ઓટીજી કે માઈક્રોવેવ? માહિતી

સૌજન્યઃ

My food My recipes

Public group
cover photo, Image may contain: food

મલાજો -નિકેતા વ્યાસ (વાર્તા)

Niketa Vyas 

મલાજો 

આખી ચાલી ઠસોઠસ ભરાઈ ગઈ હતી. કાલ સાંજથી હિંમતભાઈના ઘરે અવરજવર વધી ગઈ હતી. બપોરથી સાંજના સાત સુધીમાં તો ડો. પંચોલી બે વખત આવીને ગયા હતાં. મણીબહેન આમ તો ગજબના કાઠા વાળા, તાવ- તરીયાને આમતો ગાંઠે નહિ. પણ કોણ જાણે શું થયું હતું તે દસ દિવસથી પથારી ભેગાં હતાં….કોઈ ભૂવો, મહારાજ, કે ડોક્ટર નાડ પારખી શકતું નહોતું.

આજે સવારથી મણીબહેનની તબિયત પહેલાં કરતાં વધું બગડી હતી. રોજ તો ઘૂંટડા ચા ના અને બપોરે ગરમ રાબના હર્ષાવહુના હાથે મનેકમને પીતા. પણ આજ સવારથી તો કશુંજ ગળા નીચે ઉતરતું નહોતું. સાંજ સુધીમાં તો મણીબેનની આંખો ઊંડાણે ઉતરી – જીવ શિવ સાથે વાતો કરતો હોય એમ, સાવ શાંત થઇ ગયા હતાં. શ્વાસોની ઘરડ છાતીની ઉંચનીચના લય સિવાય પમાતી નહોતી. ચાલીમાં સાવ સોપો પડી ગયો હતો. યમરાજ જાણે દરેક ઘરે અળખામણા પરોણા થઇ ડેલીએ હાથ ના દઈ ગયાં હોય! બધાં થોડી થોડી વારે મણીબહેન ની ખબરઅંતર લઇ આવતા ને સાથે કંઈ જોઈતું કરાવતું હોય તો કહેજો ની ઔપચારિકતા દાખવી આવતાં હતાં. રાત્રે વાળુટાણે ચાલીના બૈરાઓએ ભેગાં થઇ હર્ષાવહુને ચૂલો સળગાવવાની મનાઈ કરી ને ઝપાટાભેર ચાલી આખી માટે સાદી ખીચડી – બટાકા રીંગણાનું શાક અને છાસની વ્યવસ્થા કરી દીધી હતી. છોકરાઓ તો એમની રમતમાં મશગુલ હતાં, અબુધોને ક્યાં ખબર હતી કે મણીબા સાવ શિવની નજીક …..એ તો આ અવરજવરને મંગલપ્રસંગ તરીકે જ જોતાં હતા. સ્કૂલમાંથી અડધા દિવસની છુટ્ટી અને કાલે કદાચ નહિ આવે એવું ટીચરને પહેલેથી જ કહીને ઘરે લઇ આવ્યાં હતા એટલે જલસો જ તો વળી. એમાંય પાછાં ચાલીના કોક કોક જણ બે પાંચ રૂપિયા પકડાવી નાકા પર મનીયાના સ્ટોર પર મોકલતા,” જાવ, બિસ્કીટ ચોકલેટ જે જોઈએ તે લઇ આવો.” કે “ લે, જાવ ઠંડુ પીતાં આવો. પણ અહીં ભૈસાબ બોલ બેટ લઇ ઉધામા નાં મચવો.” કહી ઘરથી દુર રાખવાનો પ્રયત્ન કરતાં. હિંમતભાઈ હિંમત ગુમાવી ચુક્યા હતાં , ને નરેશ સાવ બઘવાઈ ગયો હતો. હર્ષાવહુને અત્યારે આવા ધખારા પાલવે એમ નહોતા. એ બિચારી હતી એટલી હિમત અને જોમ જાતને અને આ બે ઉપરાંત સામાજિક જવાબદારીઓને સાંભળવામાં મશગુલ હતી. વચ્ચે વચ્ચે એકાદ ડૂસકું સાડલાના ડુંચા નીચે કાઢી મનનો બોજ ઉતારતી. છાનું રડીરડીને આંખો કપાળના ચાંલ્લા જેવી થઇ ગઈ હતી.

ખાવાનું તૈયાર થતાંજ ચાલીના છોકરાઓ અને મોટી ઉંમરના વડીલોને પહેલી પંગતે બેસાડી દીધાં. પછી પુરુષોની પંગત ને હંમેશની જેમ બૈરા સાવ છેલ્લાં. હર્ષાવહુએ અમુક બૈરાને અંદર અંદર વાતો કરતાં સાંભળ્યા કે આ રસોડું પતે તો સારું, જો માજીએ આંખો મીંચી તો વાળું ભેળા નહિ થવાય ને હજું તો વાસણો ઉડકવાના. એ પછી પાણીની ડોલો કોના કોના ઘરેથી લાવીશું ની ચર્ચા ચાલી. સૌ એકબીજાને પોતાના ઘરે કેટલું ઓછું પાણી બચ્યું છે ને હજુ ક્યારે પાછું પાણી આવે કે નાં પણ આવે ની વાતોમાં પરોવાયેલાં હતાં. હર્ષાને થોડું અજુગતું લાગ્યું સમય ને સંજોગો પ્રમાણે, પણ એ સમજતી હતી આ હાડમારીને. આટલાં બધાની રસોઈ, પછી એટલાંજ વાસણો ઉટકવાના, તેય પાછી જઈતઈ થી પાણીની ડોલો માંગીને ભેગી કરવાની. આ બે દિવસથી કોર્પોરેશનનો નળ કોરોકાટ્ટ હતો. હશે, બિચારીઓ એય એમનો બળાપો કાઢે છે વિચારી હર્ષા હિંમતભાઈ અને નરેશને જમવા માટે વિનવવા બેઠી. બન્નેવ આનાકાની પર મક્કમ તોયે સમજાવીને પરાણે બે ચાર કોળિયા ઉતારાવડાવ્યાં. હજુ પુરુષોની પંગતે અડધું જમવાનું ઉતાર્યું ત્યાતો અંદરથી રાડ સંભળાઈ. નરેશની જ હતી કદાચ…..હર્ષાને ધ્રાસકો પડ્યો અને ગઈ હાથમાં ઝાલી’તી તે છાસની દોણી….ટનનનન નો રણકાર સ્તબ્ધ થયેલ સહુને જગાડી ગયો. હર્ષા દોડી સીધી પરસાળે. નરેશ જ હતો. ને બાના પગ પાસે હિંમતભાઈ ઠુંઠાવો મૂકી આક્રંદ કરતાં હતા. હવે હર્ષા થી ના રહેવાયું. એટલો સમય પાંપણે પખાળીને રાખેલ આંસુ બેફામ રુદન સ્વરૂપે નીતરી રહ્યાં. માં સમાણી સાસુ, એની બા અચેત સાવ લાગતાં હતાં. “ઓ માજી રે રે રે એ એ એ…” ની પોકે બહાર હતા એ બધ્ધાં અંદર દોડી આવ્યાં. ત્રણેવ ને સાચવવા મુશ્કેલ બન્યું હતું. બૈરાએ માંડ હર્ષાને સમજાવી.” બોન, તું આવી ઢીલી ગાભા જેવી થઈશ તો આ તારા બાપુજી અને નરેશને કોણ સંભાળશે? છોકરાવ નું શું?”, “ હિમત રાખ મારી બેન, જો આ લોકોના મોઢાં સામે તો જો…આ છોકરાવ પણ અસ્ટાઈ ગયાં છે જો. ચાલ હવે રડવાનું બંધ કર.” અસર આની નહીવત થતી હતી ને બોલ બધાં હર્ષાને કાને અફળાઈ ઠાલાં પાછા વળતાં હતા. પુરુષો પણ હિમતભાઈ અને નરેશને સાંત્વના આપતા હતા. ત્યાં કોઈકે મમરો મુક્યો કે, “ લ્યા, કોક પંચોલી સાહેબને તો બોલાવો. એમણે જોવા તો પડશે જ ને માજીને.” ને શીવાકાકાનો મનીષ સ્કુટર લઈને ભાગ્યો ડો. પંચોલીને લેવા. સૌ અવાચક થઇ ગયાં હતા. ને ઘરમાં બેઠેલ સૌની આંખો નીતરતી હતી. બા ગયા ની કલ્પના જ સુરજ વગરની સવાર જેમ હતી. મણીબેન સૌના લાડકા અને માનીતા હતા. હાસ્ય જાણે કાયમી મહેમાન થઇ ચીટકી ગયું હતું ચહેરે. સવાર પડે ને ચાલીમાં એમનો સુરીલો કંઠ સરસ મઝાના પ્રભાતિયા રેલાવતો. બપોરે બેઠા હોય તો કોકની પાપડી – ચોળી ફોલી આપતા કે બે ચાર ઝૂડી ભાજી ધાણાની સમારી આપતા. કોકના નાના ટાબરિયા રડતા હોય તો સહજ રીતે સાચવે જેથી વહુવારું કામ આટોપી શકે. હર્ષાવહુને તો અદકેરા લાડ લડાવતા. સાત વર્ષના લગ્ન જીવનમાં માંડ સાત વાર હર્ષા પિયર ગઈ હશે. જેટલું એને મણીમાં સાથે ફાવતું એટલું પિયરીયા જોડે નો’તું ગોઠતું. ચાલીને નાકે જ કોર્પોરેશનો નળ ને મણીબા ઓટલે બેઠા ધ્યાન રાખે કે કોક લાઈન તોડી ઘૂસ તો નથી મારતું ને? નાક માં દમ કરી મુક્યો હતો આ પાણીએ તો. એક ટાઈમ બરાબર આવતું પણ બાંધેલા બીજા સમયપર દદુડી માત્ર. કોક દિવસ લાઈન તોડવાના છમકલા થાય તો મણીબા સિફત થી તોડ કાઢતા ને જંગ ના ખેલાય તે જોતા. ચાલીના બધા ચીવટ પૂર્વક પાણી વાપરતા કારણ કે છેલ્લા ત્રણ દિવસથી નળ રિસાયેલ માનુની ની જેમ એકાદવાર પણ ટપક્યો નો’તો. 

