો હતા JAK Riflesના શાંતિ રમણ બક્ષી (જેના નાના ભાઈ મેજર જનરલ જી.ડી. 

બક્ષી ભારતના TV ચર્ચા પર્વમાં અગ્રગણ્ય ભાગ ભજવે છે), કાછુ મુખર્જી,  

મિલિટરી હૉસ્પિટલના ત્રણ ડૉક્ટરો – અરૂણ, શિરિષ અને બૅનરજી હતા.   

ગ્વાલિયરની સૌથી મધુર યાદ રહી હોય તો JAK Riflesની મેસમાં નવી

નવી આવેલી રેકૉર્ડની.  મધ્યપ્રદેશના સખત તડકામાં અમે સાઇકલ પર

બે માઇલ દૂર આવેલી મેસમાં જમવા જતા, ત્યારે અમારા મેસ હવાલદારે

‘કાશ્મિરકી કલી’ ફિલ્મની આ રેકૉર્ડ લગાવેલી હોય : દિવાના હુઆ

બાદલ. આ અત્યંત સુંદર ગીત મારા માનસપટલ પર મારા પ્રિય ગીતોના

‘આલ્બમ’માં કાયમ માટે મનમાં અંકાઇ ગયું. આપ તે સાંભળશો તો

આપને સુદ્ધાં તેની મધુરતા ગમશે! 
https://www.youtube.com/watch?v=beqTRIpoos8

    યુનિટમાં કામ ઘણું રહેતું. અમે સૌ અમારી ફરજમાં પલોટાતા 

જતા હતા. બા તથા બહેનોનાં પત્રો આવતા.મિલિટરીમાં આવતી 

કાલની ખબર નથી હોતી, તેથી હાસ્ય, મજાક અને આનંદ-પ્રમોદની જેટલી તક મળે, પૂરા ઉત્સાહથી ઉજવવામાં આવે છે.     ગ્વાલિયરમાં તે સમયે લગ્નસરા ચાલતી હતી. ગ્વાલિયરના રાજપરિવાર તથા તેમના ગરાસદારો તરફથી યોજાતા લગ્ન 

સમારંભના કાર્યક્રમોમાં મિલિટરીના અફસરોને નિમંત્રણ મળતું. 

મારા યુનિટમાં સુરેશ નંદ ધસ્માના નામના અતિ સજ્જન ગઢવાલના

ઉત્તરાખંડી બ્રાહ્મણ અફસર હતા. એક દરબાર સાહેબના પુત્રના 

લગ્નમાં ભાગ લેવા માટે અમને નોતરું મળ્યું. રાત્રિ ભોજન બાદ 

મુજરાનો કાર્યક્રમ થયો. નૃત્ય કરનારાં બહેન બક્ષીસ લેવા માટે એક 

પછી એક દરેક આમંત્રીત પાસે જતાં, તેમની સાથે થોડા ઘણાં નખરાં કરી, ઇનામ લઇ આગળ વધતાં. જ્યારે તેઓ અમારી 

પાસે પહોંચ્યા, ધસ્માના પોતાની જગ્યા પરથી ઊઠી ગયા. બે પગલાં 

પાછળ હઠી તેમણે બન્ને હાથ જોડી નર્તકીને કહ્યું, “દેવી, દૂર રહો! હમ ઇનામ ભીજવા દેંગે!!” મુજરામાં હાજર રહેલ એકે 

એક વ્યક્તિ – પેલાં નર્તકી બહેન પણ ખડખડાટ હસી પડ્યા! બીજા 

દિવસે આ વાત આખા કેન્ટોનમેન્ટમાં ફેલાઇ ગઇ અને અમારા યુનિટમાં 

કોઇ આવે તો પૂછતા, “વહ ‘દેવી દૂર રહો’વાલે લેફ્ટનન્ટ કહાં હૈં?”
આવી જ રીતે અમારા કૅમ્પમાં મનોરંજનના કાર્યક્રમ ઑફિસર્સ 

ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં યોજાતા. કાર્યક્રમમાં હાજર થવા માટે અફસરો માટે 

‘ડ્રેસ કોડ’ જાહેર કરવામાં આવતો. સિંધિયા રાજપરિવારના સદસ્ય 

આવવાના હોય ત્યારે સૂટ, અને બાકીના કાર્યક્રમોમાં ગ્રે ફલૅનલની 

પૅન્ટ, રેજીમેન્ટલ ટાઇ અને સર્જના કાપડનો ભુરા રંગનો બ્લેઝર 

પહેરવાનો રિવાજ હતો. એક વાર અચાનક કાર્યક્રમ યોજાયો અને 

અર્ધા કલાકમાં અમારે ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં પહોંચવાનું હતું. તે દિવસે 

અમારા મિત્ર કાછુ મુકરજી પોતાનો બ્લેઝર યુનિટમાં ભુલી આવ્યો 

હતો. તેનું કંપની હેડક્વાર્ટર અમારા ર્ટર્સથી એક માઇલ દૂર હતું. તેણે 

તેના નવા ગોરખા ઑર્ડર્લીને બોલાવીને કહ્યું, “સૂર્જા બહાદૂર, સેન્ટરમાં મારૂં કંપની હેડક્વાર્ટર ક્યાં છે તે તું જાણે છે?”

“જી શાબ.”

“સાંભળ, કંપની ઑફિસમાં મારો નીલા રંગનો કોટ લટકે છે…”

“તપાઇકો (આપનો) બ્લેઝર?”“હા, તું ત્યાં જઇ બ્લેઝર લઇ 

આવ. અને જો, ઉતાવળ છે તેથી મારી સાઇકલ લઇ જા, અને 

મારંમાર પાછો આવ.”
વીસ મિનીટ થઇ, પણ સૂર્જા બહાદુરનું ઠેકાણું નહોતું. અહીં 

કાછુ ઉંચો નીચો થતો હતો. અંતે તેણે બહાર જઇને જોયું તો 

દૂરથી સૂર્જા બહાદુરને એક ખભા પર સાઇકલ અને બીજા ખભા 

પર બ્લેઝર રાખી દોડીને આવતાં જોયો. જ્યારે તે હાંફતો હાંફતો 

અમારી પાસે પહોંચ્યો ત્યારે કાછુએ પૂછ્યું, “તુમ સાઇકલ પર બૈઠકે 

ક્યું નહિ આયા?”“શાબ, હમારેકો શાઇકલ ચલાના નહિ આતા.”

“તો ફિર સાઇકલ ક્યું લે ગયા?“શાબ, આપને હુકમ કિયા શાઇકલ 

લે કે જાના, હમ શાઇકલ લે ગયા.”
* * * * * * * * *
    સિંગલ ઑફિસર્સ મેસમાં અમારી સાથે મિલિટરી હૉસ્પીટલના 

ડૉક્રટરો રહેતા. કોઇ વાર સાંજે તેમને મળવા અમે હૉસ્પીટલ જતા. 

આર્મી મેડીકલ કોરના નર્સીંગ આસિસ્ટંટ તથા જનરલ ડ્યુટી સિપાહી 

મુખ્યત્વે દક્ષિણ ભારતના હોય છે. તેમાં પણ તામિલનાડુ અને કેરળના 

જવાનોની સંખ્યા વધારે. ફિલ્મોમાં તેમના હિંદી ઉચ્ચાર પર ઘણા વિનોદ 

કરવામાં આવે છે અને તેમાં થોડું ઘણું સત્ય છે.    મિલિટરી હૉસ્પિટલમાં જવાન, નૉનકમીશન્ડ ઑફીસર (NCO) તથા 

જ્યુનિયર કમીશન્ડ ઑફિસર્સ (JCO) માટે જુદા ભોજન ખંડ હતા. તે 

પ્રમાણે પાટિયાં ચિતરીને હૉલની બહાર ટાંગવામાં આવતા. JCOsને ફોજમાં સરદાર કહેવામાં આવે છે. તેમની મેસ પર એક હિંદી 

ભાષી સૈનિકે ચિતરેલું બોર્ડ, “सरदारोंका खाना खानेका कमरा” જુનું 

થયું હતું. નવું બોર્ડ બનાવવાનો હુકમ થયો અને કામ લીધું કેરળના 

જવાને. તેણે બનાવેલું નવું પાટીયું હતું, “सरदारोंका काना कानेका 

कमरा” મલયાલમમાં ‘ખ’નો ઉચ્ચાર નથી. 
દસે’ક દિવસ બાદ હું મિલિટરી હૉસ્પિટલમાં ગયો તો ત્યાં એક 

જવાન નવું પાટિયું લખી રહ્યો હતો. લખનાર તામિલ જવાન હતો. 

તામિલમાં ‘ગ’નો ઉચ્ચાર ‘ક’ થાય છે – જેમકે ત્યાંના અર્થશાસ્ત્રના 

લેખકનું નામ છે “આરોકિયાસ્વામી” જે “આરોગ્યસ્વામી”નો તમીળ 

ઉચ્ચાર છે. નવા ચિત્રકારે અતિશુદ્ધતા લાવવા ‘ક’નો સાચો ઉચ્ચાર 

‘ગ’ છે સમજી નવું પાટિયું બનાવ્યું : “सरदारोंका गाना गानेका कमरा” !
આવી જ રીતે પંજાબની ગુરમુખી લિપીમાં જોડાક્ષર નથી હોતા. 

