ઉરોજધ્વંસ

New photo 1.jpg

ઉરોજધ્વંસ

salma hayek.jpg

‘મેમ, આપનો ફોન છે. લેતા કેમ નથી?’ હાઉસકિપર જાનકીએ બેડ પર બેઠેલી નીનુ નંદાને હળવેથી કહ્યું.

ફોન તો નીનુની પાસે જ બેડ પર પડ્યો હતો. રીંગ વાગતી રહી. એ ફોન સામે શૂન્યમનસ્ક થઈ જોઈ રહી હતી. બેડ પર અનેક મેગિઝિન વિખેરાયલા હતા. દરેકના કવર પેઇજ પર સેક્સ સિમ્બોલ અભિનેત્રી નીનુ નંદાના સેક્સી ફોટાઓ હતા. કોઈ પણ સંતપુરુષના હાર્મોન્સને ઉત્તેજીત કરી મુકે એવા બીચ બિકિની અને વિક્ટોરિયા સિક્રેટ લિગરીંમાંના ફોટાઓ જાણે નીનુને જ તાકીને જોઈ રહ્યા હતાં. કોઈપણ લાજ શરમ વગર એણે અનેક જાણીતા અભિનેતાઓ સાથે “બોલ્ડ” અભિનય આપ્યો હતો.

‘મેમ, ફોન ઈઝ સ્ટીલ રીંગીંગ, બંધ કરી દઉં? કહી દઉં કે મેમ આરામ કરે છે. પછી ફોન કરજો.’ જાનકીએ ફરી યાદ કરાવ્યું.

‘ના, હું વાત કરું છું.’ 

ફોન એના મેનેજર સુશાંતનો હતો.

‘બોલ સુશાંત, શું ખબર છે?’

‘નીનુ, આઈ ટ્રાઈડ માઈ બેસ્ટ. ખુબ માથાકૂટ કરી. હરામખોર બાલાનાથ હવે માનતો જ નથી. જે બાલાનાથ પગથીયા ઘસતો હતો તે નામુક્કર ગયો. કોનટ્રાક્ટ એણે કેન્સલ કર્યો અને હવે સાઈનિંગ એમાઉન્ટ પાછો માંગે છે. કહેતો હતો, સ્કિપ્ટ પ્રમાણે મેં જે નીનુ સાથે કોન્ટ્રાક્ટ કર્યો હતો તે ઉભાર વાળી ઓરિજીનલ નીનુને લઈ આવ. સ્ક્રિપ્ટમાં ફ્લેટ નીનુ નહિ ચાલે. મારી પાસે ઘણી નીનુડી મીનુડીઓની લાઈન લાગી છે. આપણે આપણા લોયર સાથે વાત કરવી પડશે. આજે લોયર નહિ મળ્યો. વેકેશન પર છે. નીનુ ડિયર અત્યારે તું ચિંતા છોડ. પહેલાં એકદમ સારી થઈ જા. બોલીવૂડને બદલે ટેલીવુડમાં પણ ઘણી ઓપોર્ચ્યુનિટી છે.’

‘નીનુ સાંભળે છે ને?’

‘ગુડનાઈટ’ કહીને નીનુએ ફોન મુકી દીધો.

‘જાનકી, એક ડ્રિન્ક બનાવ. નો આઈસ.’

‘મેમ, ડોક્ટરે ના કહી છે. મેડિસીન આપું છું તે લઈને સૂઈ જાવ.’

બેડ પર પડેલા મેગેઝિન ભેગા કરતાં જાનકીએ કહ્યું. જાનકીએ દવા સાથે સ્લિપ્પીંગ પિલ્સ પણ આપી. નીનુ દવા લઈને ઊંઘી ગઈ.

બીજી સવારે જાગી ત્યારે જાનકી એ બેડમાં જ બ્રેકફાસ્ટ અને મેડિસીન આપી. નીનુ બાથરૂમમાં ગઈ. રોબ ઉતાર્યો અને મિરર વોલમાં સપાટ છાતી પરના રેપએરાઉન્ડ બેન્ડેજને જોતી રહી. એક સમય હતો જ્યારે રોજ પોતાના હાથો પોતાના સ્તન પર ફરતા,  હવે તે ભરાઉ ઉરોજો છાતી પર ન હતાં. તેણે બન્ને હાથોથી છાતી ઢાંકી દીધી. આંખો વરસી પડી. ધૂસકે ધ્રૂસકે રડી પડી. બ્રેસ્ટ કેન્સર હતું. ટોટલ માસ્ટેક્ટોમીથી બન્ને બ્રેસ્ટ કાઢી નંખાયા હતા.