ડો. પંચોલી આવી ગયા. ભીડને ચીરતાં એ આવ્યા પલંગ પાસે. નરેશ અને હિંમતભાઈ ને માંડ અલગ કરી સ્ટેથોસ્કોપ થી મણીબા ને તપાસવા લાગ્યા. સાવ વ્યર્થ પ્રયાસ હતો નાડી માપવાનો, પણ બધાના સંતોષ ખાતરેય આ જરૂરી હતું. ભારે વદને નીચું જોઈ નકારમાં ડોકું ધુણાવ્યું ને ઓરડામાં ફરી રુદનનો સાગર ઘૂઘવવા માંડ્યો. સૌ પોતપોતાની રીતે મણીબાના જવાનો રંજ વ્યક્ત કરી રહ્યાં હતા. હવે હિમતભાઈ મૂઢ થઇ ગયા હતા. અત્યાર સુધી જે આંખોમાંથી અનરાધાર આંસુ વહી રહ્યાં હતા તે હવે પેલા કોર્પોરેશનના નળની જેમ કોરીકટ. ખાસીવાર રોકકળ ચાલી. મનીષ બિચારો પાછો ડો. પંચોલીને ભારે હૈયે ઘરે મુકવા નીકળ્યો હતો. રાત માથે હતી એટલે મૃતદેહ ને સવાર પહેલા ઘરમાંથી કાઢવાનો તો પ્રશ્ન જ નહોતો. મણીબહેન ની કૃષકાયા ને ભેગા થઇ બધાએ જમીન પર સુવડાવી. હર્ષા વહુના હાથે માંડ માંડ બે ચાર ટીપાં ગંગાજળના અને નરેશના ધ્રુજતા હાથે તુલસી પત્ર મણીબા ના મુખમાં મુકાવડાવ્યા. માથે ઘીનો દીવો ને રામધુન નો પાઠ શરુ કરાવડાવ્યો. છોકરાઓ હવે હિબકાઈને ખૂણામાં સુનમુન બેસી ગયા હતા.બે ત્રણ કલાકે સૌ એકબીજાને વાંસો ગરમ કરવા સમજાવતા ઘરે ગયા. પાંચ-દસ-પંદર જે નજીકના સગા હતા તે રાત આખી આંખમાં લઇ પરસાળે બેસી રહ્યા હતા. બસ સવારનો કુકડો બોલે એટલી વાર.

સુરજે રતુંમડા કિરણો પાથરવા માંડ્યા. રોજીંદી દૈનિક ક્રિયા પતાવી પાછા સૌ ચાલીમાં એકઠા થવા માંડ્યા. બે ચાર ઘરોએ રાત્રે નક્કી કાર્ય મુજબ સામટી બધાની ચા ઉકાળી. હિમતભાઇ અને નરેશને સમજાવી પટાવી, સ્હેજ અવાજ ઉંચો કરી અડધો કપ ચા પીવડાવી. ત્રણેવની આંખો સુજીને ફૂલાયેલ દેડકા જેવી ને આંખો ઢળતી સાંજના તપેલા સુરજને આંજ્યો હોય એમ. મોટેરાંઓની સુચના પ્રમાણે અંતિમયાત્રાની સૌ સામગ્રી આવી ગઈ હતી. ચાલીના કોકે તો પૂજારીની વ્યવસ્થા કરી દીધી હતી. મણીબાના દેહને પહેલા દહીંથી ને પછી ગંગાજળ થી પવિત્ર કરી નવી નક્કોર કોરી સાડી, હાથમાં લાલ લીલી કાચની બંગડીઓ, ગાળામાં મંગળસૂત્ર, ને કપાળમધ્યે ગોળ રતુમડો ચાંદલો કરી તૈયાર કર્યો હતો. હર્ષાને થયું બા હમણા બોલી ઉઠશે.” અલી આલ તો પેલો આઈનો, જોઉં તો ખરી કેવી લાગુ છું?” હર્ષાનું ગળું રૂંધાયું ને ડૂસકું ખાળવાનો વ્યર્થ પ્રયત્ન કર્યો. 

અંતિમયાત્રા માટેની તૈયારી થઇ ગઈ હતી. મણીબાનું ફક્ત મોઢું જ દેખાતું હતું. લાલ કપડાંમાં વીંટળાયેલો દેહ ગલગોટા અને ગુલાબના ફૂલથી શોભતો હતો. ચાલી આખી ઠસોઠસ ભરાઈ ગઈ હતી. ડૂસકાં અને આંસુથી ચાલીમાં અજબ ભારેખમ માહોલ હતો. માંડમાંડ મોટેરાઓએ સમજાવી રડવાનું બંધ કરાવી રામનામની ધૂન શરુ કરાવી. લયમાં ધૂન ચાલતી હતી ને વાતાવરણ સાવ સ્તબ્ધ. વચ્ચે વચ્ચે પુજારીના મંત્રોચ્ચાર સાવ અલગ ઓપ આપતા હતા. બધાંનું ધ્યાન બાજુવાળા ના આંસુ લૂછવામાં, છાના રાખવામાં, કે રામનામની ધૂનનો લય ના તૂટે એમાં હતું.

ત્યાં મનીષની બુમ સંભળાઈ …….

“એલા, પાણી આવ્યું છેએએએએ …..” ને ચાલીમાં સોપો બે ક્ષણ માટે. ને ત્રીજી જ ક્ષણે સૌ પોતપોતાના ઘરે બાલટી, દેગડો, ઘડો, તપેલા લેવા દોડ્યા. તો કેટલાક હોંશિયાર હતા તે પોતાના ટાબરિયાઓને લાઈનમાં જગ્યા રાખવા દોડાવ્યાં. સુધ્ધા નરેશ…રોજની ટેવ ને કારણે ઘરમાં બાલટી ને તપેલું લેવાં દોડ્યો. જતાં જતાં પાછો હર્ષાને બુમ પડતો ગયો: “ એય સાંભળ, બે ચાર મોટા તપેલા ઉતારી તું પણ દોડ જે. આ અવરજવરમાં પાણી વધારે જોઈશું. પાછું હવે પાણી ક્યારે આવશે કોણ જાણે?”

ને મણીબાનો નિશ્ચેત દેહ…..સ્મશાને જવાની રાહ જોતો ચાલીની વચ્ચોવચ્ચ સુતો હતો.!

નિકેતા વ્યાસ

શુચિર્દક્ષ દર્શક-નટવર ગાંધી

શુચિર્દક્ષ દર્શક

Image result for દર્શક

સૌજન્યઃ

નટવર ગાંધી

દેશમાંથી અકાદમીના આશ્રયે અમેરિકા આવેલા સાહિત્યકારોમાં મનુભાઈ પંચોળી ‘દર્શક’નું મહત્ત્વ મને વિશેષ હતું.  એમની લોકપ્રિય નવલકથા ‘ઝેર તો પીધાં છે જાણી જાણી’ હું કોલેજમાં ભણેલો.  એ નવલકથાનાં પાત્રોનું–સત્યકામ, રોહિણી, અચ્યુત વગેરેનું મારા કિશોર મનને ઘેલું લાગેલું.  ખાસ કરીને અચ્યુત અને સત્યકામનાં યુરોપના પરાક્રમો વાંચીને મને પરદેશ જવાની પ્રેરણા મળેલી.  થયું કે આવું આપણને કરવા મળે તો કેવું!

પછી ખબર પડી કે દર્શક પોતે તો માંડ પાંચ ચોપડી ભણેલા હતા!  યુરોપ અને હિંદના ઈતિહાસનો એમનો અભ્યાસ જાતકમાઈનો હતો.  જેમણે હાઈસ્કૂલ પણ પૂરી કરી નથી અને જેમની પાસે કૉલેજની કોઈ ડીગ્રી નથી, અને છતાં જે ગુજરાતના એક ગામડામાં બેસીને યુરોપનાં વિશ્વયુદ્ધો અને વિચારધારાઓનો અભ્યાસ કરે અને એના વિષે પુસ્તકો લખે, એમનો ચેતોવિસ્તાર કેવો વિશાળ હશે!  દર્શક નાનાભાઈ ભટ્ટ અને સ્વામી આનંદના શિષ્ય હતા. નાનાભાઈ આગળ એ ઉપનિષદ ભણ્યા. અને પછી તેમની સાથે જ રહી લોકભારતી વિદ્યાપીઠ ચલાવી.  આઝાદીની લડાઈમાં નાની ઉંમરે જોડાઈને જેલમાં જઈ આવેલા. એમનો ગાંધીવાદ પોથીમાંના રીંગણાનો નહીં, પણ રગેરગમાં ઊતરેલો હતો.