આના કારણે તેમના અંગ્રેજી શબ્દોના ઉચ્ચારણમાં ઘણા છબરડા 

થતા. અગાઉ જણાવ્યા પ્રમાણે ‘સપોર્ટ કંપની’નો ઉચ્ચાર ‘સ્પોર્ટ 

કંપની’ કરતા જેના કારણે મને શિક્ષા થઇ હતી !  આમ પંજાબમાં ‘સ્કૅટર્ડ’નો ઉચ્ચાર ‘સકૅટર્ડ’ અને ‘કર્નલ સ્ટૅન્લીને’

‘સટૅન્લી’! આવા ઉંધા-ચત્તા ‘સ’ના જોડાક્ષરનો નમુનો ભુજમાં 

જોવા મળ્યો: માધાપુર રોડ પરના આર્મી ‘સપ્લાય ડેપો’નું એક શીખ 

સિપાઇએ મોટું બોર્ડ બનાવ્યું “સ્પલઇ ડીપુ”! 
મિલીટરીમાં જવાનોના કિચનને ‘લંગર’ કહે છે. ફોજમાં કોઇ અફવા 

ઉડે તો તેની શરૂઆત લંગરમાં થતી હોય છે, તેથી તેને ‘લંગર ગપ’ 

કહેવામાં આવે છે. નવાઇની વાત તો એ છે કે તેમાંની ૯૦ ટકા ‘ગપ’ 

સાચી નીવડતી હોય છે.એક દિવસ લંગર ગપ આવી કે અમારા 

યુનિટના ઘણા અફસર અને જવાનોના બદલીના હુકમ આવી રહ્યા છે!
આ ગપમાં કેટલું તથ્ય હતું તે અમે આતુરતાથી જોવા લાગ્યા

Posted by Capt. Narendra at 11:28 AM

સૌજન્યઃ કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે

જિપ્સીની ડાયરી યંગ ઑફિસર્સ કોર્સ (૨)

સામાન્ય પ્રવાસી – અસામાન્ય અનુભવો

Thursday, May 20, 2021

યંગ ઑફિસર્સ કોર્સ (૨)

     ચાર મહિનાના યંગ ઓફિસર્સ કોર્સ દરમિયાન ઘણાં સુંદર સ્થળો જોવા મળ્યાં. 

ફિલ્ડ એક્સર્સાઈઝ માટે અમને કુમાંયૂંની પર્વતરાજીમાં લઈ જવામાં આવ્યા. મેજર 

જિમ કોર્બેટે તેમના પ્રખ્યાત Man-eaters of Kumaonમાં સુંદર રીતે ચિત્રિત કરેલો 

પ્રદેશ જોવા મળ્યો. અમારો કૅમ્પ નૈનિતાલથી થોડે દૂર આવેલ ભવાલી નામના સુંદર 

ગામમાં હતો. જોકે મારા મનમાં કાયમ માટે કોઈ ગામ કોતરાઈ ગયું હોય તો તે 

રાનીખેતના રસ્તા પર આવેલ રમણીય રામગઢ હતું. 

યુરોપ- અમેરિકામાં અનેક સુંદર સ્થળો જોયા પણ સૌંદર્યવતી માતા પાર્વતીની બન્ને 

કેડ પર બિરાજેલા કાર્તિક અને ગણેશ જેવા શોભતા, અપ્રતિમ દૃશ્ય જેવું આ ગામ 

તથા તેની સામેના ભાગમાં આવેલી સફરજનની વાડીઓ, વનશ્રી અને નયનરમ્ય 

પહાડનું ચિત્ર મારા મનમાંથી કદી ખસ્યું નથી. તે વખતે જ વિચાર આવી ગયો 

હતો કે જીવનની સંધ્યામાં આવનારું વાનપ્રસ્થ અહીં જ કરીશ. કોઈ કોઈ સ્વપ્ન 

સત્ય નથી થતાં, તેમ છતાં તેમાંના કેટલાક સ્વપ્નોનું સૌંદર્ય એવું હોય છે કે તે 

જીવનભર આપણી સાથે રહે છે. આંખ મીંચતાં જ અંતર્દૃષ્ટિ સામે તે હાજર થાય 

છે અને લઈ જાય છે આપણા સૂક્ષ્મ શરીરને પેલી પગદંડી પર, જેની બન્ને બાજુએ 

આવેલી વાડ પર ગૂઝબેરી, રાસ્પબેરીના છોડ, સફરજનની વાડીઓમાં મબલક 

ફળથી ઝળૂંબતાં વૃક્ષ અને તેમને જોઈ આનંદ અને સંતોષનું સ્મિત કરતા હોય 

તેવા પર્વતની સમીપે! ભીમતાલના સરોવર, રાનીખેત અને અલ્મોડાની નિસર્ગ 

સંપદા જોઈને એવું લાગ્યું કે પુરુષ અને પ્રકૃતિને પરમાત્માએ અહીં એક સાથે 

ઉતાર્યાં છે. આ અલૌકિક દંપતીનું દર્શન કરવાનું ભાગ્ય કુમાંયૂંમાં મળ્યું અને 

જીવન ફરી એક વાર ધન્ય થયું!

રાનીખેતથી અલમોડા જનારી સડકની આજુબાજુના વિસ્તારમાં, ભીમતાલના 

સાન્નિધ્યમાં એક સુંદર દૃશ્ય જોવા મળ્યું. ત્યાંની ટેકરીઓ પર ગાય ચારવા લઇ 

ગયેલી ઓઢણી પહેરેલી નાનકડી બાળા સાથે તોફાન કરતી વાછરડી જોઈ. 

સાંજના ચારે’ક વાગ્યાનો સમય હતો. બાળાનો ઘેર જવાનો સમય થયો હતો. 

ડચકારા કરી તેણે ગાયો તો એકઠી કરી, પણ તેના નાનકડા ધણની એક વાછરડી

 તેનું કહેવું માનતી નહોતી. બાળા લાકડી લઇને જેમ જેમ તેની નજીક જાય, તેમ 

તેમ વાછરડી દૂર ભાગતી.  બન્ને વચ્ચે પકડદાવનો ખેલ જોવા અમે સૌ રોકાઇ 

ગયા. આખરે થાકીને વાછરડી તેની મા પાસે પહોંચી અને બાળા તેના ધણને 

હાંકી તેના ગામ તરફ ગઇ.

બીજો એક મજાનો પ્રસંગ યાદ રહી ગયો હતો તે નૈનીતાલ શહેરમાં જ. ૧૯૬૪ની 

જ વાત છે. તે વખતે બૅડમિન્ટનની વર્લ્ડ ચૅમ્પિયનશિપ જેવી ગણાતી All England

Badminton Championshipની ક્વાર્ટર – ફાઇનલના રાઉન્ડમાં ભારતના દેવિંદર મોહન 

નામના ખેલાડી રમવાના હતા. મૅચનું પરિણામ જાણવા હું આતુર હતો. નૈનીતાલ 

સરોવરના કિનારા પર એક લાઇબ્રેરી હતી. હું ત્યાં પ્રવેશ કરવા જતો હતો ત્યાં 

દરવાને મને રોક્યો. “ભૈયા, યહાં તો લોગ પઢને આતે હૈં. તુમ્હારા કામ નહીં…” 

મેં જરા ગુસ્સામાં જ પૂછ્યું, “ક્યોં, યહાં મિલિટરીકે અફસરોંકે આને પર કોઇ પાબંદી હૈ?” 

“માફ કરના સાહેબ. હમેં લગા આપ સેન્ટરસે હૈં. આપ અફસર હૈં જાન નહીં પાયા,”

અમે ‘ફિલ્ડ સર્વિસ’નો પોશાક પહેર્યો હતો તેથી ખભા પર પિત્તળના સ્ટારને 

બદલે કાપડ પર ભરતકામથી બનાવેલા સ્ટાર હતા, તે દરવાને જોયા નહીં. 

પૂછપરછ કરતાં જણાયું કે નજીકમાં જ ભારતીય સેનાની  એક શાખા – પાયોનિયર 

કોરના જવાનોની કંપનીનો કૅમ્પ હતો. પાયોનિયર્સનું કામ unskilled labor નું. 

સડક બાંધવા માટેનો સામાન લાવવા-લઇ જવાનું, સડક સમારવાનું કામ 

ઇત્યાદી જેવા કામ કરવા માટે તે જમાનામાં  મોટા ભાગે અશિક્ષિત યુવાનો 

ભરતી કરવામાં આવતા. દરવાનને લાગ્યું અમે પણ ‘અનપઢ મજદૂર-સિપાહી’ હતા! 

અમારી એક એક્સરસાઇઝ અલ્મોડા શહેરની નજીક હતી. દૂરથી શહેર દેખાતું 

હતું, પણ ત્યાં જઇ ન શક્યા. મને યાદ આવ્યું કે ભારતીય નૃત્યકલાને વિશ્વમાં 

પ્રસિદ્ધી આપનાર ઉદય શંકર તથા તેમનાં પત્ની અમલા શંકરે અલ્મોડા 

નજીક નૃત્ય ઍકેડેમી સ્થાપી હતી.

કુમાંયૂંની સ્વર્ગીય સૌંદર્યસભર યાત્રા બાદ મારી બદલી મધ્ય પ્રદેશના ગ્વાલિયર 

શહેરના પરા જેવા મોરાર ગામમાં આવેલા એક લૉજિસ્ટિક્સ યુનિટમાં થઈ. 

આ મારું પ્રથમ પોસ્ટીંગ હતું.

સિંધિયાના પાટનગરમાં બદલી થઈ ત્યારે પહેલવહેલો કોઈ વિચાર આવ્યો 

હોય તો ઝાંસીની રાણી વીરાંગના લક્ષ્મીબાઈની સમાધિનો. સ્ટેશનથી 

અમારા કૅમ્પમાં જવાના રસ્તા પર આ દેવીની સમાધિ છે. યુનિટમાં જતી 

વખતે અહીં રોકાઈ તેમના ભવ્ય શિલ્પને ભાવાંજલિ આપી. સુભદ્રાદેવી 

ચૌહાણની કવિતાના શબ્દો યાદ 

આવ્યાં: ખૂબ લડી મર્દાની થી, વહ ઝાંસી વાલી રાની થી!

                                                ***

નવા યુનિટમાં મારી નિમણૂક રિસિટ્સ એન્ડ ડિસ્પૅચીસ ઓફિસર તરીકે થઈ.