શરૂઆતમાં જાણ્યા છતાં શૂટિંગમાં વ્યસ્ત હોવાને કારણે સમયસર જરૂરી સારવાર લેવાઈ ન હતી. જો લેવાઈ હોત તો સુડોળ સ્તન કદાચ બચી જાત. પણ ના છેલ્લી ફિલ્મ પૂરી કરવાની હતી. એ પૂરી થાય તે પહેલાં નવી ફિલ્મનું મુહુર્ત થઈ ચૂક્યું હતું. સુંદર પારેવડાઓતો એની જાયદાદ હતી.  દોઢ મહિના પહેલાં સર્જરી થઈ.  ઉરોજધ્વંસ થઈ ગયો. ઉપરથી ઈન્ફેકશન થતાં છાતી પર ફરી રેપએરાઉન્ડ બેન્ડેજ આવી ગયા. બધા શૂટિંગ બંધ થયા.

પ્રખ્યાત અભિનેત્રીની સારવાર સસ્તામાં તો ના થાય. બેંક બેલેન્સનું તળીયું દેખાવા માંડ્યું હતું. નીકળતા નાણા પણ, નિર્માતાઓ આપવાના અખાડા કરતા હતા. સ્તનસૌંદર્યે અપાવેલ સંપત્તિ સ્તન જતાં જ સરી ગઈ હતી. પણ એ દુઃખ કરતાં તો વધુ વેદના સ્ત્રીત્વ ગુમાવ્યાની હતી. “સુહાની રાતેં” ફિલ્મ પૂરી કર્યા પછી આબિદ સાથે નિકાહનામુ કરીને એના બાળકોની મા બનવાના સ્વપના જોતી હતી. પણ બાળકો માટે પયોધરો ક્યાં હતા? એ સ્ત્રી મટી ગઈ હતી. એનું સ્ત્રીત્વ લૂંટાઈ ગયું હતું.

માત્ર અગ્યાર વર્ષની ઉમ્મરે તે બાળકીમાંથી યુવતી બની ગઈ. ભગવાને રૂપ આપ્યું હતું. મમ્મી ગામડાની સ્કુલમાં શિક્ષિકા હતી, પપ્પા નજીકના શહેરમાં પોલિસ કોન્સ્ટેબલ હતા. ત્રણ વર્ષ નાનો  ભાઈ તો હજુ પ્રાથમિક શાળામાં હતો. સંતોષી કુટુંબ સુખી હતું. નીનુની તેર વર્ષની ઉમ્મરે મમ્મી કેન્સરમાં ગુજરી ગઈ. એના બેસણાંમાં આવેલા એક ઈન્સ્પેક્ટર સાહેબને ફોટોગ્રાફીનો શોખ હતો. એમને બેબી નીનુની મુખાકૃતિ ફોટોજેનિક લાગી. એમણે શોકગ્રસ્ત નીનુના ફોટા પાડ્યા. એ ફોટા, આર્ટ એન્ડ ફોટો મેગેઝીનમાં પ્રસિદ્ધ થયા. કિશોરી નીનુ ક્યારે ફેશન મોડેલ બની ગઈ તેનું પોતાને પણ ભાન ન રહ્યું. ઉમ્મર કરતાં વહેલી મોટી થઈ ગઈ. એક કોમર્શીયલ ફોટોગ્રાફર એને પપ્પા અને પપ્પાના ઈન્સ્પેકટર સાહેબની ઇચ્છા વિરૂધ્ધ સમજાવી પટાવી મુંબઈ લઈ ગયો. ભણવાનું છોડીને મુંબઈ પહોંચી ગઈ. અને બાપ અને નાનાભાઈ સાથેનો સંબંધ તૂટી ગયો.

એક સી ક્લાસના ફિલ્મ પ્રોડ્યુસરના ધ્યાનમાં આવતાં એ મોડેલમાંથી હિરોઈન બની ગઈ. અલબત્ત મોટાભાગની છોકરીઓને મને કમને ફિલ્મજગતમાં જે કિમત ચૂકવવી પડે છે તે એણે પણ ચૂકવી. નિર્માતાએ નીનુનું સૌંદર્ય માણ્યું, જાણ્યુ અને પડદા પર સારી રીતે પ્રસિદ્ધ પણ કર્યું.