એક વાર એ મુંબઈ આવેલા ત્યારે ભારતીય વિદ્યા ભવનના ગીતામંદિરમાં એમનું પ્રવચન યોજાયેલું.  ત્યાં મેં એમને પહેલી વાર મેં જોયા.  ખાદીની ચોળાયેલી કફની અને ધોતિયાનો એમનો સાદો પહેરવેશ, માથે ઊડતા ધોળા વાળ, અને ખરજવાને ખંજવાળતા ખંજવાળતા પ્રવચન કરતા મેં એમને જોયા. એ શું બોલ્યા તે આજે મને યાદ નથી, પણ તેમની જે છબી મારા મનમાં પડી તે હજી પણ તાદૃશ છે.  પ્રવચન પત્યે મારે એમની પાસે જઈને કહેવું હતું કે હું તમારી નવલકથા ભણ્યો છું અને મને એ ખૂબ ગમી છે. પણ એમની આજુબાજુ એટલા બધા સાહિત્યરસિકો ઘેરાઈને ઊભા હતા કે મારી નજીક જવાની હિંમત  ન ચાલી. ત્યારે મને કલ્પના પણ ન હતી કે ભવિષ્યમાં હું એમનો યજમાન બનીશ.

અમે મિત્રોએ જયારે અમેરિકાની ગુજરાતી સાહિત્યની અકાદમી સ્થાપી ત્યારે એના પહેલા લેખક મહેમાન તરીકે દર્શકને બોલાવ્યા.  એમને દેશમાં જઈને આમંત્રણ આપવાનું સદ્ભાગ્ય મને મળ્યું.  એ નિમિતે હું પહેલી જ વાર સણોસરા ગયો અને અમારો સંબંધ બંધાયો.  પછી તો જ્યારે જયારે હું દેશમાં જાઉં ત્યારે એમને મળવા સણોસરા જાઉં.  એ પણ અમેરિકા આવે ત્યારે અઠવાડિયું, દસ દિવસ જરૂર અમારે ત્યાં વોશીન્ગ્ટન આવે. જ્યારે જ્યારે એમને મળવાનું થાય ત્યારે દેશવિદેશના રાજકારણની અને અન્ય અલકમલકની વાતો થાય.  એ વાતચીતોમાં એમનું નવું જાણવાનું કુતૂહલ પ્રગટ થતું.  આ વાતચીતોમાં એમની ગાંધી ભક્તિ, નાનાભાઈ અને સ્વામી આનંદ પ્રત્યેનો આદર, તોલ્સતોય, લિંકન જેવા મહાનુભાવો માટે એમનું અપાર માન, લોકસેવા અને લોકશિક્ષણ કરવાની એમની તીવ્ર ઝંખના વગેરે દેખાઈ આવે.

દેશથી આવતા મુલાકાતીઓ અહીંયા શોપિંગ કરવામાં રસ ધરાવે, ત્યારે દર્શકને તો અમેરિકાનાં અગત્યના ઐતિહાસિક સ્થાનો જોવાનો અને અહીંના વિચારકોને મળવામાં રસ.  આવીને કહે કે આપણે ગેટીસબર્ગ જઈએ.  અમેરિકાની ભીષણ સિવિલ વોરની મોટી લડાઈ ત્યાં થયેલી અને ત્યાં જ પ્રેસિડેન્ટ અબ્રાહમ લિંકને એમનું બહુ ટૂંકું પણ વિશ્વ વિખ્યાત પ્રવચન આપેલું.  ગેટીસબર્ગ વોશીન્ગ્ટનથી લગભગ સોએક માઈલ દૂર. એક સવારે દર્શકને લઈને અમારો કાફલો ઉપડ્યો.  જે જગ્યાએ લિંકને એમનું પ્રવચન આપેલું ત્યાં ગયા. દર્શક ભાવવિભોર થઈ ગયા. મને કહે, તેમ થોડી વાર માટે લિંકન બની જાવ.  એનું પ્રવચન બોલો.  મારે એ ટેઈપ કરવું છે, અને પાછા જઈને મારા વિદ્યાર્થીઓને સંભળાવવું છે! એ સમયે પોતે અમેરિકન સિવિલ વોરનો અભ્યાસ કરતા હતા. એની ફલશ્રુતિ રૂપે એ વિષયની એક નવલકથા પણ એમણે આપી.

દર્શકની બાબતમાં “what you see is what you get!” પોતે જે માને છે, તે કશું છુપાવ્યા વગર, કોઈ રમત રમ્યા વગર સ્પષ્ટ કહી દે.  ‘વોઈસ ઓફ અમેરિકા’માં મેં જે ઇન્ટરવ્યૂ ગોઠવ્યો હતો તે એમણે સહેલાઈથી આપ્યો.  દર્શકના રસના વિષયો વિવિધ.  ભલે ગાંધીવાદી ખરા, પણ એ બાબતનું કોઈ વેદિયાપણું નહીં.  મને કહે, “ હું તો જબરો રોમેન્ટિક છું હોં!  ચોપાટ રમવા બેસું તો આખી રાત નીકળી જાય.  ચા અને આઈસ્ક્રીમનો મોટો શોખ.  એક વાર કહે, જાવ, મકાઈ લઈ આવો.  શેકીએ અને ખાઈએ!  મોટા લેખક છે એવું ભૂસું મનમાં રાખે નહીં.  સાંજના એક દિવસ હું ઑફિસેથી ઘરે પાછો આવ્યો તો જોયું તો એ મારી પત્ની નલિની સાથે શાક સમારતા બેઠા બેઠા અલકમલકની વાતો કરતા હતા!

અમેરિકાની એકેએક મુલાકાતમાં જેટલું જાણવા મળે તેટલું જાણી લેવું, એવું એમનું માનવું. એક વાર હું એમને અહીંના વિખ્યાત એકલવીર પત્રકાર આઈ.એફ.સ્ટોનને મળવા લઇ ગયેલો. સ્ટોને સોક્રેટીસ ઉપર પુસ્તક લખેલું.  દર્શક પોતે પણ ત્યારે સોક્રેટીસના જીવન પર નવલકથા લખી રહ્યા હતા.  સ્ટોન સાથે એક બ્રેકફાસ્ટમાં એમણે સોક્રેટીસ વિષે ઘણી વાતો કરી.  અંતે સ્ટોનને કહે કે ઉમ્મરમાં તમે મારાથી મોટા છો તો મને આશીર્વાદ આપો!  એક મુલાકાતમાં ક્રિશ્ચિયન સાધુઓ મોનેસ્ટરીમાં ધર્મસાધના કેમ કરે છે અને ત્યાં બહારની દુનિયાથી સાવ વિખૂટા પડીને કેમ જીવે છે તે તેમને જોવું હતું.  એ જોવા માટે અમે વોશીન્ગ્ટનથી પચાસેક માઈલ દૂર આવેલી એક મોનેસ્ટરીમાં ગયા. ત્યાંના મઠાધિકારી સાધુ સાથે હિંદુ અને ક્રિશ્ચિયન ધર્મ વિષે એમણે ચર્ચા કરી.

એ હાડે શિક્ષક હતા.  પોતે ભલે અમેરિકામાં હોય, પણ એ સણોસરાની લોકભારતી વિદ્યાપીઠ કે એના વિદ્યાર્થીઓને ભૂલે નહીં. લોકભારતીની ગાયો વધુ દૂધ આપતી થાય એ માટે અહીંના આખલાઓ સાથે એનું ક્રોસ બ્રીડીંગ કરી શકાય કે નહીં તે વિષે જાણવા અમે અહીંની યુનિવર્સિટી ગયા. તે વિષયના નિષ્ણાતો સાથે વાતો કરી એ બાબતની માહિતી મેળવી. એક વાર કહે કે આપણે ત્યાં ગામડાંઓનું બહુ શોષણ થયું છે. એ શોષણ અટકાવવા માટે અમે ગામડાંઓના છોકરાછોકરીઓને શીંગડા બતાડતા શીખવીએ છીએ.  એવા શોષણને નીચી મૂંડીએ મૂંગા મૂંગા સહન કરવાને બદલે એનો સામનો કરવાનું શીખવીએ છીએ.  ગામડાંવાસીઓને સજ્જ કરવાની અમારી ફરજ છે, હજી પણ દેશની બહુમતિ પ્રજા ગામડાઓમાં વસે છે.  હું એમને ચીનના અર્બાનાઈઝેશન વિષે વાત કરી ને કહું કે દેશની ભયંકર ગરીબીમાંથી છૂટવા માટે આ એક મૉડેલ વિચારવા જેવું છે, પણ એમનો ગ્રામોદ્ધાર પ્રત્યેનો ગાંધીવાદી બાયસ એવો જબરો હતો કે એ વાત દર્શક સાવ નકારી કાઢતા.  કહેતા કે ગામડાંઓમાંથી લોકોને બહાર કાઢવાને બદલે ગામડાઓને  કેમ સુધારીએ નહીં?

એમના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓ જે અમેરિકામાં વસતા હતા તેમનો સંપર્ક સાધવા પ્રયત્ન કરે.  એમના અને એમનાં કુટુંબોના ખબરઅંતર પૂછે.  દેશમાંથી થોકડાબંધ એમના પત્રો આવે, અને એ બધાનો જાતે જ જવાબ લખે. કહે, “મને  માણસમાં રસ છે.”  અમેરિકામાં વસતા ભારતીયોના પ્રશ્નો શું છે તે વિષે જાણવા પણ એ આતુર.  એ બાબતના પોતાના મંતવ્યો પણ રજૂ કરે.  અમેરિકામાં જે રીતે કુટુંબવ્યવસ્થા કથળી ગઈ છે તે વિષે ચેતવતા એક વાર કહે કે કોઈ પણ સમાજ કે સંસ્કૃતિનો પાયો એની સ્થાયી કુટુંબ વ્યવસ્થામાં છે અને તેથી જ તો આપણે ભારતીયોએ અહીં પણ આપણું કુટુંબ જાળવવું જોઈએ.  હુતો અને હુતી એકલા રહે અને કહે કે અમે તો સંપથી રહીએ છીએ, એમાં શી નવાઈ?  ઘરમાં ભાઈ બહેન, મા બાપ એમ સગાંસંબધીઓ સાથે રહેતાં હોય તો જરૂર કચકચ થાય. વાસણ હોય તો ખખડે.  એ બધાંની સાથે રહેવામાં આપણી કસોટી છે. આખરે તો સંયુક્ત અને સ્થાયી કુટુંબમાં જ આપણું શ્રેય છે.  પતિપત્ની વચ્ચે જે વિસંવાદ હોય તે સમજીને સુધારવો, પણ છૂટાછેડા તો ન જ લેવાય.  મેં જ્યારે એમને તોલ્સતોય અને એમની પત્ની વચ્ચેના વિસંવાદની વાત કરી તો કહે: તોલ્સતોય જેવા માણસને યોગ્ય પત્ની ક્યાંથી લાવવી?