1962ના યુદ્ધ બાદ મિલિટરીમાં વાહનોની કમી હતી. વિશ્વસનીય અને ખાતરી 

લાયક ગણાય તેવાં ખાસ વાહનોની ફાળવણીમાં અગ્રતા સરહદ પરના મોરચા 

સાચવી રહેલા યુનિટ્સને અપાતી. અમારું યુનિટ શાંતિના સ્થળે હતું તેથી 

ભારવહન માટે અમને ખાનગી પબ્લિક કૅરિયર કોન્ટ્રૅકટ પર લેવાની સૂચના 

આપવામાં આવી હતી. આવાં વાહનો માટે તેમની `રોડ-વર્ધીનેસ’ના 

સ્પેસિફિકેશન હોય છે, પરંતુ `ઓછામાં ઓછા’ ભાવનું ટેન્ડર 

સ્વીકારવાનો આદેશ હોવાથી કે કોઈ `અન્ય’ કારણસર સ્પેસિફિકેશનનું ધ્યાન 

રખાતું નહોતું. અમને મળેલા આવા `ઓછા ભાવના’ જે ખટારામાં બેસી રેલવે 

સ્ટેશન પર આવેલા પેટ્રોલના ટેંકર તથા અન્ય માલ-સામાનનું ચેકિંગ કરી તેની ડિલિવરી લેવા જતો તે વિશ્વની આઠમી 

અજાયબી સમાન હતો.

અમારા આ `સિવિલ’ ટ્રકની હાઈડ્રોલિક બ્રેક કામ નહોતી કરતી. તેથી બ્રેકને 

બદલે તેના હોર્નનો ઉપયોગ કરવામાં આવે. વસ્તીવાળા વિસ્તારમાં પ્રવેશ કરતી

 વેળાએ અર્ધા માઈલ દૂરથી હોર્નને સતત દાબીને સાઇરન જેવું વગાડવું પડે, 

જેથી માણસ રસ્તા પરથી હઠી જતાં અને જાનવર ચોમેર દોડવા લાગતાં. અંધાધૂંધ 

દોડતા જાનવરો અને ગેંડાની જેમ ધસી આવતી અમારી ટ્રકથી બચવા લોકો 

અમારી ટ્રકનું હોર્ન ઓળખવા લાગી ગયા હતા અને તે દૂરથી સાંભળી આખો 

રસ્તો ખાલી થઈ જતો. ટ્રકનું સેલ્ફ સ્ટાર્ટર કામ નહોતું કરતું. તેથી ખટારાને 

ઢાળ પર ઊભો રાખવામાં આવતો. અહીં એક નાનકડો વાંધો પડતો: ટ્રકની 

હૅન્ડબ્રેક નબળી હતી, તેથી ઢાળ પરથી તેને નીચાણવાળા ભાગમાં ધસી જતી રોકવા માટે તેના 

પૈંડાંની આગળ મોટા પથ્થર મૂકવામાં આવતા. હવે પછી અમારા મજૂરોના 

કૌશલ્યની કસોટી થાય. વૅગનમાંથી અનાજની ગૂણો અમારી ટ્રકમાં ચડાવ્યા બાદ 

બે મજૂર પાછળના વ્હિલ પાસે જઈ પથ્થર ખસેડે અને ચારેક જણા પથ્થર ખસેડાયા 

બાદ ટ્રકને ધક્કો મારે. ટ્રક ગતિમાં આવે કે ડ્રાઇવર ઈગ્નિશન ઓન કરી ટ્રકને બીજા 

ગિયરમાં નાખે અને ક્લચ અને એક્સિલરેટર પર પમ્પીંગ કરવા લાગે. એન્જિન શરૂ 

થાય ત્યાં સુધી આ ચાલુ રહે અને જેવું ટ્રકનું એન્જિન ચાલુ થાય, મજૂરો પ્રાણ 

મુઠ્ઠીમાં મૂકી, વાનર જેવી ચપળતાથી કૂદીને ટ્રકમાં ચઢવા લાગે. આ જાણે ઓછું 

હોય, અમારા ડ્રાઇવરની એક આંખ બચપણમાં શીતળાને કારણે જ્યોતિ-વિહીન થઈ હતી! આવામાં ભૂલેચૂકે જો ગાડી રસ્તામાં રોકાઈ જાય તો અમારા 

દહાડિયા મજૂરોની આવી બને! ધક્કા મારી મારીને તેઓ થાકી જાય અને ટ્રક 

ચાલુ થઈ જાય તો નસીબ નહીં તો કોઈ ભલા ટ્રક ડ્રાઇવરની મદદથી `ટો’ કરીને 

યુનિટ સુધી લઈ જવાની જહેમત કરવી પડે!

પંજાબી ટ્રક માલિકોને તેમના `ખટારા’ પાછળ કંઈક ને કંઈક લખવાની ટેવ હોય 

છે. અમારી ટ્રકની પાછળ લખાયેલા વાક્યમાં અમારા વાહનની હાલત સ્પષ્ટ 

રીતે જણાવી હતી: સદ્ગુરૂ તેરી ઓટ. અર્થ: પરમાત્મા, તારો આધાર!

આવી હતી અમારી વાહનયાત્રા!

યુનિટમાંના મારા સમય દરમિયાન અમારું વાર્ષિક ઇન્સ્પેક્શન થયું. અન્ય વાતોની 

સાથે શારીરિક ક્ષમતાની પણ કસોટી થાય. આ વખતે નસીબ સારા કે  અમારા 

દરેક અફસર અને જવાને પૂરી ઇક્વિપમેન્ટ સાથે દસ માઇલને બદલે એક કલાકમાં 

પાંચ માઈલની દોડ કરવાની હતી. દોડ દરમિયાન મારા ખાતાના 48 વર્ષના 

નાયક (કોર્પોરલ) અને એક બુઢ્ઢા હવાલદાર હાંફી ગયા. તેઓ રાઇફલ સાથે 

દોડતા હતા અને તેમની હાલત એવી થઈ હતી કે બન્નેમાંથી કોઈ એક ડગલું 

પણ દોડી શકે તેમ નહોતાં. મારા સાથી લેફ્ટનન્ટ સુરેશનંદ ધસ્માના અને મેં 

તેમની રાઇફલો ઊંચકી લીધી, અને આખી દોડ પૂરી થાય ત્યાં સુધી તેમની સાથે 

રહી તેમને દોડ પૂરી કરવા ઉત્તેજન આપતા રહ્યા. વજન હળવું થવાથી અમારા 

સાથીઓ પણ દોડ પૂરી કરી શક્યા.

આખું યુનિટ એન્ડ્યોરન્સમાં સફળ થયું તેની ઇન્સ્પેક્શનમાં ખાસ નોંધ 

લેવામાં આવી.

Posted by Capt. Narendra at 9:38 AM

સામાન્ય પ્રવાસી – અસામાન્ય અનુભવો

                                                ***

જિપ્સીની ડાયરી

સૌજન્યઃ કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે

જિપ્સીની ડાયરી- યંગ ઑફિસર્સ કોર્સ

સામાન્ય પ્રવાસી – અસામાન્ય અનુભવો

Tuesday, May 18, 2021

યંગ ઑફિસર્સ કોર્સ

પાસિંગ આઉટ પરેડ પહેલાં સેનાની કઇ શાખામાં જવું છે, અને તેમાં સુદ્ધાં, 

કઇ રેજીમેન્ટમાં જવાની ઇચ્છા છે તે લખી આપવું પડે છે. તેમાં પણ અમારે 

ત્રણ પસંદગીઓ આપવાની રહે, જેથી જે રેજિમેન્ટમાં જગ્યા પૂરાઇ ગઇ હોય

તો તેની અવેજીમાં બીજી કોઇ રેજિમેન્ટમાં અમને મોકલી શકાય.  ત્યાર બાદ 

દરેક કૅડેટના રિપોર્ટ, તેની ઉમર, શિક્ષણ અને અન્ય 

આવડતને ધ્યાનમાં લઇ તેમની નીમણૂંક કરવામાં આવે છે. 

મારી પહેલી પસંદગી રિસાલામાં જવાની હતી; તે ન મળે તો ઇન્ફન્ટ્રી (રાજપુતાના

રાઇફલ્સ કે ગુરખા રાઇફલ્સ જેવી પલ્ટન)  કે આર્ટિલરી (તોપખાનું). તે સમયની

જરૂરિયાત એવી હતી કે ૨૫ની નીચેની વયના અફસરોને જ આ ત્રણ સેવાઓમાં

મોકલવામાં આવતા. હું લગભગ ૩૦ની વયનો હતો તેથી મારી ‘રવાનગી’ આર્મી

સર્વિસ કોરમાં થઇ. આ શાખામાં મિકૅનિકલ ટ્રાન્સપોર્ટ, ઍનિમલ ટ્રાન્સપોર્ટ,

રાશન્સનો પૂરવઠો તથા પેટ્રોલિયમ પદાર્થોની આપૂર્તિ જેવા વિભાગ આવે. તેમાંથી

કયા વિભાગમાં અમને મૂકવામાં આવશે તેનો નિર્ણય અમારા યંગ ઑફિસર્સ કોર્સમાં

થનારા અમારા મૂલ્યાંકન પરથી લેવાશે, એવું જણાવવામાં આવ્યું. અમારૂં ટ્રેનિંગ

સેન્ટર ઉત્તર પ્રદેશના બરેલી શહેરમાં હતું.

ASC School બરેલીમાં મારા જૂથમાં ત્રીસ ઑફિસર્સ હતા. સૈન્યમાં અફસરોનું

જીવન કેવું હોય છે તેનો આછો ખ્યાલ અમને અહીં આવ્યો. પ્રથમ તો અફસરોના

‘સામાજિક’ જીવન પર આવી પડતો વધારાનો આર્થિક બોજ. અમારૂં ટ્રેનિંગ સેન્ટર 

અખીલ ભારતીય કક્ષાનું હોવાથી કેન્દ્રની મુલાકાતે ઘણા મહેમાનો આવતા. વળી 

અહીંના કૅન્ટોનમેન્ટમાં માઉન્ટન ડિવિઝનનું 

હેડક્વાર્ટર હોવાથી જુદી જુદી રેજીમેન્ટમાં પાર્ટીઓ થાય, જેમાં અમારા કમાન્ડન્ટને

 તથા અન્ય સિનિયર અફસરોને નિમંત્રણ મળતું. તેથી અમારે પણ ‘જવાબી પાર્ટી’ 

આપવી પડે. ફેર એટલો હતો કે બહારની પાર્ટીઓમાં અમારા જેવા સેકન્ડ લેફ્ટનન્ટસ્ 

બાકાત રહેતા, પરંતુ જવાબી પાર્ટીનો ખર્ચ આવે તેમાં અમારે ‘પ્રો રાટા’ ફાળો આપવો 

પડતો. અમારો અર્ધાથી વધુ પગાર મેસ બિલમાં જતો. અંગત ખર્ચ કાઢતાં જે રકમ બચતી, 

જેને ઘેર મોકલતાં પણ સંકોચ થાય. પરિણામે ઘણા અફસરો પોતાની અંગત જરુરિયાતોના 

ખર્ચમાં કરકસર કરીને પણ ઘેર પૈસા મોકલતા.