એક સારા દિગ્દર્શકે એનું પોટેન્શીયલ જોયું અને એને સ્ટાર બનાવી દીધી. હવે એને કોઈની પથારી ગરમ કરવાની જરૂર ન હતી. સુપરસ્ટાર આબિદખાન સાથે ઉપરાચાપરી ત્રણ બ્લોગ બસ્ટર ફિલ્મ પછી આબિદખાન સાથે નીનુનું નામ જોડાઈ ગયું હતું. પરિણિત ત્રણ સંતાનનો બાપ આબિદખાન તલ્લાક લઈને નીનુ સાથે રહેવા જવા તૈયાર હતો એવા સમાચારો ફેલાઈ ચૂક્યા હતા. આબિદ સાથેની ચોથી અને મોસ્ટ ડેરિંગ બોલિવૂડ ફિલ્મ “સુહાની રાતેં” નું મુહુર્ત થઈ ગયું હતું. ફિલ્મ ટેબ્લોઈટ્સ આબિદ-નીનુની સાચી ખોટી અનેક ગોસીપ અને આગામી ફિલ્મ “સુહાની રાતેં” ની વાતોથી ભરાયલા રહેતા હતા. બાલાનાથ ખંધો પ્રોડ્યુસર હતો, મલ્ટિમિલિયોનેર હતો. અંડરવર્ડ સાથે પણ એનો સારો ઘરોબો હતો. મનમાં તો નીનુને માણવાની ઈચ્છા હતી. આજ સુધીમાં એની બધી જ અભિનેત્રીઓને ભોગવતો. કેટલીક મિડલઈસ્ટમાં જતી. નીનુ આ જાણતી જ હતી. સતર્ક હતી. એક પ્રયાસને નીનુએ નિષ્ફળ બનાવ્યો હતો. નીનુને આબિદખાનનો સાથ હતો. એ આબિદના પ્રેમમાં હતી. હવે એ માત્ર જાણે આબિદની જ હતી. આબિદને એ સર્વસ્વ ગણતી હતી. રેખા અને અમિતાભ કે ઐશ્વરિયા અને સલમાનની જેમ જ એમનો સંબંધ જાહેર ચર્ચાનો વિષય હતો.

નીનુ રોજ સવારે એક્સરસાઇઝ કરતી, યોગા કરતી અને બાથરૂમ મિરરમાં પોતાના દેહને જોતી. સ્તન પર બ્રેસ્ટ ફર્મિંગ ક્રિમથી મસાજ કરતી, રમાડતી. ચારેક મહિના પહેલાં એને લાગ્યું હતું કે ધીમે ધીમે એના સ્તન ભરાઉ અને ફર્મ થતા જાય છે. પહેલાં તો એને ગમ્યું જ હતું પણ પાછળથી એને ખ્યાલ આવ્યો કે આતો સોજા છે. અને બન્ને બાજુ, કંઇક ગઠ્ઠા અને લમ્પ્સ છે. એ ધૂજી ઉઠી હતી. મમ્મીને કેન્સર હતું. મને થાય તો?

ધીમે ધીમે સ્તન પર સંતરાની છાલ જેવા ડિમપ્લિંગ દેખાવા લાગ્યા. નીપલ્સ દુખવા લાગ્યા અને ઉપસવાને બદલે અંદર જતાં હોય એમ લાગવા માંડ્યું.

આબિદ સાથેનો શારીરિક સંબંધ દુખદ બનતો ગયો, પણ એ મુંગી રહી. ડોકટરને જણાવ્યા વગર દુઃખ સહન કરતી રહી. એને મોટા બજેટની ફિલ્મ પૂરી કરવી હતી. નવીનો મુહુર્ત શોટ એના પર જ લેવાયો હતો. એક  રાત્રે સમાગમ વેળા આબિદને કહેવું પડ્યું ‘પ્લિઝ ડોન્ટ ટચ માઈ બ્રેસ્ટ મુઝે બહોત પેઇન હો રહા હૈ’ આબિદને ધક્કો મારી પોતાનાથી અળગો કરી દીધો હતો.

‘નીનુબેબી, તેરે બ્રેસ્ટમેં કુછ ગરબડ હૈ.’ ડોક્ટરકો દિખાઓ. સામાન્ય રીતે રાત ગાળતો આબિદખાન એને કીસ કરીને ચાલતો થયો. ‘સી યુ ટુમોરો. અબ આરામ કરો.’

બીજી સવારે શૂટિંગ કેન્સલ કરીને નીનું ડોક્ટરને ત્યાં ગઈ. પછી તો એક પછી એક, અનેક ટેસ્ટસ, મેમોગ્રામ, બાયોપ્સી શરૂ થઈ ગઈ. જેની દહેશત હતી તે જ નિદાન થયું. અને તે પણ છેલ્લા ગેડનું. મેટાસ્ટેટિક બ્રેસ્ટ કેન્સર. ત્રીજા અને ચોથા સ્ટેજનું કેન્સર. બેકાળજીને કારણે બ્રેસ્ટની બહાર બગલ તરફ પ્રસરવાની શરૂઆત થઈ ચૂકી હતી. દિવસો વિતતા ગયા. છૂટકો જ ન હતો. બસ ટોટલ માસ્ટેક્ટોમી થઈ ગઈ. સુંદર, સખ્ત સ્તનની જગ્યાએ સપાટ છાતી આવી ગઈ.