દેશના રાજકારણમાં એમનો સક્રિય રસ.  એ વિષે એમના ગાંધીવાદી વિચારો વ્યક્ત કરવા હંમેશ બેધડક લખતા.  જ્યારે જરૂર પડી ત્યારે ચૂંટણી પણ લડ્યા. શિક્ષણપ્રધાન થયા. સાથે સાથે લોકભારતી જેવી મોટી વિદ્યાપીઠ પણ ઠેઠ સુધી ચલાવી.  આવી અનેકવિધ પ્રવૃત્તિઓથી ધમધમતા એમના જીવનમાં એમને નવલકથા અને નાટકો લખવાનો સમય ક્યાંથી મળતો?  મને એમ હંમેશ લાગ્યા કર્યું છે કે એમનું સાહિત્યસર્જન જાણે ડાબા હાથનો ખેલ હતો.  એટલે જ તો મને એમના સર્જનમાં શિથિલતા દેખાય છે. સ્વામી આનંદ જેવા જે એકે એક શબ્દ ચકાસતા સાહિત્યમર્મી હતા તે તો એમને ઠપકો આપતા. કહેતા, “તું લખે છે તેમાં લાપસી સાથે આ કાંકરા કેમ આવે છે?”

છેલ્લો એમને હું મળવા ગયેલો ત્યારે કંઈક નિરાશાના રીફ્લેક્ટીવ મૂડમાં હતા.  એમના ઉપર એક મોટી આફત આવી પડી હતી.  એમની જ સંસ્થામાં એક (ગાંધી નામના!) અકાઉન્ટન્ટે લાખો રૂપિયાનો ગોટાળો કર્યો હતો!  છાપાંઓએ એ વાત બહુ ચગાવી હતી. બધે હાહાકાર થઈ ગયો.  લોકભારતી જેવી ગાંધીઆદર્શ અને નીતિમત્તા શીખવતી સંસ્થામાં એનો જ એક કર્મચારી  કૌભાંડ કરે એ વાત દર્શક માટે અસહ્ય થઈ પડી હતી. જાણે કે એ ભાંગી પડ્યા હોય એવું લાગ્યું. ખાસ કરીને દર્શક જેવા અણીશુદ્ધ લોકસેવકને જતી જિંદગીએ આ જોવું પડ્યું એ એમના મિત્રો અને પ્રશંસકો માટે પણ દુઃખ અને ચિંતાનો વિષય હતો.  આ દુઃખદ બનાવ બન્યા પછી દર્શક લાંબુ જીવ્યા નહીં.

હું જ્યારે જ્યારે દર્શકનો વિચાર કરું છું ત્યારે એમણે લોકભારતીમાં હજારો વિદ્યાર્થીઓ તૈયાર કરીને જે અમૂલ્ય સેવા કરી છે તે તો સહજ જ યાદ આવે, છતાં લોકભારતીનો એમનો પ્રયોગ મને પટોમ્પકિન વિલેજની વાત યાદ આપે છે. 1787માં ક્રાઇમિઆમાં ફરવા નીકળેલા રશિયાના મહારાણી કેથરીન પર છાપ પાડવા માટે ગ્રિગોરી પટોમ્પકિન નામના રશિયન અધિકારીએ એક આદર્શ ગામ તૈયાર કર્યું અને રાણીને બતાડ્યું કે એમના રાજ્યમાં રશિયામાં કેવી પ્રગતિ થઇ છે અને લોકો કેટલા સુખી છે!  લોકભારતીમાં પ્રવેશ કરતાં જ બધું સ્વચ્છ અને સુંદર દેખાય.  મકાનો લાઈનસર બંધાયેલા, ફૂલોથી લચી પડતા બગીચાઓ, વ્યવસ્થિત રોપાયેલાં વૃક્ષો, ગૌશાળામાં દરેક ગાયને નામથી બોલાવી શકાય,  શિક્ષકો, વિદ્યાર્થીઓ, કર્મચારીઓ, વગેરે વિવેક અને શિસ્તથી એક બીજા સાથે વર્તે, બધા વિદ્યાર્થીઓ સાથે જમે, વાર તહેવારે મિષ્ટાન ફરસાણ પણ હોય, ક્યાંય તંગી ન બતાય!  (દર્શકને પોતાને જ આઈસ્ક્રીમનો જબરો શોખ!) સવારસાંજ પ્રાર્થનાસભામાં બધા સાથે મળે અને ભજનો ગાય, અને આદર્શ જીવન કેમ જીવવું એની ચર્ચા થાય.

આ બધું સાવ સાચું, પણ જેવા લોકભારતીના દરવાજા બહાર નીકળો કે તમને સણોસરામાં એનું એ જ દેશનું ગામડું દેખાય!  એ જ ગંદકી, ગરીબી, અને ગેરવ્યવસ્થા. અર્ધા નાગા છોકરાઓ ધૂળમાં રમતા દેખાય, અને જે નાના નાના છોકરાઓએ નિશાળમાં જઈને કક્કા બારાખડી ભણવું જોઈએ એ વાંકા વળીને દિવસરાત હીરા ઘસતા દેખાય.  નોકરીધંધા ઓછા એટલે પુરુષો ઓટલે બેઠા બેઠા બીડીઓ ફૂંકે. છોકરાઓની હીરા ઘસવાની કમાણી પર ઘર ચાલે!  જેવું દેશનાં લાખો ગામડાંનું તેવું જ સણોસરાનું. આઝાદીને આજે સાંઠથી વધુ વર્ષો થયાં પછી પણ દુનિયાભરના વધુમાં વધુ અભણ માણસો આપણા દેશમાં છે! દેશની લગભગ 40 ટકા વસતી (300 મિલિયન) અભણ છે!

લોકભારતી અને સણોસરા ગામ–આ બન્નેની દુનિયા જાણે કે સાવ જુદી જ. એ બે દુનિયા વચ્ચેનો આડાગાડાનો તફાવત જોતા લોકભારતીનો પ્રયોગ માત્ર સ્વપ્ન સમાન  પટોમ્પકિનના આદર્શ ગામ જેવો લાગે.  આનો અર્થ એ નથી કે દર્શકને આ વિરોધાભાસનું ભાન નહોતું. લોકભારતીની દીવાલની બહારના સણોસરાની  એમને ખબર હતી.  એ તો આખો દેશ ભમી ચૂકેલા.  ગરીબ બિહાર રાજ્યના કંગાળ પ્રાંતોમાં જયપ્રકાશ નારાયણ સાથે ફરેલા અને કામ કરેલું.  દીવાલની આજુબાજુની બે સાવ જુદી દુનિયાનું એમને સ્પષ્ટ ભાન હતું, પણ એમનો જવાબ પૂરેપૂરો ગાંધીયન હતો:  મારાથી જે થાય છે તે હું કરું છું.  બહારની દુનિયાના ભીષણ અંધકાર સામે હું જો મારો નાનો સરખો પણ દીવો ન સળગાવું તો હું મારી ફરજ ચૂક્યો ગણાઈશ.  એટલે જ તો લોકભારતી કરીને અમે એક નાનો દીવો સળગાવ્યો છે.

NatwarGhandhi.jpg

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા

નટવર ગાંધી

શ્રી નટવર ગાંધીનો અમેરિકાનો જીવનકાળ અને અમેરિકામાંનો મારો સમય લગભગ સરખો જ.  એમની પ્રોફેશનલ સિદ્ધિઓ અદ્ભૂત કહી શકાય. એઓ સાહિત્યકાર છે. અનેક એવોર્ડસ પ્રાપ્ત કર્યા છે. એમણે મને એમની આત્મકથા મારા વાચકો માટે સહર્ષ મારા બ્લોગમાં મુકવાની મંજુરી આપી તે બદલ ગાંધી સાહેબનો ખુબ આભારી છું. આપમિત્રોનૉ પણ રસ પુર્વક વાંચવા બદલ આભારી છું. એમના પરિચયથી આ સીરીઝ શરૂ કરી હતી. ફરીવાર એમના પરિચય સહિત સમાપન કરું છૂ.