એક દિવસ અમારા સિનિયર ઇન્સ્ટ્રક્ટર સાથે અનઔપચારિક વાત કરતી વખતે 

દત્તાત્રેય નામના અમારા એક સાથીએ પોતાની વ્યથા વ્યક્ત કરી. “સર, અમે જ્યારે અફસર થયા ત્યારે મારાં કુટુમ્બીજનોને હાશ થઇ હતી કે હવે 

ઘરકામ કરવા માટે નોકર રાખી શકીશું. આજે એ હાલ છે કે હું આ અગાઉ ઑડિટર તરીકે જેટલો પગાર ઘરમાં આપતો હતો, તેનાથી અર્ધો પણ હવે નથી મોકલી 

શકતો. આજે પણ અમારા મોટા સંયુક્ત પરિવારમાં મારાં પત્નીને કપડાં-વાસણ હાથે કરવા પડે છે. આવી પાર્ટીના ખર્ચા અમને પોસતા નથી. આના માટે 

કંઇ થઇ શકે?”

“My dear friend, તમારી વ્યથા જાણીને દુ:ખ થયું. આ એક પરંપરાગત સત્ય છે.  

તમારા યુનિટમાં જશો તો ત્યાં પણ આવા ખર્ચામાંથી તમે બચી નહિ શકો.”

ભારતીય સેનાના અફસરોના સામાજિક જીવનનો ઇતિહાસ જાણવા જેવો છે. 

આપણી સેના બ્રિટીશ પરંપરા પર ઘડાયેલી છે. ખાસ કરીને અફસર વર્ગ પર તેની 

છાપ એટલી ઘેરી છે કે તેનો જાત અનુભવ વગર ખ્યાલ આવી ન શકે. આજે ઘણી

વાર અફસર મેસમાં સૈનિકો પાસેથી ‘વેઇટર’નું કામ કરાવવામાં આવે છે એવા

અર્ધસત્ય પર આધારિત સમાચાર આવે છે, જે સાંભળી “ઉદારમતવાદી” પત્રકારો

અને વાચકો સંપાદકને લખાતા પત્રોમાં આક્રોશ કરતા હોય છે કે જવાનો પાસેથી

‘આવાં’ કામ કરાવવામાં સૈનિકોનું અપમાન છે!  આ વાતનું  સહેજ વિસ્તારથી

નિરામરણ કરવું જોઇશે. 

સૌ પ્રથમ અફસર મેસની સ્થાપના પાછળનું ઐતિહાસિક કારણ જાણવું જરૂરી છે. 

અગાઉ જણાવ્યા પ્રમાણે ભારતીય સેનામાં “Tradition”નું મહત્વ સર્વોપરી છે.

તેમાં અફસરો તથા સૈનિકોના સાહસ, તેમની રેજિમેન્ટોએ મેળવેલા વિજયની

ગાથા, યુદ્ધમાં જીતેલા દુશ્મનના નેજા, શસ્ત્ર વિ.નું ભવ્યતાથી પ્રદર્શન કરવામાં

આવે છે. અને આ પ્રદર્શનનું સ્થળ હોય છે ઑફિસર્સ મેસ તથા બટાલિયનના

દર્શની ભાગમાં આવેલ ‘ક્વાર્ટરગાર્ડ’માં. આ સૌની પાછળ રહી છે જુની અંગ્રેજી પ્રથા.

અંગ્રેજોની તેમજ આપણાં રજવાડાંઓની પુરાતન વારસા પદ્ધતિ – system

of primogeniture મુજબ આખો ગરાસ પરિવારના પાટવી પુત્રને કે સૌથી 

મોટા દીકરાને મળે. આથી પિતાના મૃત્યુ બાદ મર્હૂમને ત્રણ પુત્રો 

હોય તો સૌથી મોટાને રાજગાદી સાથે પૂરી જમીન-જાગીર મળે. બાકીની રોકડ 

અને અન્ય માલમિલ્કતના ભાગ મરનાર તેના 

મૃત્યુપત્રમાં લખે તે મુજબ વહેંચવામાં આવે. 

બ્રિટનની પરંપરા મુજબ મોટા પુત્રને પૂરો વારસો અપાયા બાદ બાકીના પુત્રોમાંથી 

એક સેનામાં અફસર થવા સૅંડહર્સ્ટની રૉયલ મિલિટરી 

ઍકેડેમીમાં દાખલ થતો. મિલિટરી ટ્રેનીંગ બાદ રાજા કે રાણી તરફથી બ્રિટીશ 

સેનામાં અફસરની નીમણૂંકનો ‘પાર્ચમેન્ટ’  (દસ્તાવેજ) તૈયાર કરવામાં આવતો, 

જેમાં તેને રાજા તથા દેશની સેવા માટેનો હુકમ જેને ‘કિંગ્ઝ કમિશન’ કે ‘ક્વિન્સ

કમિશન’ કહેવામાં આવતું-તે વિધીસર આપવામાં આવતો. ત્રીજો પુત્ર બહુધા 

દેવળ (ચર્ચ ઑફ ઇંગ્લન્ડ)માં જોડાઇ બિશપ જેવા ભારે પગારના કોઇ મોટા 

હોદ્દા પર નીમાતો, અથવા રાજની વસાહતોમાં ગવર્નર કે પરદેશમાં આવેલી

મોટી અસક્યામતોના માલિક તરીકે મોકલવામાં આવતા. આમ સેનામાં આવતા 

આવા ઉમરાવ ઘરાણાના અફસરો ભવ્ય મેળાવડા અને ભોજન સમાંરંભ ગોઠવતા.

સારા એવા પગાર ઉપરાંત તેમની પોતાની ખાનગી આવક હોવાથી ઑફિસર મેસમાં

યોજાતા ભવ્ય કાર્યક્રમનો ખર્ચ સહેલાઇથી કરી શકતા. નીચેની છબિમાં ઑફિસર્સ

મેસના મુખ્ય ખંડ – જેને Ante Room કહેવાય છે તે અને ભોજન વખતે જે રીતે

ટેબલ સજાવાય છે તે જોવા મળશે.

ઑફિસર્સ મેસની રચના પણ કોઇ રજવાડાના દરબાર હૉલ કરતાં ઓછી ભવ્ય 

નથી હોતી! સમય જતાં સેનામાં મધ્યમ અને સામાન્ય વર્ગમાંથી આવનારા 

અફસરોમાં વધારો થતો ગયો, પરંતુ મેસમાં થતી ‘રેજીમેન્ટલ ડિનર નાઇટ્સ’, કે

રેજિમેન્ટે યુદ્ધમાં મેળવેલા વિજયના દિવસની યાદગિરીમાં યોજાતી પાર્ટીઓ, 

નવા અફસરના આગમનની ‘ડાઇનીંગ-ઇન’ અને બદલી થઇને જનારા અફસરો 

માટે ‘ડાઇન-આઉટ’ પાર્ટીઓ જુની પરંપરા મુજબ ચાલુ રહી. આમાંની કેટલીક 

પાર્ટીઓમાં ઉચ્ચ હેડક્વાર્ટર્સ – જેમ કે ડિવિઝન કે બ્રિગેડના અફસરો તથા તેમની 

પત્નિઓને નિમંત્રણ આપવામાં આવતું, જેનો ખર્ચ બટાલિયનના અફસરોને સરખા

ભાગે ભોગવવો પડે. જે અફસરોને તેમના સંયુક્ત પરિવારના ગુજારા માટે ફાળો આપવો

પડતો હોય તેમને મળતો પગાર ગમે એટલો ભારે કેમ ન હોય, પણ થોડી ઘણી નાણાંકિય

મુશ્કેલી તો ભોગવવી પડતી. રહી વાત મેસમાં કામ કરનારા “સૈનિક”ની. અફસર મેસના

કર્મચારીઓ Non-combatant Enrolled’ એટલે બિન-હથિયારધારી અ-સૈનિક તરીકે

મેસ-વેઇટર, વાઇન વેઇટર, આબદાર કે water carriers (જુના જમાનામાં પાણી ભરી

લાવવા માટે રખાતા અ-સૈનિક કામદાર), રસોઇયા વિ.ની ભરતી કરવામાં આવે છે. તેથી

મેસમાં કામ કરનાર વ્યક્તિ સૈનિક નથી હોતા. મેસમાં કેવળ એક જ સૈનિક કામ કરે :

મૅનેજરનું, જેને મેસ-હવાલદાર કહેવામાં આવે છે. તેનું કામ કેવળ બટાલિયનના સિનિયર

મેજર – જેને President of Mess Committee કહેવામાં આવે છે, તેની નિગરાણી નીચે

વ્યવસ્થાપકનું કામ કરવાનું હોય છે. 

અમે આ કોર્સ કરતા હતા તે વખતના અમારા કમાન્ડન્ટને તુક્કો સુઝ્યો : મિલિટરીમાં 

અમારી કોરના અફસરોને આરામપ્રિય અને ‘ફિઝીકલ ફીટનેસ’માં ઇન્ફન્ટ્રી કે તોપખાનાના 

અફસરો કરતાં થોડા નબળા ગણવામાં આવતા તેની છાપ દૂર કરવી. આ માટે તેમણે હુકમ 

આપ્યો કે યંગ ઑફિસર્સ કોર્સમાં આવનાર અફસરોએ ફરજીયાત ૨૬ માઇલની મૅરેથોન 

દોડવી. અમારી ટ્રેનિંગ દરમિયાન અમે પાંચ અને દસ માઇલની દોડ તો નિયમીત રીતે 

નિયત સમયમાં પૂરી કરતા. હવે બાકીની  “કમી” પૂરી કરવા અમને ’ફીલ્ડ સર્વિસ 

માર્ચીંગ ઑર્ડર’નો યુનિફૉર્મ તથા ઇક્વીપમેન્ટ પહેરીને મૅરેથોન દોડાવવામાં આવ્યા! 