આબિદે સર્જરી પછી “ગેટવેલ સુન” નો કાર્ડ મોકલી આપ્યો. નીનુ વગર “સુહાની રાતેં”નું શૂટિંગ ચાલતું હતું એ સમાચારો એને મળતા હતા. સર્જરી પછી ફોન પણ નહિ અને વિઝિટ પણ નહિ. એક માત્ર સુશાંતને એના પ્રત્યે કંઈક લાગણી હતી. એ સજ્જન હતો. ઓળખાણની શરૂઆતમાં એ પાસે બેસીને મેનેજર તરીકે સલાહ આપતો હતો. એકવાર એનો હાથ એના સ્તન પાસે ગયો અને તરત પાછો ખેંચાઈ ગયો. ત્યારથી એણે જાતે જ બાજુમાં નહિ પણ સામે બેસીને જ વાત કરવાનો નિયમ રાખ્યો હતો. હવે નીનુને થતું કે સુશાંત એની પાસે બેસે, આલિંગન આપે. એને પુરુષના પ્રેમની અને શારીરિક આલિંગનની સ્વૈચ્છિક ઝંખના જાગતી હતી. એને એના સ્ત્રીત્વની સ્વીકૃતી જોઈતી હતી.

આ વાતને વધુ એક મહિનો વિતી ગયો. સુશાંતે બીજી અભિનેત્રીની મેનેજમેન્ટ સંભાળી લીધી. છતાં અવાર નવાર ફોન કરતો અને ખબર પૂછતો રહેતો હતો. જાનકીને ચાર મહિનાથી એનો પગાર અપાયો ન હતો. ‘મેમ, મારે મારા દીકરાની કોલેજની ફીઝ ભરવાની છે. મેં બીજે કામ શોધી લીધું છે. પણ મેમ વચ્ચે હું આવી જઈશ નાનું મોટુ કામ હોય તો કરી જઈશ. લક્ઝરી એપાર્ટમેન્ટના ભાડાં ચઢી ગયા હતાં. લિગલ નોટિસોના ઢગલાં થતા હતા. હવે આવતા તેઓ માત્ર પત્રકારો જ હતા. જાત જાતના ઈન્ટર્વ્યુ લઈને ચાલ્યા જતા. ઈન્ટર્વ્યુમાં ન કહેવાયલી કાલ્પનીક વાતો પણ ફેલાતી જતી હતી. કેટલાક તો જાણે એના મરણ પછીના લેખની તૈયારી કરતા હતા.

ડોક્ટર રમાએ જાતે જ સર્વાઈવલ રૅઇટનો ચાર્ટ સમજાવ્યો હતો અને હિમ્મત આપી હતી કે તું યંગ છે. કેરિયરની ચિંતા ન કર અત્યારે તારે સારા થવાનું છે. તું સારી કલાકાર છે. અત્યારે તો બ્રેસ્ટ રિકંસ્ટ્રકશનની શક્યતા નથી પણ આપણે એક પ્રયત્ન જરૂર કરીશું. સ્પેશીયલ પેડેડ માસ્ટેક્ટમી બ્રા પહેરશે પછી બીજાને તો શું પણ તને પણ ખબર નહિ પડે કે શું છે અને શું નથી. પણ એ જાણતી હતી કે હવે વધુમાં વધુ ત્રણ ચાર વર્ષ જ મળશે. કદાચ એટલા પણ ન મળે. એને જોઈતો હતો કોઈ એક પુરુષનો શેષ જીવનનો સ્નેહ સથવારો. જે આબિદ સાથે એનું નામ ગાજતું એ નીનુનો ફોન ઉઠાવતો ન હતો. એક વાર એની બીબીએ જ ફોન ઉઠાવ્યો. બીબી ફોન પર ઘણું હસી. “નીનુ યે તો ફિલ્મી દુનિયા હૈ. પગલી હો ક્યા? આબિદકી ફેમસ હિરોઈન ગંદી ગટરમેં મર ગઈ કીસીને જાના ભી નહિ. યે બાત તૂ જાનતી નહીં થી? આબિદ અપની પબ્લિસિટિ કે લીયે ચાહે કુછ બી કરે લેકિન મેરે ઘરમેં કોઈ સૌતન નહિ લાયેગા” પછી એ ભયંકર હસી હતી.