લેખક પરિચય

નટવર ગાંધીનો જન્મ 1940માં  સાવરકુંડલામાં.  મુંબઈમાં બી.કોમ. અને એલએલ.બીનો અભ્યાસ.  1961-1965 સુધી મૂળજી મારકેટમાં, મિલની પેઢીઓમાં અને અન્ય કંપનીઓમાં નોકરી. 1965માં ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે અમેરિકાગમન.  ત્યાં એમ.બી.એ. અને પીએચ. ડીગ્રીઓ મેળવી યુનિવર્સિટી ઑફ પિટ્સબર્ગ, અમેરિકન યુનિવર્સિટી અને અન્ય  યુનિવર્સિટીઓમાં શિક્ષણકાર્ય કર્યું.  1976-1997 દરમિયાન અમેરિકન કોંગ્રસની ‘વોચ ડોગ’ એજન્સી જનરલ એકાઉન્ટિંગ ઑફિસમાં ટેક્સ પોલિસી અને એડમિનિસ્ટ્રેશનના ડેપ્યુટી ડાયરેક્ટર તરીકે કામ કર્યું.  1997માં અમેરિકાની રાજધાની વૉશિન્ગટનના ટેક્સ કમિશ્નર તરીકે તેઓ નિમાયા અને ત્યાર બાદ 2000થી ત્યાં જ ચીફ ફાઈનાન્સિયલ ઓફિસર તરીકે નાણાંપ્રધાનની જવાબદારી 2000 થી 2014 સુધી સંભાળી.  એ હોદ્દાની રૂએ વૉશિન્ગટનના બાર બિલિયન ડોલરના બજેટની વ્યવસ્થા અને વ્યવહાર એમના હાથમાં હતા. અમેરિકન કરવેરા અને નાણાકીય ક્ષેત્રે નોંધપાત્ર પ્રદાન કરવા બદલ નટવર ગાંધીનું ઘણા એવોર્ડ્સથી બહુમાન થયું છે.  આંતરરાષ્ટ્રીય ક્ષેત્રે ગુજરાતની પ્રતિષ્ઠા વધારવા માટે 1996માં એમને ‘વિશ્વગુર્જરી’ એવોર્ડ પણ એનાયત થયો છે.

નટવર ગાંધીનું કામ બજેટનું, પણ એમની અભિરુચિ કવિતાની.  એમની કવિતામાં એક પરદેશ વસતા ભારતીયની જન્મભૂમિ પ્રત્યેની પ્રીતિ પ્રગટ થાય છે.  સાથે સાથે અમેરિકન વસવાટ, વિવિધ ધર્મવિચાર, વિધવિધ રાજકીય વિચારધારાઓ અને મૃત્યુની અનિવાર્યતા વિષે લખાયેલા કાવ્યો દ્વારા કવિ ગુજરાતી સાહિત્યમાં એક અનોખું વિષય વસ્તુ લાવે છે.

ગઈ સદીના વચલા દાયકાઓમાં દેશનાં નાનાં ગામોમાં તેમ મુંબઈ જેવા શહેરમાં સામાન્ય લોકો હાડમારીભર્યું જીવન કેમ જીવતા એનું અહી વર્ણન કરવા પ્રયત્ન છે.  વધુમાં નટવર ગાંધીની સાવરકુંડલાથી અમેરિકાની રાજધાની વોશીન્ગટન સુધીની જીવનયાત્રા અને વૉશિન્ગટનને નાણાંકીય રીતે સધ્ધર બનાવવામાં એના સીએફઓ તરીકે એમણે જે ભાગ ભજવ્યો તેની રસપ્રદ વાત આ આત્મકથામાં થઈ છે.

સુરેશ દલાલ–જલસાનો માણસઃ નટવર ગાંધી

Image result for suresh dalal

સુરેશ દલાલજલસાનો માણસ

સૌજન્યઃ

NatwarGhandhi

નટવર ગાંધી

સાહિત્ય અકાદમીને કારણે મને અગ્રગણ્ય ગુજરાતી સાહિત્યકારોને મળવાનું થયું, એમાં સુરેશ દલાલ સાથે મૈત્રી થઈ અને મનુભાઈ પંચોળી ‘દર્શક’ અને ઉમાશંકર જોશી સાથે પરિચય બંધાયો. 1977માં સુરેશ દલાલ પહેલી વાર અમેરિકા આવ્યા ત્યારે પન્ના નાયક એમને લઈને વોશીન્ગ્ટન આવ્યા હતા.  એમની એ મુલાકાત દરમિયાન અને ત્યાર પછી ઘણી વાર જયારે પણ સુરેશભાઈ અમેરિકા આવ્યા ત્યારે અને હું જ્યારે દેશમાં જાઉં ત્યારે તેમને મળવાનું જરૂર થાય. 

જો કે આમ તો કવિતા લખવાનાં છબછબિયાં મેં ઠેઠ હાઈસ્કૂલથી શરૂ કરેલાં અને કૉલેજમાં પણ કવિતાઓ લખીને એક હસ્તલિખિત કાવ્યસંગ્રહ ‘સ્વપ્નલોક’ નામે તૈયાર કર્યો હતો.  પરંતુ મારી કાવ્યલેખનની પ્રવૃત્તિ કોલેજ પછીના મુંબઈની હાડમારીનાં વરસોમાં ધોવાઈ ગઈ.  સુરેશ દલાલે મને ફરી વાર સાહિત્યક્ષેત્રે પ્રવૃત્ત કર્યો, ખાસ કરીને કવિતામાં.  એમના સતત પ્રોત્સાહનથી મેં ફરી પાછી મારી કાવ્યપ્રવૃત્તિ શરૂ કરી.  મારી મોટા ભાગની કવિતાઓ એમના સામયિક ‘કવિતા’ માં પ્રગટ થઇ. વધુમાં એમની જ પ્રકાશનસંસ્થા ઈમેજે મારા ત્રણે ત્રણ કાવ્યસંગ્રહો પ્રગટ કર્યાં.

મુંબઈના ગુજરાતી સાહિત્યજગતમાં 1970 અને 1980ના દાયકાઓમાં એમનું રાજ્ય એકહથ્થુ ચાલતું. એમણે યોજેલા કાવ્યસમ્મેલનો અને મુશાયરાઓ ખૂબ જ વખણાતા.   એમનું નામ પડતાં જ હોલ ભરાય.  એમની આ લોકપ્રિયતા અમેરિકામાં પણ પ્રસરેલી. એક વાર ન્યૂ  જર્સીના એક કાર્યક્રમમાં લગભગ દોઢેક હજાર માણસો હશે. એ કાર્યક્રમમાં જાણીતા કથાકાર શ્રી મોરારિબાપુ પણ ઓડિયન્સમાં હાજર હતા. સુરેશભાઈને પ્રવચન પછી આખાયે સભાગણે સ્ટેન્ડિંગ ઓવેશન આપ્યું.  કોઈ પણ ઓડિયન્સને પારખવાની એમની પાસે અદ્ભુત સૂઝ હતી.  ગુજરાતી સાહિત્યના ધુરંધર કવિ લેખકો ઊંડે ઊંડે એવી આશા રાખતા કે સુરેશ દલાલ એમનો કાર્યક્રમ મુંબઈમાં યોજે.  કેટલાક તો સામેથી કહેતા કે અમારો કાર્યક્રમ યોજો.  ઉમાશંકર જોશી, સુન્દરમ્, રાજેન્દ્ર શાહ, મકરંદ દવે વગેરેના કાર્યક્રમો એમણે હોંશે હોંશે યોજેલા. એ કવિ સમ્મેલનો યોજે તો કવિઓને જરૂર પુરસ્કાર આપે, અને જે જે કવિ બહારગામથી આવ્યા હોય તેમને એરફેર પણ આપે!  

એમની પ્રકાશન સંસ્થા ઈમેજે ગુજરાતી પુસ્તકોના રંગરોગાન જ બદલઈ નાખ્યા. આકર્ષક કવર, સ્વચ્છ અને સુઘડ મુદ્રણ, પાકી બાંધણી–આ બધું જોતાં પુસ્તક હાથમાં લેવાનું મન થાય.  ક્યા લેખકનું અને કેવું પુસ્તક જલદી વેચાશે, અને કયું ગોડાઉનમાં જઈને જગ્યા રોકશે એની સુરેશભાઈને સ્પષ્ટ સમજ.  એક વાર મને કહે, મારા કવિ મિત્રોને કવિતા છપાવવા માટે લુચ્ચા પ્રકાશકોની દાઢીમાં હાથ ઘાલવા ન પડે  એટલા માટે મેં ઈમેજ શરુ કર્યું છે.  વધુમાં મનગમતા કવિલેખકોનાં પુસ્તકો હું છાપી શકું એ બોનસ.  એટલું જ નહીં, ગુજરાતના અગ્રગણ્ય કવિઓ તેમ જ બીજા અનેકના ચૂંટેલા કાવ્યો અને સર્જનોનું પ્રકાશન હાથમાં લઈને એમણે અમેરિકાની “મોડર્ન લાયબ્રેરી” જેવી પ્રકાશનની વ્યવસ્થા ગુજરાતી સાહિત્યમાં કરી દીધી.  રામનારાયણ પાઠક, સ્વામી આનંદ, ઉમાશંકર જોશી, સુન્દરમ્, રાજેન્દ્ર શાહ, મકરંદ દવે વગેરે ગુજરાતી કવિ લેખકો તેમજ વિદેશના અનેક લેખકોને એમણે પબ્લીશ કર્યા. કોલેજમાં ભણતા હતા ત્યારથી જ એમણે સાહિત્યનો, ખાસ કરીને ગુજરાતી કવિતાનો ભેખ લીધો હતો.  કૉલેજકાળમાં પણ દર વર્ષે પોતાને ગમતી કવિતાઓની પુસ્તિકાઓ ગાંઠનું ગોપીચંદન કરીને પબ્લીશ કરતા! 