જો કે આ દોડને પરીક્ષા ગણવામાં આવી નહોતી તેથી અમે આરામથી દોડ્યા 

અને ચાર – સાડા ચાર કલાકમાં દોડ પૂરી કરી. મારો સિવિલિયન ઑર્ડર્લી 

રામખિલાવન દોડની અંતિમ રેખા પાસે બાટલીમાં લિંબુનું શરબત અને બરફ 

લઇને મારી રાહ જોઇને બેસી રહ્યો હતો. “સાબજી, ઇસમેં થોડા કાલા નમક 

ડાલા હૈ, જીસસે આપકા બૅલેન્સ ઠીક રહેગા!” 

કોણ જાણે તે ક્યાંથી શરીરમાંના ઇલેક્ટ્રોલાઇટના બૅલેન્સ વિશે માહિતી કાઢી 

આવ્યો હતો ! ચાર કલાકમાં તો કોઇ પણ વ્યક્તિ ૨૬ માઇલ દોડી શકે, પણ

અમને અભિમાનથી કહેવાનું બહાનું તો મળ્યું, “હા, અમે પણ મૅરેથોન દોડી આવ્યા છીએ!”

બરેલીની મારા માટે પહેલી મુલાકાત હતી. અહીંનો સુરમો પ્રખ્યાત હોવાથી બહેનો 

માટે મિત્રો સાથે ‘મોતી કા સુરમા’ લેવા ગયો. ભયંકર ગરમી પડી હતી તેથી રસ્તામાં 

ઍર કન્ડીશન્ડ રેસ્ટોરાઁમાં અમે થોડો વિસામો લેવા ગયા. મિત્રોએ સાદા કોલ્ડ-ડ્રીંક મગાવ્યા. મને થયું અહીંની કોઇ સ્થાનિક ‘સ્પેશિયાલીટી’ મંગાવીએ. મેન્યૂ 

કાર્ડમાં ઠંડા પીણામાં એક ‘આઇટમ’ હતી “શિકંજવી”. કિંમત અન્ય પીણાં કરતાં 

લગભગ ત્રણ ગણી. મને થયું ફાલુદા કે ખાસ જાતની લસ્સી જેવો કોઇ પ્રકાર હશે. 

વટમાં આવીને મેં તેનો ઑર્ડર આપ્યો. ‘શિકંજવી’ આવી અને તેનો એક ઘૂંટડો લીધો 

ત્યારે ઉદ્ગાર નીકળ્યો, “હત્તેરેકી આ તો લિંબુ-પાણી છે!” 

મારા લખનવી સાથી આ સાંભળી હસી પડ્યા. “મેરે દોસ્ત, યૂ.પી.મેં તો ગધે ભી 

જાનતે હૈં ઉર્દુમેં  નિંબૂ-પાની કો ‘શિકંજવી’ કહેતે હૈં! 

મેં કહ્યું, ‘આપની વાત સાચી છે, પણ મેનુ કાર્ડ અંગ્રેજીમાં જ બનાવવાના હોય

તો અહીંના ગધેડાઓએ હવે થોડું અંગ્રેજી શીખવું જોઇએ એવું નથી લાગતું

આપને?” ’ બધા હસી પડ્યા.

Posted by Capt. Narendra 

જિપ્સીની ડાયરી

સૌજન્યઃ કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે

જિપ્સીની ડાયરી – An Officer and a Gentleman

સામાન્ય પ્રવાસી – અસામાન્ય અનુભવો

Thursday, May 13, 2021

An Officer and a Gentleman

ભારતીય સેનાના અફસરનો નવો અવતાર પામતાં એક તરફ મારૂં મનમાં

આનંદનો સાગર હિલોળા લેતું હતું, પણ બાએ મારા ખભા પર સ્ટાર મૂક્યો

તેની સાથે એક મોટી જવાબદારી આવી હતી તેનો અહેસાસ થયો.

 ભારતીય સેનાના અફસરોની ભરતી અને ટ્રેનિંગ માટે સ્થપાયેલી IMA – ઇંડિયન

મિલિટરી ઍકેડેમીના સ્થાપક ફિલ્ડ માાર્શલ સર ફિલિપ ચૅટવૂડે ભારતીય સેનાના

અફસરો માટે Credo – એક મૂલમંત્ર રચ્યો છે. 

The safety, honour and welfare of your country come first,

always and every time.

The honour, welfare and comfort of the men you command

come next.

Your own ease, comfort and safety come last, always

and every time.

તમારાદેશનુંસંરક્ષણઅસ્મિતા અને કલ્યાણ તમારું પ્રથમચિરંતન અને

પ્રત્યેકક્ષણ માટેનું કર્તવ્યછે.

બીજા ક્રમે તમારૂં કર્તવ્ય તમારા નેતૃત્વહેઠળના સૈનિકોના ગૌરવકલ્યાણ અને

સુખાકારી પ્રત્યે રહેશે. 

તમારી પોતાની સુવિધાઆરામ અને સંરક્ષણ હંમેશાહરઘડી અને

કાયમ સ્વરૂપે છેલ્લા ક્રમે રાખશો

***

દર રવિવારે મિત્રો સાથે અમદાવાદના લૉ ગાર્ડનના શંકરનો આઇસક્રીમ કે

માણેકચોકમાં અશરફીલાલની કુલ્ફી ખાવા જનાર, સાંસારિક જીવન અને

પારિવારિક જવાબદારીની ભુલભુલામણીમાં ગોથાં ખાનાર યુવાનનું એક અદ્ભૂત

ધૂણીમાં તપીને મિલિટરી અફસરમાં પરિવર્તન થયું હતું. અમારા બન્ને ખભા પર

ભલે એક-એક તારક હતો, પણ તેમાંથી નીકળતા પ્રકાશમાં અમારા જીવનનું નુતન

અભિયાન શરૂ થયું હતું. પ્રશિક્ષણ દરમિયાન અમારા નાગરી જીવનની સુખાસિનતા,

આરામથી કામ કરો, કામમાં થોડી ઘણી ઢીલ કે અપૂર્ણતા – “ચાલે અને આવું તો

ચાલ્યા કરે’’ની વૃત્તિને અમારી રગેરગમાંથી કાઢી નાખવામાં આવી હતી. અમારી

કામ કરવામાં થોડી પણ ભુલ થાય તો અસંખ્ય સૈનિકોનો જીવ જોખમમાં આવી

જાય તેથી નાનકડી ક્ષતિ પણ ન ચાલે. 

આપે કદાચ પેલી અંગ્રેજી કવિતા વાંચી હશે : All for the want of a horseshoe nail. 

એક ઘોડેસ્વાર સૈનિક, જેની ફરજ સંદેશવાહકની હતી, તેના અશ્વના ડાબલા પરની

લોખંડની નાળમાંથી એક ખિલો નીકળી ગયો હતો. હુકમ હતો કે આવું કંઇ થાય

તો તે કામ તત્ક્ષણ પૂરૂં કરી લેવું. આ સૈનિકે ‘ચાલશે હવે. આ એટલું કંઇ મહત્વનું

કામ નથી. જરૂર પડતાં ‘થઇ જશે’ – માની કશું કર્યું નહીં. અત્યારે ક્યાં કૂચ કરવાની

છે? કહી તે આરામ કરવા ચાલ્યો ગયો. મધરાતે તેના અફસરે હુકમ આપ્યો :

અબઘડીએ નીકળ અને રાજધાની પહોંચ. આ સંદેશ કિલ્લામાં જઇ સેનાપતિને

આપી આવ. સંદેશ હતો, દુશ્મન ભારે સંખ્યામાં પાટનગરના કિલ્લા પર હુમલો

કરવા નીકળ્યો છે, તો તૈયાર રહો.

સંદેશવાહકને યાદ ન રહ્યું કે ઘોડાની નાળમાંનો એક ખિલો જડવાનો બાકી હતો.

તેણે ઘોડો દોડાવ્યો. પાંચે’ક માઇલ ગયો હશે ને નાળ ઢિલી પડી ગઇ. ઘોડાના

પગને ઇજા થઇ અને તે લથડી પડ્યો. સાથે ગબડ્યો સૈનિક અને બુરી રીતે જખમી

થયો. સંદેશ કિલ્લા સુધી પહોંચી ન શક્યો. અસાવધ પાટનગર પર દુશ્મને હુમલો

કર્યો અને સેંકડો પ્રજાજનો માર્યા ગયા. રાજા હારી ગયા. પરદેશીઓએ રાજ્ય જીતી લીધું. 

આમ સૈન્યમાં ઝીણામાં ઝીણી વાતમાં અત્યંત ચિવટ રાખવી જોઇએ તે અમારા

રોમેરોમમાં ઠસાવવામાં આવ્યું હતું. હવે અમે ‘સિવિલિયન’ નહોતા રહ્યા. અમારી

ચાલવાની ઢબથી માંડી દરેક કામમાં ચુસ્તી, ઝડપ અને કોઇ પણ કામ કરો, તે એવી

યોજનાબદ્ધ કાળજીથી કરો કે તે પહેલા પ્રયત્ને જ સફળ થાય અને તે ઉત્તમ દરજ્જાનું

હોય. આજકાલના મૅનેજમેન્ટના સિદ્ધાંતોમાં ‘Get it right the first time’ છે, જે

વર્ષોથી સૈન્યના અફસરોના માનસમાં તેના પ્રશિક્ષણના સમયથી જ ઠસાવવામાં

આવે છે. કોઇ પણ કાર્ય હોય તેની ઝીણામાં ઝીણી વિગત પર પૂરું ધ્યાન આપવું

તેને અમારી સહજ વૃત્તિ બનાવવામાં આવી હતી.