નીનુ ડિપ્રેશનમાં સરતી જતી હતી. એપાર્ટમેન્ટની બહાર નીકળતી ન હતી. હવે તો એપાર્ટમેન્ટ છોડવાનો સમય આવી ગયો છે. નાનાભાઈ પાસે જવા વિચારતી હતી પણ એનો પત્તો જ જ હતો.

એક દિવસ બાલાનાથનો ફોન આવ્યો.

‘નીનુબૅબ, કૈસી હો. જાવ મૈને સાઈનિંગ એમાઉન્ટ માફ કર દીયા, ફિક્ર મત કરના. નીનુબૅબ તૂ અભી ભી બહોત બ્યુટિફૂલ હો. અબ ભી તૂ બીક શકતી હો. કલ સામ, મેં તેરે લીયે લિમો ભેજુંગા, આ જાના બૅબ. સિર્ફ બ્રેસ્ટ નહિ હૈ તો ક્યા હૂવા, બાકીકે સબ સ્પેરર્પાર્ટ તો હૈ ના! શેખ સાહબકો તૂ બહોત પસંદ હૈ. મેરા નામ બાલાનાથ હૈ. અનાથ બાલાઓ કા નાથ હૂં મૈ.’

નીનુએ ફોન કટ કરી નાંખ્યો.

એના કાન પર હથોડા ઠોકાતા હતા. ‘નીનુ યે ફિલ્મી દુનિયા હૈ. યે દુનિયા જિસ્મકી દુનિયા હૈ.’ એને ભ્રમણાં થતી હતી કે એનો રૂમ અનેક બ્યુટિફુલ પરવીનબાબીઓથી ભરાઈ ગયો છે. ધીમે ધીમે એ પરવીનબાબીઓ જાડી અને બેડોળ થતી જાય છે એને એઓ જ જિસ્મકી ફિલ્મી દુનિયા હૈ એવા વિચિત્ર અવાજો કરે છે. એણે આંખો બંધ કરી. બંધ આંખોમાં એને જીયા ખાન, શીખા જોષી, સિલ્ક સ્મિથા, નહિષા જોસૅફ, કુલજીત રંધવાના ભૂતાવળા નૃત્ય કરતાં હતાં. ‘નીનુ અમારી પાસે પણ રૂપ હતું. સંપુર્ણ દેહ હતો. તારી પાસે તો તે પણ નથી. બધીએ પોતાના વક્ષસ્થળ ખૂલ્લા કર્યા. તારી પાસે તો આ પણ નથી.’

બધા અદૃષ્ય થઈ ગયા. કાનમાં માત્ર એમના અવાજો સંભળાતા હતા. અવાજો બંધ થયા. એક સફેદ સાડીમાં ઓગણીસ વીશ વર્ષની છોકરી આવી. ‘ચાલ હું તને નવી દુનિયાનો રસ્તો બતાઉં. નવી દુનિયામાં કોઈ વ્યથા નથી. કોઈ જ ચિંતા નથી અપાર શાંતિ છે. ચાલ હું તને ઉપરની દુનિયાના નિર્માતા-પ્રોડ્યુસર સાથે ઓળખાણ કરાઉં. ચાલ મારી સાથે.’

‘તું, તું, તું! કોણ દિવ્યા? દિવ્યાભારતી?’

‘હા નીનુ, હિમ્મત રાખ. હું તને લેવા આવી છું.’

નીનુને પોતાને સફેદ વાદળોમાં હોય એમ લાગ્યું.

તે મળશ્કે, નીનુ બાવીસમાં માળની બાલ્કનીમાંથી રોડ પર પડેલી લાશ બની ગઈ હતી.

[ગુજરાત દર્પણ જાન્યુઆરી ૨૦૧૯]

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા-પ્રકરણ 23

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા

NatwarGhandhi.jpg

નટવર ગાંધી

પ્રકરણ 23–અમેરિકાનાં સપનાં

ભલે મેં છાપાંમાં વોન્ટ એડ જોવાનું છોડ્યું પણ છાપાં વાંચવાનું નહોતું છોડ્યું.  એ તો હું પહેલું કરું.  ઑફિસ જવા જેવો હું ટ્રેનમાં બેસું કે તુરત છાપું ઉઘાડું,  જ્યારે આજુબાજુ લોકો પત્તાં રમવામાં પડ્યા હોય, કે ભજન કરતા હોય, કે ઊંઘતા હોય ત્યારે હું છાપામાં તલ્લીન હોઉં.  દેશવિદેશમાં શું ચાલી રહ્યું છે તે જાણવાની તાલાવેલી ઘણી.  આ છાપાંના પાનાં ઉથલાવતાં મારી નજર “વિદેશ ગમન”ના સમાચાર ઉપર જરૂર પડે.  બાપના પૈસાના જોરે વધુ અભ્યાસમાટે અમેરિકા ઉપડતા મારી જ ઉંમરના જુવાનિયાઓના ફોટા છાપાંમાં જોઈને હું જલીને ખાખ થઈ જતો.  થતું કે આ બધા ભોટાઓ કરતા અમેરિકા જવાની લાયકાત તો મારી વધુ છે.