નરસિંહ મહેતાથી માંડીને આધુનિક અને અનુઆધુનિક ગુજરાતી કવિઓની અનેક કવિતાઓ એમને મોઢે.  એમ કહેવાતું કે ન કરે નારાયણ અને કોઈ મહાપ્રલયમાં બધાં જ ગુજરાતી કાવ્યસંગ્રહો તણાઈ જાય પણ જ્યાં સુધી સુરેશ દલાલ જીવે છે ત્યાં સુધી ગુજરાતી કવિતા જીવતી રહેશે!  સમજો કે ગુજરાતી કવિતાના એ જીવતા જાગતા એન્સાયક્લોપીડીયા હતા.  એમણે જન્મભૂમિ જૂથનું ‘કવિતા’ 45થીએ વધુ વરસો એક હાથે ચલાવ્યું.  કોઈ કવિએ આટલા લાંબા સમય સુધી કવિતાનું મેગેઝિન ચલાવ્યું હોય એવું સાંભળ્યું નથી.  આ મેગેઝિન દ્વારા એમણે ગુજરાતને ઘણા કવિઓ આપ્યા. 

મુંબઈની સોમૈયા અને કે.સી. કોલેજમાં પ્રોફેસર તરીકે એ ખૂબ લોકપ્રિય હતા. એમનો ક્લાસ ભરવા માટે પડાપડી થાય. ગુજરાતી કવિતાને આમજનતા સુધી પહોંચાડવાનો યશ સુરેશ દલાલને જ જાય છે. વધુમાં એ લોકપ્રિય કોલમીસ્ટ પણ હતા. જન્મભૂમિ, દિવ્ય ભાસ્કર, ચિત્રલેખા વગેરે છાપાં મેગેઝિનોમાં એમની કોલમ નિયમિત છપાતી.  “ફ્લડ ધ માર્કેટ” એવી ફિલોસોફીને આધારે એ અઢળક લખતા.  એમના કાવ્યસંગ્રહો, લેખસંગ્રહો, સંપાદનો વગેરે પુસ્તકોની સંખ્યા સેંકડો સુધી પહોંચેલી!  એમના સર્જનાત્મક કાર્ય  ઉપરાંત એમની અન્ય પ્રવૃત્તિઓ–સંપાદન, પ્રકાશન, સંચાલન, અધ્યાપન, યુનિવર્સિટી એડમીનીસ્ટ્રેશન વગેરે તો ચાલુ જ રહેતી.  આવી અનેક પ્રવૃત્તિઓમાં સતત ગળાડૂબ રહેતા હોવાને કારણે એમનામાંનો સર્જક કવિ ગૂંગળાઈ જાય છે તેવું મને સતત લાગ્યા કરતું.  એમનો જવાબ સ્પષ્ટ હતો.  ઉમાશંકર જોશીએ જે એક વાર કહેલું તેનો પડઘો પાડતા હોય એમ કહે કે આ બધામાં જે ટકવા જેવું હશે તે ટકશે, બાકી બધું કાળની ચાળણીમાં ચળાઈ જશે. એમને એમની મર્યાદાઓનું સ્પષ્ટ ભાન હતું. 

એમની સામે મારી જેમ અનેક મિત્રોની એક ફરિયાદ એ હતી કે એ એમના સ્વાસ્થ્ય માટે સાવ બેદરકાર હતા. એમનું શરીર અનેક રોગોનું ધામ હતું.  એમને ઘેર મારું રહેવાનું થતું ત્યારે હું જોતો કે એમના પત્ની સુશીબહેન હંમેશ સવારમાં બગીચામાં ચાલવા જાય, પણ સુરેશભાઈના પેટનું પાણી ન હલે.  એ ભલા અને એમની સિગરેટ ભલી.  એમનું ખાવાનું પણ એવું જ.  છેલ્લાં વરસોમાં એમની તબિયત ખૂબ  લથડી હતી.  છતાં, એ ડગુંડગું કરતા કોઈની મદદ લઈને જ્યારે કવિતા વિષે બોલવા માઈક હાથમાં લે ત્યારે એમનો જુસ્સો અને રણકો તો એવા ને એવા જ! 

એમની લાઈફ સ્ટાઈલ પણ રાજાશાહી! એક વાર એમને ત્યાં હું વડોદરા રહેલો. એ ત્યારે ત્યાંની યુનિવર્સિટીના વાઈસ-ચાન્સેલર હતા.  એમની જેમ મને પણ વહેલા ઊઠવાની ટેવ.  ટૂથબ્રશ કરી મોઢું ધોઈને ઘરના ઑફિસરૂમમાં આવે, ત્યારે એમના માટે ચા તૈયાર હોય.  એમની અનેક ડીમાંડને પૂરી કરવા લોકો વહેલી સવારથી જ હાજર હોય.  એ સવારની ચા અને સિગરેટ પીતા હોય, ત્યાં એક ક્લર્ક આવે.  સુરેશભાઈ એને એમની કોલમ લખાવે. એ સડસડાટ બોલતા જાય, ક્લર્ક ફટફટ લખતો જાય.  ચાનો બીજો કપ આવે ત્યાં સુધીમાં તો કોલમ લખાવાઈ ગઈ હોય.  ત્યાં વળી યુનિવર્સિટીનો ક્લર્ક આવે.  આજે શું શું કરવાનું છે તેની વાતો થાય.  એ જાય અને સુરેશભાઈ કહે: બસ, આપણે છૂટા!  અને હજી સવારના નવ પણ ન વાગ્યા હોય.

એની જેમ છૂટે હાથે પૈસા વેરતો કોઈ ગુજરાતી કવિ મેં જોયો નથી. મુંબઈમાં એમને પોતાની કાર નહોતી ત્યાં સુધી હમેંશ ટેક્સીમાં જ ફરતા.  શું અમેરિકામાં કે શું દેશમાં, શું રેસ્ટોરાંમાં કે શું બૂકસ્ટોરમાં પૈસા આપવાનો આગ્રહ એ જ રાખે. એક વાર એમને લઈને અમે અહીંના એટલાન્ટીક સિટીના કસીનોમાં ગયેલા.  પોતાના હાથમાં જેટલા ડોલર હતા તે એની સાથે આવેલા મિત્રને સહજ જ આપતા કહે, જા, રમ આનાથી!  મુંબઈમાં અમે જ્યારે રેસ્ટોરાંમાં જઈએ ત્યારે એમના ડ્રાઈવરને પણ રેસ્ટોરાંમાં જમાડે.

સુરેશભાઈ ભારે સ્વમાની, ભલભલાને સંભળાવી દે.  દેશના મીનીસ્ટરો એમ માને કે જે કોઈ સરકારી નોકર હોય તેની ઉપર પોતે રૂઆબ છાંટી શકે, પછી ભલે ને એ ઉંચી કક્ષાનો સિવિલ સર્વન્ટ હોય.  સુરેશભાઈ જયારે વડોદરાની યુનીવર્સીટીના વાઈસ-ચાન્સેલર હતા ત્યારે ગુજરાતના તે વખતના એક મીનીસ્ટરે એમની ઉપર રૂઆબ છાંટવાનો પ્રયત્ન કર્યો!  એમણે મીટીંગ માટે સુરેશભાઈને ગાંધીનગર બોલાવ્યા અને કલાકો સુધી કોઈ કારણ આપ્યા વગર ઑફિસની બહાર બેસાડી રાખ્યા.  સુરેશભાઈ સમજી શક્યા કે આ અધિકારી શું કરી રહ્યા છે.  ત્યાં ને ત્યાં જ એમણે વાઈસ ચાન્સલરશીપનું રાજીનામું આપી દીધું અને મુંબઈ જવાની પહેલી ટ્રેન પકડી!  અધિકારીને  ખબર પડી કે એણે શું કર્યું.  એણે સુરેશભાઈને મનાવવા ખૂબ  મહેનત કરી. વિનંતી કરી કે તમે રાજીનામું પાછું ખેંચો.  સુરેશભાઈ કહે, આ રાજીનામું નથી, નારાજીનામું છે! 

સુરેશ દલાલ જેવા મિત્ર મળવા મુશ્કેલ.  અર્ધી રાતે જરૂર પડતા આવીને ઊભા રહે.  એમણે અનેક કવિઓને મદદ કરી છે.  એમની સાથે કલાકોના કલાક અલકમલકની વાતો કશીય  છોછછાછ વગર કરવાની મજા પડે.  મોટા ભાગના ગુજરાતી કવિ લેખકો માથે ગામ આખાનો ભાર લઈને ફરતા હોય એવું લાગે. આ કવિઓ સાથે કોઈ મસ્તીમજાકની વાત કરતાં બીક લાગે.  કદાચ એમને ખોટું લાગી જાય તો?  સુરેશભાઈ એ બધાથી સાવ જુદા.  એ જ એક એવા ગુજરાતી કવિ મને મળ્યા છે કે જેમની સાથે બારમાં જઈને બે ત્રણ ડ્રીન્કસ લઈને ગપ્પાં મરાય, ગોસીપ કરી શકાય.  મારો બીજો કાવ્યસંગ્રહ, “ઇન્ડિયા, ઇન્ડિયા” એમને અર્પણ કરતા મેં લખ્યું હતું:

“શરાબ, સિગરેટ, કેફ વધુ કાવ્યનો માણતા,

સદાય જલસો કરો, બધું પ્રમાણતા, જાણતા!”