આનો અર્થ એવો નથી કે અમે ‘સુપરમૅન’ બન્યા હતા. અમારા કામમાં અમે જેટલી

ચોકસાઇ અને યોજના કરીએ એટલી કે કદાચ તેનાથી વધુ ચોકસાઇ ડૉક્ટર અને

શસ્ત્રક્રિયા કરનાર સર્જ્યન, શિક્ષક, આર્કીટેક્ટ અને હસ્તકૌશલ્યના કારીગરને

રાખવી પડતી હોય છે. ભારતના પુરાતન શિલ્પ જોઇએ તો ખ્યાલ આવશે કેટલી

બારિકાઇથી તેમાં કોતરકામ કરવામાં આવેલ છે. છિણી પર અલ્પાતિઅલ્પ

વધારાનો ઘા પડવાથી આખું શિલ્પ ધરાશાયી થઇ જાય, એવી નિપૂણતા આવા

કલાક્ષેત્રમાં પ્રાપ્ત કરવાની હોય છે. સૈન્યમાં નાનામાં નાની ભૂલથી કેટલા સૈનિકો

મૃત્યુ પામી શકે છે અને તેમના પર આધાર રાખનારા સેંકડો પરિવારનું સુખ

નષ્ટ થતું હોય છે. 

અમારા પ્રશિક્ષણનો અંતિમ ધ્યેય તો એ હતો કે અમે એવા યોદ્ધાઓના નેતા

બનીએ જેની નિર્ણયશક્તિ પર અનેક સૈનિકો પોતાના જીવનની જવાબદારી

સોંપી શકે. તેમના વિશ્વાસને પાત્ર બની, યુદ્ધની કપરામાં કપરી સ્થિતિમાં તેમની

સફળ આગેવાની કરી શકીએ. અમારા કાર્યમાં પ્રામાણિકતા, નૈતિકતા, નિષ્ઠા,

નિ:સ્વાર્થ નેતૃત્વ અને વફાદારીને સર્વોચ્ચ મહત્વ આપવામાં આવ્યું હતું. અમારૂં

વર્તન દેશના શ્રેષ્ઠ નાગરિક જેવું વિનયશીલ હોવું જોઇએ. આ વાતનું મહત્વ ભારતીય

સેનાના અફસરોને પ્રશિક્ષણ વખતે તેમના રક્ત અને શ્વાસમાં સમાવવામાં આવે છે.

તેથી જ તેમને Officer and Gentleman કહેવામાં આવ્યા છે. અમને એક વધુ વાત

સમજાવવામાં આવી કે આ એવી ઉમદા વિચારધારા છે, જેની અંતર્ગત એક બીજા માટે

અમે હતા ‘brother officers’. અમારા જવાનો માટે તેમના અદના સાથી તથા તેમના

પરિવારના સદસ્ય બની રહીએ. આમ, સૈન્યમાં હજારો અફસરોનો એકબીજા સાથે

ભાઇનો સંબંધ બંધાયો છે. જે આદર્શ અને ધ્યેયને લક્ષ્ય બનાવી સેનામાં ભરતી થવા

આવ્યો હતો, તે મને અહીં પૂર્ણ રુપે પ્રાપ્ત થતા લાગ્યા. એક નવા વિશ્વમાં, સર ટૉમસ

મોરના ‘યુટોપિયા’ તરફ પગલાં ભર્યા હોય તેવું લાગ્યું. એક આદર્શવાદી યુવાનને

આનાથી વધુ શું જોઇએ? 

૨૭મી જાન્યુઆરી ૧૯૬૪ના રોજ અમે ઘેર ગયા. મને એક અઠવાડિયાની રજા મળી

હતી. તે પણ કેટલી ત્વરાથી વિતી ગઇ! 

મને ત્રણ મહિનાની advanced training, જેને Young Officers Course કહેવાય

છે, તેના માટે ઉત્તર પ્રદેશના સુરમા માટેના પ્રખ્યાત બરેલી જવાનો હુકમ

મળ્યો હતો. 

ફરી એક વાર પરિવારથી દૂર થવાનો પ્રસંગ આવ્યો હતો. 

પ્રવાસની ઘટમાળ શરૂ થવાની હતી તેનો જાણે આ પૂર્વ સંકેત હતો. 

Posted by Capt. Narendra 

જિપ્સીની ડાયરી – પાસિંગ આઉટ પરેડ : સેકન્ડ લેફ્ટેનન્ટ નરેન્દ્ર

સૌજન્યઃ કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે

જિપ્સીની ડાયરી

સામાન્ય પ્રવાસી – અસામાન્ય અનુભવો

Wednesday, May 12, 2021

પાસિંગ આઉટ પરેડ : સેકન્ડ લેફ્ટેનન્ટ નરેન્દ્ર

પરિક્રમા પૂરી થઇ. અહીંથી અમારો સો કિલોમિટરનો ‘રૂટ માર્ચ’ અને તેની

સાથે જોડાયેલી સઘળી એક્સરસાઇઝ શરૂ થઇ હતી અને અહીં જ તે પૂરી થઇ. 

અમારી પાસિંગ પરેડની તારિખ ૨૫મી જાન્યુઆરી ૧૯૬૪ હતી. હવે અમારે

કૅડેટના ખાખી યુનિફૉર્મને તિલાંજલી આપી મિલિટરીના ઑલિવ ગ્રીન યુનિફૉર્મમાં

પરેડની પ્રૅક્ટિસ કરવાની હતી. સાથે સાથે ‘કમિશનીંગ’ના ઉત્સવની વિગતો પણ મળી.

આ પરેડમાં મહેમાન તરીકે દરેક કૅડેટના પરિવારમાંથી ત્રણ વ્યક્તિઓને નિમંત્રણ

આપવામાં આવશે. તેમનાં નામ અને સરનામાં સાથે તેમની અંગત વિગતો

માગવામાં આવી, જેથી તેમના માટેની રેલ્વેની ટિકિટ તથા આવવા-જવાનું

રિઝર્વેશન કરી આપવામાં આવશે. પાસિંગ આઉટ પરેડ બાદ અમારી OTSના

અફસરો સાથે અમારા પરિવારને ટી-પાર્ટી અને રાતના ભવ્ય ડિનર. રાતના

બરાબર બારના ટકોરા પૂરા થતાં ભારતના પ્રજાસત્તાક દિનના આગમનના દિવસે

અમારી સેકંડ લેફ્ટેનન્ટના હોદ્દા પર થનારી નીમણૂંકનો વિધિ પણ સમજાવવામાં આવ્યો.

મેં ખાસ વિનંતી કરી એક વધારાનું આમંત્રણ મેળવ્યું તેથી મારા મહેમાન હતાં

અમારાં વહાલાં બા, સૌથી નાની બહેન જયુ ઉર્ફે ડૉલી અને મારા બચપણના

ખાસ મિત્ર સદાનંદ અને તેનાં પત્ની વૈજયન્તિ.

ત્રણ અઠવાડિયાની સતત અને સખત પ્રૅક્ટિસ બાદ ૨૫મી જાન્યુઆરી ૧૯૬૪નો

દિવસ ઉગી નીકળ્યો. અમારો ઉત્સાહ કેવળ અમારા કૅમ્પના વિસ્તારમાં જ નહીં,

આખા પુણેં શહેરમાં વ્યાપી રહ્યો હતો. અમને જણાવવામાં આવ્યું હતું કે અમારી

કઇ રેજિમેન્ટ કે કઇ સર્વિસમાં નીમણૂંક થઇ છે, જેથી તે પ્રમાણે અમે અમારી બેરી

(beret), તેના પર લગાડવામાં આવનાર બૅજ, સોટી અને ખભા પર લગાડવામાં

આવનાર રેજિમેન્ટ અથવા સર્વિસના આદ્યાક્ષર ખરીદીને તૈયાર રાખી શકીએ.

અણ્ણાસાહેબે બા, ડૉલી તથા મિત્ર-મિત્ર પત્નીની ઉતરવાની વ્યવસ્થા તેમના

જુના સાથીના ઘેર કરી આપી હતી.

આખરે ૨૫મીનો દિવસ ઉગી નીકળ્યો. અમે વહેલી સવારથી તૈયારીમાં પડ્યા

હતા. અમારા સહાયકે અમારાં યુનિફૉર્મને એવા તો ચળકાવી રાખ્યા હતા કે

અમારા સુબેદાર મેજર માઇક્રોસ્કોપથી જોઇને પણ તેમાંથી કોઇ ક્ષતિ ન શોધી

શકે. જો કે શિરસ્તા મુજબ પરેડના એક દિવસ અગાઉથી અમારા કોઇ ઉસ્તાદ

કે JCO (નાયબ સુબેદાર, સુબેદાર અને સુબેદાર મેજરનો હોદ્દો ધરાવતા જ્યુનિયર

કમિશન્ડ ઑફિસર) અમારી નજરથી અદૃશ્ય થઇ જાય. જેમને અમે આજ દિવસ

સુધી અમારા ગુરુ માન્યા હતા, જેમને આદર અને સન્માનની નજરથી જોયા હતા,

તેમને તેમના શિષ્યોને સૅલ્યૂટ કરવાની શિક્ષા ન થવી જોઇએ. જો તેઓ અમારી

સામે હોત તો કદાચ અમે જ તેમને સૅલ્યૂટ કરી હોત.


પરેડ 
ભવ્ય હતી એવું બા તથા સદાનંદે કહ્યું. બા તો અમારી પરેડમાં લેફ્ટ-રાઇટના

કડાકાબંધ પગરવ સાથે પસાર થતા ૭૦૦-૭૫૦ કૅડેટ્સમાં તેમના પુત્રને શોધી રહ્યાં

હતાં. અમારી માર્ચ કરવાની ગતિ મિનિટના ૧૨૦ પગલાંની હતી. તેઓ મને તો જોઇ

શક્યા નહીં, તેમની નજર સામેથી પસાર થનારા દરેક કૅડેટમાં તેમને તેમનો પુત્ર દેખાતો

હતો. આવું જ કંઇક હાજર રહેલા અસંખ્ય માતા-પિતાઓએ અનુભવ્યું હશે.