એ લોકોને અમેરિકાની શું ખબર?  અમેરિકા જતા એક નબીરાને મેં જ્હોન ગુન્થરના જાણીતા પુસ્તક ‘ઇનસાઇડ અમેરિકા’ની વાત કરી હતી. એને ગુન્થરના નામની પણ ખબર ન હતી.  પ્રખ્યાત અમેરિકન કોલમનીસ્ટ વોલ્ટર લીપમેનની ઇન્ડીયન એક્ષ્પ્રેસમાં આવતી કોલમ હું નિયમિત વાંચતો, ત્યારે હારતોરા પહેરીને અમેરિકા પધારતાં આ રાજકુંવરોને લીપમેન કોણ છે તેની ખબર પણ નહીં હોય. એમની એક જ લાયકાત હતી.  તે એ કે એમના બાપા પાસે મોટો દલ્લો હતો, અને છોકરાને અમરિકા મોકલવા માટે ધૂમ ખર્ચો કરવા તૈયાર હતા, જ્યારે કાકા મારી પાસે આશા રાખીને બેઠા હતા કે હું ક્યારે પૈસા કમાઉ અને કુટુંબને મુંબઈમાં સેટલ કરું.  મને થતું કે આ ક્યાંનો ન્યાય છે?

એ જમાનામાં ચર્ચગેટ આગળ અમેરિકન લાયબ્રેરી હતી.  ત્યાં હું નિયમિત જતો.  અમેરિકન મેગેઝિન અને પુસ્તકો વાંચતો.  એ જ વખતે અમરિકામાં 1964ની ચૂંટણી ચાલતી હતી.  લીન્ડન જોહ્ન્સન અને બેરી ગોલ્ડવોટર વચ્ચે પ્રમુખપદા માટે જે હરીફાઈ થતી હતી તે વિષે હું બહુ જ રસથી વાંચતો.  કાલા ઘોડા પાસે આવેલ  ડેવિડ સાસૂન લાયબ્રેરીમાં પણ હું જતો અને ત્યાં આવતા દેશવિદેશનાં અનેક છાપાં મેગેઝિન ઉથલાવતો એ વાત તો મેં આગળ ઉપર કરી છે.   મને બહુ થતું કે પરદેશ જવા માટે બૌદ્ધિક રીતે હું પૂરેપૂરો તૈયાર છું, પણ આર્થિક રીતે સર્વથા નબળો હતો.  આ મુખ્ય મુદ્દાના કારણે મારે માટે અમેરિકા જવું એ માત્ર એક સપનું જ હતું.

એ વરસો દરમિયાન અમેરિકાથી સર્કેરામા યુ.એસ.એ. નામનું એક પ્રદર્શન આવ્યું.  ફોર્ટ એરિયાના એક મેદાનમાં એનો મોટો તંબૂ તણાયો. તેમાં બધી બાજુ પડદાઓ. ત્યાં તમારી આંખ સામે આખું અમેરિકા પ્રોજેક્ટ થાય.  તમારે ખાલી તંબુની વચ્ચે કલાકેક ઊભા રહેવાનું, પણ તમે અમેરિકામાં જ ઊભા છો એમ લાગે.  જાણે કે તમને અમેરિકાનો પ્રવાસ કરાવે, બધે લઈ જાય.  બધું બતાડે–ન્યૂ યોર્કના સ્કાય સ્ક્રેપર્સ, ટોળાંઓથી ઊભરાતા સાઈડ વોક્સ, ટેક્સીઓથી ભરેલી સ્ટ્રીટ્સ, શિકાગો જેવાં મહાકાય શહેરો, દરિયા જેવી વિશાળ નદીઓ, રળિયામણા બાગબગીચાઓ, ગ્રાન્ડ કેન્યન, નાયગરા ફોલ્સ જેવાં ભવ્ય ભૌગોલિક સ્થાનો, મહાન યુનીવર્સીટીઓ, એની પંચરંગી પ્રજા વગેરે રૂબરૂ જુઓ.  આ જોઈને હું તો ગાંડો બની ગયો.  થયું કે આવા અમેરિકામાં ક્યારે જવા મળે?