સાહિત્યનાં ખખડેલાં ધોરણો-નટવર ગાંધી

સૌજન્યઃ

NatwarGhandhi

નટવર ગાંધી

સાહિત્યનાં ખખડેલાં ધોરણો

જો કે દેશમાં પણ સાહિત્યનાં ધોરણ ખખડી ગયાં છે. ત્યાં પણ જેવું તેવું લખાય છે અને જેવું લખાય છે તેવું જ છપાય છે.  કદાચ આ ટેકનોલોજીનું પરિણામ છે. કહેવાય છે કે આજે ગુજરાતીમાં સેંકડોની સંખ્યામાં બ્લોગ ચાલે છે. જેની પાસે લેપ ટોપ તે હવે લેખક! આના કારણે ગુજરાતી સાહિત્યમાં દ્વારપાલની (door keeper)ની જે અમૂલ્ય પ્રથા હતી તે ભુંસાઈ જવા આવી છે.  એક જમાનામાં કવિ થવું હોય તો બચુભાઈ રાવત કે ઉમાશંકર જોશી જેવા દુરારાધ્ય તંત્રીઓની આકરી પરીક્ષામાંથી પસાર થવું પડે. તો જ કવિતા ‘કુમાર’ કે ‘સંસ્કૃતિ’ જેવા ઉચ્ચ કક્ષાના મેગેઝીનમાં પ્રગટ થવાય. આ દ્વારપાલોને સાહિત્યના ઊંચા ધોરણો અને શ્રેષ્ઠ પ્રથાઓ જાળવવી હતી. 

હું મારી પોતાની જ વાત કરું તો કાવ્યપ્રવૃત્તિમાં મને આવા કોઈ દ્વારપાળ મળ્યા હોત તો મેં જે પહેલા ત્રણ કાવ્યસંગ્રહો (‘અમેરિકા, અમેરિકા,’ ‘ઇન્ડિયા ઇન્ડિયા,’ અને ‘પેન્સિલવેનિયા એવન્યૂ’) પબ્લિશ કર્યાં છે તે ન જ કર્યાં હોત.  જો કે એ તો હવે છૂટી ગયેલા તીર હતાં। મારી એ સમગ્ર કાવ્યપ્રવૃત્તિમાંથી કંઈ બચાવવા જેવું હોય તે તારવીને એક સંગ્રહમાં મૂકવાનું દુષ્કર કાર્ય સૂક્ષ્મ કાવ્યમર્મી વિવેચક ધીરુ પરીખને મેં સોંપ્યું. એ સંવેદનશીલ કવિ મારી મૂંજવણ સમજ્યા અને મિત્રધર્મે મેં લખેલી બધી જ કવિતાઓ વાંચી ગયા અને એમની દૃષ્ટિએ જે સાચવવા જેવું હતું તે સાચવ્યું.  અને તે હવે સંવર્ધિત આવૃત્તિમાં ‘અમેરિકા, અમેરિકા’નામે એક જ વોલ્યુમમાં પબ્લિશ થયું છે.[1]

વધુ દુઃખની વાત એ છે કે આપણે ત્યાં જો શિષ્ટ સાહિત્યની ચોકીદારી કરતા કડક દ્વારપાળ નથી તો જે લખાય છે તે જોડણીની ભૂલો વગર છપાય તેવી એલિમેન્ટરી સંભાળ લે એવા પ્રૂફરીડર પણ નથી.  જોડણીની ભૂલો વગરના પુસ્તકો જોવા એ હવે વિરલ વાત બની ગઈ છે. જૂના જમાનામાં પત્રો નીચે એક તાજા કલમ મૂકાતી, “તા.ક. ભૂલચૂક સુધારીને વાંચવા વિનંતિ.”  મને લાગે છે કે હવે એવી વિનંતિભરી ચેતવણી લગભગ બધા જ ગુજરાતી પુસ્તકોમાં મૂકવી અનિવાર્ય થઈ ગઈ છે. એમ પણ થાય છે કે સ્વામી આનંદ જેવા અત્યંત ચીકણાં લેખક જે એમના પ્રગટ થયેલા લેખોમાં એક પણ જોડણી ભૂલ ન ચલાવી લે તે કદાચ હવે કાંઈ પ્રગટ જ ન કરી શકે.

આજનો ગઝલકાર તો રમત રમતમાં કમ્પ્યુટર પર ગઝલ લખી નાખે અને તુરત વેબ ઉપર પોતાના બ્લોગમાં મૂકી દે.  એને કોણ કહે કે આવું ન લખાય? એને કોઈ પરીક્ષા આપવાની જરૂર નથી.  અને જો પરીક્ષા ન આપવાની હોય તો પછી તૈયારી કરવાની શી જરૂર?  કશું પણ લખતાં પહેલાં સાહિત્યની શ્રેષ્ઠ કૃતિઓ અને પ્રથાને આત્મસાત્ કરવા જે અસાધારણ પરિશ્રમ કરવો પડે, અઢળક વાંચન અને અભ્યાસ કરવા પડે, એવી સુફિયાણી વાત હવે કોઈ કરતું નથી.  વધુમાં કેટલાક ગુજરાતી લેખકો તો હવે લખતા પણ નથી, લખાવે છે!  જેવું બોલાય, તેવું ટાઈપીસ્ટ ટાઈપ કરે અને તેવું જ પ્રેસમાં જાય!  દર અઠવાડિયે એકાદ બે કોલમ અને દર વરસે બે ત્રણ દળદાર પુસ્તકો પ્રગટ થઈ જાય. આવા ગુજરાતી સાહિત્યકારોના નામે દોઢસો બસો પુસ્તકો તો રમત રમતમાં જ  થઇ જાય! 

જો ગુજરાતમાં કવિ લેખકોની ખોટ નથી તો સુજ્ઞ વાંચકોની તો છે જ. જે વંચાય છે તે બહુધા પુસ્તકો કરતાં છાપાં અને મેગેઝિનો, અને ખાસ તો તેમાં આવતી કોલમો.  મુંબઈની પરાંની ટ્રેનમાં લોકોના હાથમાં પુસ્તકો કરતાં છાપાં અને મેગેઝિનો વધુ જોવા મળે. એક જમાનામાં લોકો રમણલાલ વસંતલાલ દેસાઈ કે કનૈયાલાલ મુન્શીની નવલકથાના દળદાર પુસ્તકો હોંશે હોંશે વાંચતા. હવે મુખ્યત્વે છાપાં કે મેગેઝિનોમાં ધારાવાહિક આવતી નવલકથાઓ વંચાય છે. લોકોનો વાંચવાનો સમય ટીવી અને વિડીયોએ ભરખી ખાધો છે. વધુમાં ગુજરાતી ભાષા અને સાહિત્યનું શિક્ષણ ક્ષીણ થતું જાય છે. મુંબઈમાં તો ગુજરાતી માધ્યમની શાળાઓનો લગભગ અસ્ત આવી ગયો છે. મુંબઈના ગુજરાતી કુટુંબોમાં ઉછરતી પેઢીના બાળકો ભલે ગુજરાતી બોલે, પણ એમનું ગુજરાતી વાંચન કે લેખન તો નહિવત્ જ થઈ ગયું છે.  ગુજરાતના મોટા શહેરોમાં પણ અંગ્રેજી માધ્યમની શાળાઓનો મહિમા મોટો છે. આ કારણે શિષ્ટ ગુજરાતી ભાષા સાહિત્યનું ભવિષ્ય એ મોટી ચિંતાનો વિષય છે.

[1] નટવર ગાંધી, ‘અમેરિકા, અમેરિકા,’ સંપાદન : ધીરુ પરીખ, મુંબઈ: ઈમેજ પબ્લિકેશન્સ, 2015

Asmita Shah

Image result for sunrise images and redbird

Credit: goole image

સર્વોદય

બાલ્કનીમાં બેઠેલી હું એકીટશે 
આ ભૂરું સ્વચ્છ ,અતિ સ્વચ્છ આકાશ 
સામે મીટ માંડું છું 
અને
સફેદ રૂ નાં ગાભા જેવા પોચા પોચા
આ વાદળો રોજ મારી સાથે।…..
હું બાલ્કનીમાં અને તેઓ આકાશમાં
અમે
પ્રણય ગોષ્ઠિ માંડીએ છીએ
અચંબીત હું। …
આ આકાર બદલતા વાદળોને જોઈ ઉદાસ થઈ જાઉં છું
દૂર ! પેલી અંતરિક્ષમાં વસ્તી ગેબી શક્તિને પ્રસન્ન કરી
હું ઈચ્છાધારી બની જાઉં !
મારા સમગ્ર અસ્તિત્વને પક્ષીની જાતમાં ફેરવી
હૃદયની સ્યાહીમાં ચાહતની કલમ ડુબોળી
આકાશના સમગ્ર અસ્તિત્વ ઉપર
પ્રેમ ! પ્રેમ ! પ્રેમ !,
મારી ચાંચ વડે લખી દઉં। …
લાલ રંગ !!!!
ઉદયનો !કુમકુમનો ! શુકનનો। ..
આકાશનું મેઘ રૂપી વીર્ય જ્યારે
ધરતીનાં ગર્ભમાં સમાશે
અને ,
ત્યારે ! સમગ્ર ધરામાં પ્રેમાંકુર ફૂટી નીકળશે। ..
લોભ , લાલચ , વેર ઝેર ,ઈર્ષા સમગ્ર નો નાશ થઈ
મારી માં ના ખોળામાં। …
પ્રેમ જ પ્રેમ
સર્વોદય। …
હા ! હું પંખી જ ભલી। ….