તે રાત્રે અમારી મેસમાં તૈયાર થયેલું ભોજન અભૂતપૂર્વ હતું. મારા કંપની કમાંડર,

ફર્સ્ટ હૉર્સ (સ્કિનર્સ હૉર્સ) રેજિમેન્ટના મેજર વાડિયા તથા સેકન્ડ-ઇન-કમાંડ

૨૦મી લાન્સર રેજિમેન્ટના કૅપ્ટન મહેતા (પંજાબના) બા તથા ડૉલીને મળ્યા. ભોજન

સમારંભની સાથે મિલિટરીના બૅન્ડ સુંદર સૂર રેલાવી રહ્યા હતા. રાતના

૧૧ વાગીને ૫૯ મિનિેટ થતાં સૂનકાર થઇ ગયો. માઇક પરથી  છેલ્લી દસ સેકંડનું

કાઉન્ટડાઉન સંભળાયું. બરાબર બાર વાગે મેદાનમાં ફ્લડ લાઇટ છવાઇ ગઇ.

મારા ડાબા ખભા પર સદાનંદ-વૈજયન્તિ અને જમણા ખભા પર બા તથા જયુએ

એક-એક સિતારો લગાડ્યો. અમારા માટે આ ધન્ય ઘડી હતી. લાઉડ સ્પીકર પર

બ્રિગેડિયર આપજી રણધીરસિંહજીએ અમને બધાને ભારતીય સેનામાં કમીશન્ડ

ઑફિસરના પદ પર નીમણૂંક થઇ છે તેની જાહેરાત કરી અભિનંદન આપ્યા.

જીવનનો એક અધ્યાય પૂરો થયો.

તે ઘડીએ પુત્રને મિલિટરી અફસરના લેબાસમાં જોઇને બા અત્યંત આનંદ

અને ગૌરવની લાગણી અનુભવી રહ્યાં હતાં. 

મારી વાત કહું તો હું એક વિચિત્ર મન:સ્થિતિમાં હતો.

દોઢ વર્ષ અગાઉ સવારના દસથી સાંજના પાંચની આરામદાયક નોકરી

કરનાર એક આદર્શવાદી યુવાનની સામે કોઇ દિશા નહોતી. જીવનમાં મળેલી

કેટલીક નિષ્ફળતાઓને કારણે ખાસ કોઇ મહત્વાકાંક્ષા કેળવવાનો વિચાર કે

સમય નહોતો. પિતાજીનું અવસાન હું નવ વર્ષનો હતો ત્યારે થયેલું. મારાથી

ત્રણ નાની બહેનો હતી. તેમાંની મોટી મીનાનાં લગ્ન અમે ત્રણ વર્ષ અગાઉ

ઉજવ્યાં હતા. તેનાથી નાની સુને હાલમાં જ નોકરી મળી હતી. સૌથી નાની

જયુ કૉલેજમાં હતી. તેમનાં લગ્ન પતે એટલે હું મોટી જવાબદારીમાંથી મુક્તિ

પામવાનો હતો. આગળ શું કરવું તેનો વિચાર નહોતો કર્યો.  

જીવન વિમા નિગમમાં હું નોકરી કરતો હતો ત્યાં કર્મચારીઓ અને મૅનેજમેન્ટ

વચ્ચે લગભગ વિગ્રહની સ્થિતિ હતી. લોકાધિકાર વિશેની વિચારધારાથી પ્રેરિત

થઇને મેં યુનિયનના કામમાં ઝંપલાવ્યું અને રાષ્ટ્રીય સ્તર પર અમદાવાદના

યુનિયનનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું. જનતાના અધિકાર માટે સંઘર્ષ કરવો પડે છે એ

ગુજરાતના યુવાનોએ છેક ૧૯૪૨થી – વિનોદ કિનારીવાલાએ આપેલા બલિદાનથી

માંડી મહાગુજરાત, નવનિર્માણ વિ. જેવા આંદોલનોથી સિદ્ધ કર્યું છે. પરોક્ષ રીતે

કેમ ન હોય, આ વૃત્તિ ગુજરાતના યુવાનોના માનસમાં આપોઆપ ઘડાઇ છે,

જે પ્રસંગ પ્રમાણે પ્રત્યક્ષ થઇને વ્યક્ત થાય છે. ૧૯૬૨માં ચીન સામે થયેલા યુદ્ધે

મારો સમગ્ર દૃષ્ટિકોણ બદલાયો હતો. એક લક્ષ્ય સાંપડ્યું હતું જે બાના

આશિર્વાદથી તે સિદ્ધ થયું. 

25-26 જાન્યુઆરી ૧૯૬૪ની રાતે ઑલિવ ગ્રીન યુનિફૉર્મ, ખભા પર ચળકતા

પિત્તળના તારક, ચમકતા બૂટ અને અફસરો માટેની peaked capમાં બાએ

મને જોયો ત્યારે તેમની આંખમાં હર્ષના અશ્રુ આવી ગયા હતાં. અઢારમી

સદીની આખરમાં અમારા એક પૂર્વજ ગાયકવાડ સરકારના સેનાપતિ હતા.

ત્યાર બાદ ઓગણીસમી સદીના અંતમાં બ્રિટીશ સરકારની વેસ્ટર્ન ઇન્ડીયા

સ્ટેટ્સ એજન્સીમાં ‘કાઠિઆવાડ’ના પ્રથમ ભારતીય પોલિસ સુપ્રીન્ટેન્ડન્ટ થવાનું

શ્રેય મારા દાદાજીને મળ્યું હતું. પુત્રને ભારતીય સેનાના કમીશન્ડ ઑફિસરનો

યુનિફૉર્મ પહેરવાનું સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત થયું હતું તેથી બા ઘણાં ખુશ હતાં.

Posted by Capt. Narendra 

જિપ્સીની ડાયરી – પરિક્રમાની પૂર્ણાહૂતિ

જિપ્સીની ડાયરી

સામાન્ય પ્રવાસી – અસામાન્ય અનુભવો

Monday, May 10, 2021

સૌજનયઃ કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે

પરિક્રમાની પૂર્ણાહૂતિ

અમારી છેલ્લી પરીક્ષા હતી Dawn Attack – પરોઢિયે કરાનારા હુમલાની. 

પરોઢિયે હુમલો કરવાનો સૌથી મોટો ફાયદો શત્રુની અસાવધાની અને 

ઓચિંતો હુમલો કરવાથી તેને આશ્ચર્યથી દિંગમૂઢ કરવાની ક્ષમતામાં હોય છે. 

પરોઢનો સમય એવો હોય છે જ્યારે રજની વિદાય લેવાની તૈયારી કરતી હોય 

છે અને ઉષા આગમનની. આ રાત-દિવસની સંધિનો સમય એવો હોય છે 

જ્યારે રાત રાત નથી હોતી અને દિવસ હજી ઉગ્યો નથી. આ સમયે ચોમેર 

અંધારૂં છવાયેલું હોય છે. સંત્રી થોડા અસાવધ હોઇ શકે છે કેમ કે થોડી 

જ મિનિટોમાં તેમની ફેરબદલી થવાની હોય છે. ચોકી કરનાર સૈનિકો 

પોતાના હથિયાર સમેટવાની તૈયારી કરતા હોય છે અને તેમનું સ્થાન લેવા 

આવનારા સૈનિકો ધીમે ધીમે આ મોરચા તરફ આવતા હોય છે.

હુમલો રાતનો હોય કે પરોઢિયાનો, તેનો અમલ કરવાની પદ્ધતિનું પણ એક 

શાસ્ત્ર હોય છે. સૌ પ્રથમ તો હુમલો કરવાની તૈયારીમાં reconnoissance patrol  તપાસ કરી આવતી હોય છે કે દુશ્મને તેની મોરચાબંધી કેવી રીતે 

કરી છે. તેણે તેના ઑટોમૅટિક હથિયાર ક્યાં ગોઠવ્યા  છે. તેણે ખાઇઓ સામે 

માઇન્સ ગોઠવી હોય તો તેની નોંધ કરી, તેને કેવી રીતે ભેદવી તેની ગોઠવણ 

કરવાની હોય છે. દુશ્મન તેની ખાઇની સામે કાંટાળા તાર અને concertina fence બિછાવી રાખે છે, તેને ભેદવા માટે આપણે શું કરવું જોઇએ.  

એટલું જ નહીં, હુમલો કરતાં પહેલાં જે સ્થળે હુમલો કરવાનો છે તેનું 

જમીન પર રેતીનું મૉડલ – જેને sand model કહેવાય છે, તે બનાવી દરેક 

સૈનિકને જવાબદારી સોંપવામાં આવે છે કે તેણે કયા સ્થાને હુમલો કરીne 

કઇ ખાઈ કબજે કરવાની છે. તે ઉપરાંત દુશ્મનને તેના સ્થાનેથી હાંકી કાઢ્યા 

પછી પણ આપણા સૈનિકોનું કામ પૂરું થતું નથી. આપણે નવેસરથી 

મોરચાબંધી કરવાની હોય છે, કેમ કે દુશ્મને ખાલી કરેલા સ્થાન તેમના 

તોપના કંમ્પ્યુટરમાં નોંધેલા હોય છે, અને જેવા તેમના સૈનિકો તેમનું સ્થાન 

છોડે, ત્યારે પૂર્વનિર્ધારિત ઇશારા પ્રમાણે તે જ સ્થળે તેમનું તોપખાનું 

બૉમ્બાર્ડમેન્ટ કરી કબજો કરનાર સૈનિકોના ફૂરચા બોલાવી શકે. આ બધી 

વાતોમાં વાચકને રસ નહીં પડે તેથી અમે શું કર્યું તે જ જણાવીશ.

***

અમારે જે સ્થળે હુમલો કરવાનો હતો તેની સામે નીચેના ચિત્રમાં 

દર્શાવેલ કૉન્સર્ટિના ફેન્સ હતી. ત્યાર બાદ શત્રુએ છ ફિટની ઉંચાઇની 

દિવાલ બાંધી હતી જેની પાછળ તેની ખાઇઓ હતી. અમારે કાંટાળી વાડ, 

ત્યાર બાદ આઠ ફિટ પહોળા ખાડાંની ખાઇ કૂદી જવાની હતી અને છ ફિટની 

દિવાલ ચઢી શત્રુ પર ‘ચાર્જ’ કરવાનો હતો. અમારો રણ-નિનાદ હતો, “ભારત માતાકી જય!” અને રાઇફલ પર ચડાવેલી બૅયોનેટથી ડમીને વિંધી આગળ 

વધવાનું હતું. દુશ્મને ખાલી કરેલ ટ્રેન્ચથી આગળ વધી નવી shallow trench ખોદી તેમાં બેસી સંરક્ષણની તૈયારી કરવાની હતી. છેલ્લી વાત અતિ 

અગત્યની હતી, કેમ, તે હુમલાના વર્ણનને અંતે જણાવીશ.