બે વરસ પહેલાં અમેરિકા ગયેલા મિત્ર નવીન જારેચા મને કયારેક ક્યારેક પત્રો લખતા અને અમેરિકાની વાતો લખી મને અજાયબી પમાડતા હતા.  એમના પત્રોની હું બહુ રાહ જોતો.  ગરુડની સ્ટેમ્પવાળો એમનો ઇનલેન્ડ લેટર જોઈને જ મારા રૂવાંડાં ખડા થઈ જતાં!  એકનો એક કાગળ દસ વાર વાંચી જતો!  તરત વળતો જવાબ લખું, અને આજીજી કરું કે ભાઈ, આપણું કૈંક કરો!  એ પોતે એટલાન્ટા યુનીવર્સીટીમાં ટ્રેજરરની ઓફિસમાં ક્લર્ક હતા.  આવી સામાન્ય નોકરી હોવા છતાં એમની પાસે નવી કાર હતી અને સરસ મજાનો ફ્લેટ હતો.  એમની અમેરિકન લાઈફ સ્ટાઈલની વાતો વાંચી હું અંજાઈ જતો, અને વળી પાછો શેખચલ્લીના વિચારે ચડી જતો, જાણે કે હું પણ ત્યાં જ છું અને એ બધી મજા કરી રહ્યો છું!

સપનાં કે વલખાં?

એમાં એક દિવસ જારેચનો તાર આવ્યો.  કહે કે તમારા એડમિશનની વ્યવસ્થા થઇ ગઈ છે, આવવાની તૈયારી કરો!  આ તાર વાંચીને હું તો આસમાને પહોંચી ગયો!  થયું કે આપણું ભાગ્યનું પાંદડું ખરેખર જ ફર્યું લાગે છે.  આખા ગામમાં જાહેરાત કરી દીધી કે ભાઈ, હું તો આ અમેરિકા ઊપડ્યો!  પણ એડમિશનનો લેટર આવ્યા પછી અમેરિકા જવાના ખરા પ્રશ્નો શરૂ થયા.  પહેલાં તો પાસપોર્ટ લેવો પડશે, એને માટે કોઈ ઝાઝું બેંક બેલેન્સવાળા ખમતીધર માણસે સરકારને ગેરેન્ટી આપવી પડશે કે આ ભાઈને અમેરિકામાં કાંક થયું અને સરકારને ખર્ચ થયો તો તેની બધી જવાબદારી એ લેશે.  એવી ગેરેન્ટી મારે માટે કોણ આપવાનું છે?  વધુમાં ત્યાં જવાની એરલાઈન્સની ટિકિટના પૈસા કોણ આપશે?  ત્યાંની કૉલેજની ફી કેમ ભરવી?  ત્યાં રહેવાના ખર્ચનું શું?  તે ઉપરાંત ફોરેન એક્ષ્ચેન્જનો મોટો પ્રશ્ન તો ઊભો જ હતો.

ધારો કે આ બધા પૈસા હું ઊભા કરું તોય મને મોંઘુ ફોરેન એક્ષ્ચેન્જ કોણ અપાવાનું છે?

1962માં ચાઇનીઝ ઇન્વેજન થયું. તે પછી ફોરેન એક્ષ્ચેન્જની ભયંકર તંગી હતી.  બહુ મોટી લાગવગ હોય તો જ મળે.  પરદેશ જવાની જેમને પરમીશન મળી હોય તેમને પણ માંડ માંડ સાત ડોલર મળે!  પરદેશ જનારા લોકો મોટે ભાગે કાળા બઝારમાં મોંઘે ભાવે ડોલર ખરીદે.  વધુમાં હું તો અહી પરણીને બેઠો છું, ઘર માંડ્યું છે, એ બધાંનું શું?  હું અમેરિકા જઈને વરસ બે વરસ ભણીશ, પણ એ દરમિયાન મુંબઈના ઘરનો, નલિનીનો, ભાઈ બહેન વગેરે જે મારી સાથે રહે છે તેનો ખર્ચ કોણ ઉપાડશે?

જેમ જેમ આ બધા પ્રશ્નોનો હું વિચાર કરતો ગયો તેમ તેમ મારો અમેરિકા જવાનો વિચાર કેટલો ઈમ્પ્રેકટીકલ છે તે સમજાયું.  મેં આ બધા પ્રશ્નો જારેચાને વિગતવાર સમજાવતો કાગળ લખ્યો.  મારી બોટમ લાઈન તો એવી હતી કે જો કોઈ પરોપકારી ધનવાન માણસ હું જ્યાં સુધી અમેરિકામાં ભણું ત્યાં સુધી ત્યાંનો અને મુંબઈનો મારો બધો ખર્ચ ઉપાડે અને ઉપરથી ત્યાં જવાની મારી ટિકિટ પણ કઢાવી આપે તો જ હું અમેરિકા આવી શકું!  જારેચાએ સ્વાભાવિક જ એમ ધારી લીધું હતું કે એ બધા પૈસાની વ્યવસ્થા તો હું પોતે જ કરીશ. જે રીતે એ અમેરિકા આવેલ તે રીતે. એ ભલા માણસને શું ખબર કે એમના પિતાશ્રીએ જે રીતે એમને માટે અમેરિકા જવાના પૈસા ઊભા કર્યા તેવું કાકા મારે માટે થોડું કરવાના હતા?  એટલું જ નહીં, અમેરિકા જવાની વાતનો કાકા તો સખત વિરોધ કરશે જ એની મને ખાતરી હતી.