 

અસ્મિતા

 

અમેરિકામાં ગુજરાતી સાહિત્ય: નટવર ગાંધી

અમેરિકામાં ગુજરાતી સાહિત્ય

નટવર ગાંધી

NatwarGhandhi

 ગુજરાતી લિટરરી અકદામી

1977માં દેશમાંથી કવિશ્રી સુરેશ દલાલ અમેરિકાની મુલાકાતે આવ્યા હતા. એમણે સૂચન કર્યું કે અહીંના સાહિત્યરસિકોએ વારંવાર મળવું જોઈએ અને સાહિત્યિક પ્રવૃતિઓ જાળવી રાખવી જોઈએ.  એ સૂચનને ખ્યાલમાં રાખી અમે થોડા સાહિત્ય રસિકમિત્રોએ ગુજરાતી લિટરરી અકાદમી ઓફ નોર્થ અમેરિકા નામે એક સાહિત્યિક સંસ્થા સ્થાપી.   આ અકાદમી રામભાઈ ગઢવી અને અશોક મેઘાણીના પ્રશંસાપાત્ર નેતૃત્વનીચે દર બે વરસે જુદાં જુદાં શહેરોમાં ગુજરાતી સાહિત્યનુ સમ્મેલન યોજે છે. આ સમ્મેલનમાં દેશમાંથી જાણીતા કવિ લેખકોને અમેરિકામાં બોલાવાય છે અને અમેરિકાનાં મોટાં શહેરોમાં એમની બેઠકો યોજાય છે.  આ રીતે અકાદમીના આશ્રયે સર્વશ્રી મનુભાઈ પંચોળી “દર્શક,” ઉમાશંકર જોશી, હરીન્દ્ર દવે, નિરંજન ભગત, રઘુવીર ચૌધરી, ભોળાભાઈ પટેલ, ચંદ્રકાંત શેઠ, ચિનુ મોદી, રતિલાલ બોરીસાગર જેવા ખ્યાતનામ સાહિત્યકારો અમેરિકામાં આવી ગયા.  વધુમાં સુરેશ દલાલ, બકુલ ત્રિપાઠી, સિતાંશુ યશશ્ચન્દ્ર, ચંદ્રકાંત ટોપીવાળા, ધીરુભાઈ પરીખ, બળવન્તરાય જાની જેવા જાણીતા સાહિત્યકારો પણ અમેરિકા આવી ગયા છે. અને એમની અહીંની ઉપસ્થિતિનો લાભ  આપે છે. કેટલાક તો એકથી વધુ વાર.  આમાંના કેટલાક લેખકોના યજમાન થવાનો લાભ અમને મળ્યો છે.

અકાદમી તેમ જ બીજી સંસ્થાઓને આશ્રયે જુદાં જુદાં શહેરોમાં સાહિત્યિક પ્રવૃત્તિઓ થતી રહે છે.  ફિલાડેલ્ફિયાની એક જાણીતી સંસ્થા ‘ફ્રેન્ડ્સ ઑફ ફિલાડેલ્ફિયા’ વરસે બે વરસે અહીંના જાણીતા સાહિત્યકારોનું મૂલ્યાંકન કરતા સુંદર કાર્યક્રમો યોજે છે.  આ પ્રવૃત્તિમાં પન્ના નાયક, મધુ રાય, અને બાબુ સુથારના સુંદર કાર્યક્રમો સાહિત્યપ્રેમી સુચી (સુચેતા) અને ગિરીશ વ્યાસના નેતૃત્વ નીચે થઈ ગયા.  આ ઉપરાંત ફિલાડેલ્ફિયામાંથી બે ગુજરાતી સામયિકો–કિશોર દેસાઈ સંપાદિત ‘ગુર્જરી’ અને બાબુ સુથાર સંપાદિત ‘સંધિ’–નીકળે છે, જેમાં “ગુર્જરી” તો છેલ્લાં  પચીસથી પણ વધુ  વરસથી નીકળે છે!  ‘સંધિ’ જેવું ઉચ્ચ કક્ષાનું મેગેઝીન આધુનિક ગુજરાતી સાહિત્યમાં મળવું મુશ્કેલ છે. અહીંનું પહેલું ગુજરાતી ડીજીટલ ગુજરાતી મેગેઝિન “કેસૂડાં” પણ ફિલાડેલ્ફિયામાંથી નીકળ્યું હતું.  ગુજરાતીઓની પ્રમાણમાં ઝાઝી સંખ્યા હોવાને કારણે ન્યૂ જર્સીમાં “ચલો ગુજરાત,” કે “ગ્લોરિયસ ગુજરાત” જેવા મેળાઓ ભરાય ત્યારે એના આશ્રયે કવિસમ્મેલન અને મુશાયરા જરૂર યોજાય અને દેશમાંથી લોકપ્રિય કવિઓ અને ગઝલકારોને લોકો હજારોની સંખ્યામાં સાંભળે.

ડાયસ્પોરા સાહિત્ય?

આ બધી સાહિત્યિક પ્રવૃત્તિઓ પછી પણ અહીં લખાતા સાહિત્યને ડાયસ્પોરા સાહિત્ય કહેવું કે નહીં તે વિવાદાસ્પદ પ્રશ્ન છે.  ડાયસ્પોરા સાહિત્યનો આંતરરાષ્ટ્રીય ઈતિહાસ બહુ મોટો છે.  હડધૂત થયેલી યહૂદી પ્રજાએ અસહિષ્ણુ ત્રાસવાદીઓથી બચવા પોતાના ઘરબાર છોડીને દુનિયામાં રઝળવું પડ્યું તેની યાતનામાંથી ડાયસ્પોરા સાહિત્યની મુખ્યત્વે શરુઆત થઈ.  એના મૂળમાં સ્વદેશમાં પાછા જવાની, મા ભોમના ખોળામાં ફરી રમવાની ઝંખના છે. આવું ઘરઝુરાપાનું સાહિત્ય તે ડાયસ્પોરા સાહિત્ય.

આવું સાહિત્ય તો રચાયા જ કરવાનું છે, કારણ કે યહૂદીઓ પર જે યાતનાઓ પડી તે આજે ઓછા વધુ પ્રમાણમાં બીજી અનેક પ્રજાઓ પર પડી રહી છે. આખીય વીસમી સદીમાં અને આ સદીનાં પહેલાં પંદર વરસમાં નિરાશ્રીતોની કોઈ કમી નથી કેમ કે ત્રાસવાદી સરમુખત્યારોની કોઈ કમી નથી.  આપણી આંખ સામે અત્યારે મિડલ ઇસ્ટમાંથી હજારો અને લાખોની સંખ્યામાં લોકો પહેર્યે કપડે નીકળી પડે છે. માઈલોના માઈલો સુધી બાળબચ્ચાંઓ સાથે ચાલતા આ નિરાશ્રિતો યુરોપનાં બારણાં ખખડાવે છે.  આ અસહ્ય યાતના અને દુઃખદ અનુભવમાંથી જે ઉપજે, જે રચાય તે સાચું ડાયાસ્પોરા સાહિત્ય.

આ દૃષ્ટિએ જોઈએ તો અમેરિકામાં આવેલા ગુજરાતીઓ દેશમાંથી ભાગીને નથી નીકળ્યા. એ તો સ્વેચ્છાએ અમેરિકા, ઇંગ્લેન્ડ, ઓસ્ટ્રેલિયા એમ પશ્ચિમના દેશોમાં આવ્યા અને સ્થાઈ થયા.  પશ્ચિમના સુંવાળા અને સુખાવળા જીવનથી ટેવાઈ ગયા છે. ભાગ્યે જ કોઈ પાછુ જવાનું નામ લે છે. એટલે સાચા અર્થમાં અહીં રચાતું સાહિત્ય એ ઘરઝુરાપાનું સાહિત્ય નથી. અને છતાં અહીં આવનારાઓમાંથી ઘણા સાહિત્યરસિકોને લખવું છે અને ઘણા લખે પણ છે.  આ પ્રમાણે લખાતા સાહિત્યની નોંધ પણ લેવાય છે.  ગ્રીડ ઇન્સ્ટીટ્યુટ અને તેના નિયામક બળવંત જાની આ પરદેશમાં લખાતા સાહિત્યને સંગ્રહીત કરી એનો જે દસ્તાવેજી ઇતિહાસ તૈયાર કરે છે તે એક અભિનંદનીય ઘટના છે. જાણીતા વિવેચક અને સૂક્ષ્મ સાહિત્યમર્મી મધુસૂદન કાપડિયાએ પણ અમેરિકામાં વસતાં ગુજરાતી સાહિત્યકારોનો ઊંડો અભ્યાસ કરી એક પુસ્તક તૈયાર કર્યું છે તે અભ્યાસીઓને ખૂબ ઉપયોગી નીવડશે.[1]

પરદેશમાં જે લખાય છે તે મોટા ભાગનું માત્ર લખાણ છે, એને સાહિત્ય કહેવું કે કેમ એ એક મુશ્કેલ પ્રશ્ન છે.  અહીંના લખનારાઓ પ્રયત્ન જરૂર કરે છે, પણ એમની સજ્જતા ઓછી.  લોકોને કવિ કે સાહિત્યકાર થવું ગમે છે. તેમાં તે ગ્લેમર જુએ છે. પણ સાહિત્યસર્જન માટે જે તૈયારી કરવી પડે, જે વાંચવું પડે, લખ-છેક-ભૂંસ કરવું પડે, તે એમને ગમતું નથી.  અંગ્રેજી કે વિશ્વસાહિત્યની વાત બાજુમાં મુકો, એમણે અગત્યનું ગુજરાતી સાહિત્ય પણ વાંચ્યું નથી.  આને લીધે શિષ્ટ ગુજરાતી સાહિત્યકારોમાં પરદેશમાં લખાતા સાહિત્ય વિષે બહુ ઊંચો અભિપ્રાય નથી તે સમજી શકાય છે. પરદેશમાં લખાતા સાહિત્ય વિષે પ્રામાણિક વિવેચન પણ જોવા મળતું નથી. એટલે અહીંના લખનારાઓ કવિ કે લેખક હોવાના ભ્રમમાં રહે છે.

[1] મધુસૂદન કાપડિયા, અમેરિકાવાસી કેટલાક ગુજરાતી સર્જકો, ગાંધીનગર: ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી, 2011