હુમલા અગાઉની સાંજે અમને sand model પર દુશ્મનની સમગ્ર સંરક્ષણ 

પંક્તિ બતાવવામાં આવી. સાથે સાથે અમારી કંપનીને કયો વિસ્તાર કબજે 

કરવાનો છે તે દર્શાવવામાં આવ્યું. તેમાં પણ દરેક પ્લૅટૂન, સેક્શનની 

જવાબદારીના ક્ષેત્ર સમજાવવામાં આવ્યા. અંતે એક જ પ્રશ્ન:

“કોઇ શક?”

અમારે પૂછવા જેવું કશું હોય નહીં, કારણ કે દરેક વાત – હુમલાને અંતે શું 

કરવાનું છે ત્યાં સુધીની પ્રત્યેક વાત એટલી ઝિણવટથી અને ચોખવટથી 

સમજાવવામાં આવે છે કે શંકાને કોઇ સ્થાન નથી રહેતું.

***

હુમલાની રાતના છેલ્લા પંદર-વીસ કિલોમિટરના માર્ચ બાદ અમે હુમલો 

કરવાના સમય – H-Hour -ની થોડી ક જ મિનિટો પહેલાં અમારા સેક્શનની 

જવાબદારીના ક્ષેત્રમાં પહોંચી ગયા. અમારી ટુકડીના બે પડછંદ કૅડેટ – કદાવર 

શીખ સુરજિત સિંહ ઢિલ્લન અને બચૈન્ત સિંહને જવાબદારી મળી હતી 

કાંટાળી તાર પર ‘પૂલ’ બનવાનું (બનાવવાનું નહીં!). આ પૂલ એટલે  તેમને 

એક એક નિસરણી આપવામાં આવી, જેના પર ત્રણ-ત્રણ કામળા વિંટ્યા 

હતા અને તેના પર ગ્રાઉન્ડશિટ. તેમણે પીઠ પર કામળા ભરેલા મોટા પૅક 

બરાબરા ફિટ કરી રાખવાના હતા. હુમલાનો હુકમ મળતાં જ તેમણે પહેલાં દોડી 

જઇ, નિસરણીને વાડ પર મૂકી તેના પર વજન રાખવા તેમણે પોતે સૂવાનું હતું. 

કાંટાળી વાડ તેમને ઇજા ન પહોંચાડે તે માટે નિસરણી પર કામળા અને 

ગ્રાઉન્ડશિટ વિંટાળ્યા હતા. તેઓ નિસરણી સમેત વાડ પર ઝંપલાવે કે તરત 

અમારે દોડીને એક પગ તેમની પીઠ પરના પૅક પર મૂકી છલંગ મારી આગળ 

વધવાનું અને આઠ ફિટના ખાડાને કૂદી આગળ વધી છ ફિટની દિવાલને 

પાર કરવાની અને આગળ આવેલી ટ્રેન્ચમાં રાખેલી ‘ડમી’ પર બૅયોનેટથી 

હુમલો કરવાનો. હુમલો સફળ થયાની નિશાની એક ખાસ પિસ્તોલ (જેને વેરિ-લાઇટ પિસ્તોલ કહેવાય છે) તેમાંથી ખાસ રંગથી પ્રજ્વલિત ગોળી છૂટે તે 

હોય છે. આની પણ માહિતી અમને અગાઉથી આપવામાં આવેલી હોય છે. 

તે જોતાં જ આગળ વધી ઝડપથી નાનકડી ખાઈઓમાં જઇ રક્ષણાત્મક 

સ્થિતિમાં બેસવાનું. 

આમાંની ખાડો કૂદી જવાની અને છ ફિટની દિવાલ રાઇફલ અને પૂરી ઇક્વિપમેન્ટ 

સાથે દોડતાં જઇ ચઢી જવાની અને પાર કરવાની પ્રૅક્ટિસ અમે ગયા છ મહિનામાં 

અનેક વાર કરી હતી.

નિયત સમય પર હુમલો કરવાનો આદેશ મળ્યો. “ભારત માતાકી જય”ની 

ગર્જનાથી આખો વિસ્તાર ધ્રુજી ઉઠ્યો. ઢિલ્લન અને બચૈન્તની પીઠ પર અમારા 

ખિલા જડેલા બૂટ સાથેનો અમારો પૂરો ભાર મૂકી, વાડ કૂદી અમે દોડી ગયા. 

હુમલો પૂરો થયો અને અમે દુશ્મનને નેસ્તનાબૂત કરી આગળ વધ્યા. 

બટાલિયન હેડક્વાર્ટર્સમાંથી વેરિલાઇટ પિસ્તોલમાંથી બે લીલા રંગની અને 

ત્યાર બાદ લાલ રંગની ગોળીઓ છૂટી. હુમલો સફળ થયો હતો. ઉષા રાણી 

ગાલ પર લાલી સાથેના પૂરા શણગાર સાથે પ્રકટ થયાં. અમારા સદ્ભાગ્યે 

અમારી સામે trenches પહેલેથી ખોદાયેલી હતી (જે આ વખતે shallow નહોતી, 

પણ પૂરી છ ફિટ ઊંડી હતી). અંદર જતાં અમને કંપની કમાંડરનો આદેશ આવ્યો : 

શત્રુના તોપખાના તરફથી બૉમ્બાર્ડમેન્ટ શરૂ થવાનું છે. જ્યાં સુધી વેરિ-લાઇટ પિસ્તોલમાંથી લીલા રંગની ત્રણ ગોળીઓ ન છૂટે, ત્યાં સુધી કોઇએ બહાર 

નીકળવાનું નથી. સૌ પોતપોતાની હેલ્મેટ સરખી રીતે પહેરી, chin-strapને 

બરાબર ખેંચીને ટાઇટ રાખે. 

આ અમારી છેલ્લી પરીક્ષા કહો કે ફોજમાં જનારા પૂરી રીતે કેળવાયેલા સૈનિકો 

માટેનું સંરક્ષક vaccine સમું હતું. આનું નામ પણ યથાયોગ્ય હતું : Battle Inoculation.  એક વાર આ ‘કવચ’ લીધું હોય તો યુદ્ધનો ભય દૂર થઇજાય.

હવે હુમલો થશે તેની ચેતવણી મળી – ન મળી કે પહેલાં દૂર નાનકડા ફટાકડા

ફૂટ્યા હોય તેવો અવાજ થયોબેત્રણ સેકંડમાં આકાશમાં ત્રણચાર ડાકણ જાણે

એકી સાથે લાંબી ચિચિયારી પાડતી હોય તેવા અવાજ સંભળાયા અને અમારી

ચારેબાજુ એ ધડાકા સાથે બૉમ્બ ફાટ્યાઆ હતા ભારે – એટલે 81-મિલિમિટરની

મોર્ટાર બૉમ્બના ધડાકાઅમારા શિર પરથી છનનન કરતી તેની કરચો ઉડી

સાથે સાથે મશિનગનના કડાકા સાથે છૂટતી ગોળીઓ અમારા મસ્તકથી

કેવળ ત્રણેક ફિટની ઉંચાઇ પરથી પસાર થતી સાંભળીઆ જાણે ઓછું

હોયવચ્ચેવચ્ચે અમારી ઉપર અને આજુબાજુથી રાઇફલની ગોળીઓ વછૂટતી

હતી અને રાઇફલમાંથી છોડી શકાતી ગ્રેનેડઝઆ સાચી ગોળીઓ અને સાચુકલા

બૉમ્બ હતા તેની જાણ અમને કેવળ વીસમિનિટના ગાળામાં જ થઇ

અમને મળતા દારૂગોળામાં ગ્રેનેડ્ઝ હોયછેઆ બે પ્રકારની હોયછેહૅન્ડગ્રેનેડ

જેમાં ચાર સેકંડનો ફ્યુઝ હોયછેજેની સેફ્ટી પિન ખેંચીને ફેંકવામાં આવે કે

ચાર સેકંડમાં તેફાટેહાથે ફેંકાયેલી ગ્રેનેડ તેના વજનને કારણે કેવળ ૨૫થીત્રીસ

ગજ દૂર જ ફેંકી શકાયબીજી હોયછે રાઇફલ દ્વારા છોડાતી ગ્રેનેડજે લગભગ સો

ગજ દૂર જઇને પડેઆટલું અંતર કાપવામાં છ થી સાત સેકંડ લાગતી હોવાથી

તેનો ફ્યુઝ સાત સેકંડનો હોયછેઅમારા  Battle Inoculationમાં વપરાયેલી

એકરાઇફલ ગ્રેનેડમાં ખામીવાળા ફ્યુઝને કારણે ખાઇની સામે પડતાં પહેલાં જ તે

ફાટ્યો અને આગળના મોરચામાં કૅડેટની બાજુમાં બેસેલા અમારા ઉસ્તાદજીને

તેની એક કરચ વાગીઘા ગંભિરહતો અને તેમની રાડફાયરકંટ્રોલ ઑફિસરે

સાંભળીતેમણે તરત જ વેરિલાઇટ પિસ્તોલમાંથી ભયસૂચક લાલ ગોળી છોડી

અને વ્હિસલથી ફાયરિંગ બંધ કરવાનો હુકમ આપ્યોઆખીરેન્જમાં સોપો

પડી ગયોબેમિનિટબાદ all clearની

વેરિલાઇટની લીલી ગોળીઓ છૂટી અને અમે બહાર આવ્યાનસીબ સારા

કે અમારા ઉસ્તાદ સારવાર બાદ ઠીક થઈને બહાર આવ્યા.

અમારી વાસ્તવિક ટ્રેનિંગ હવે પૂરી થઇ હતીકેવળ પાસિંગઆઉટ પરેડ બાકી હતી

જે ત્રણ અઠવાડિયાબાદ થવાનીહતી