જારેચા તરફથી કોઈ જવાબ નહીં આવ્યો. જારેચા હજી તો બે જ વરસ પહેલાં અમેરિકા ગયા હતા અને માંડ માંડ પોતે સેટલ થતા હતા તેમાં એ મારો આ બધો ખરચ કેમ ઉપાડે?  હું દરરોજ ઓળખીતા ટપાલીની સામે આતુર ચહેરે જોઉં અને એ ભલો માણસ મારી સામે માથું ધુણાવે અને હું સમજું કે મારે માટે અમેરિકાનો કોઈ કાગળ નથી. કૉલેજ એડમિશનનો કાગળ આવીને પડ્યો હતો તે હું જાનને જોખમે સાચવતો હતો, પણ ચારેક મહિના પછી મને સમજાણું કે આપણી અમેરિકાની ગાડી કંઈ આગળ વધે એમ લાગતું નથી.  જે સેમેસ્ટરથી મને એડમિશન મળ્યું હતું તે પણ શરૂ થઈ ગયું, અને આપણે રામ તો હજી મુંબઈમાં જ રખડતા હતા!

વધુમાં મુર્ખામી એવી કરેલી કે જેવો એડમિશન લેટર આવ્યો કે તરત જ હરખપદુડા થઈને ગામ આખામાં ઢંઢેરો પીટાવ્યો હતો કે હું તો અમેરિકા જવાનો છું!  સ્વાભાવિક રીતે જ ઓળખીતા પાળખીતા લોકો મળે ત્યારે પૂછે કે અમેરિકા ક્યારે ઊપડો છો?  કેટલાક મિત્રો કહે, તમારે માટે અમારે વિદાય સમારંભ કરવો છે, કયો દિવસ તમને ફાવશે?  મારું તો વળી પાછું સાપે છછુંદર ગળ્યા જેવું થયું. મારે શો જવાબ આપવો?  “અરે, હું તો અમરેલી જવાની વાત કરતો હતો,” એમ કહીને વાત ઉડાડી નાખતો, પણ અંદરથી થતું કે ધરતી જો માર્ગ આપે તો સમાઈ જાઉં. મનમાં ને મનમાં હું મારી જાતને તમાચા મારતો. કહેતો કે મારી અમેરિકા જવાની હેંસિયત શું?

પણ મારું અમેરિકા જવાનું જે સપનું છે તેનું શું કરવું?  ધીમે ધીમે હું મને સમજાવતો ગયો કે મારી જેમ જ અમેરિકા જવાનાં સપનાં સેવતા હજારો શું, લાખો જુવાનિયાઓ  મુંબઈમાં રખડે છે.  એ બધા અહીં રખડે અને હું અમેરિકા જાઉં એમ? હું એવો તો ક્યો નવી નવાઈનો છું?  મારી આજુબાજુ લોકો મારી જેમ જ જીવે જ છે ને?  કેટલા અમેરિકા જાય છે?  કેટલાને ઘરે ગાડી છે?  કેટલા મરીન ડ્રાઈવ કે જુહુના ફ્લેટમાં રહે છે? કેટલાને ઘરે સાહિત્ય, સંગીત અને કલા, આનંદ અને ઉલ્લાસનું વાતાવરણ છે?  મારી જે જીવનની જે કલ્પના હતી તે તો માત્ર રોમેન્ટિક નવલકથાઓમાં જ હોય!  એ બધી વાતો  છોડીને જે વર્તમાન પરિસ્થિતિ છે, તે સ્વીકાર્યા વગર છૂટકો નથી.

મને જીવનમાં પહેલી જ વાર થયું કે હવે જે પરિસ્થિતિમાં હું ફસાયો છું, તેમાંથી છટકવું શક્ય નથી.  મારી વણસતી દશાની નિશાનીઓ બધે દેખાતી હતી.  દેશમાંથી કાકાની સહકુટુંબ મુંબઈ આવવાની વાત વળી પાછી શરૂ થઈ.  દેશના ધંધા સાવ પડી ભાંગ્યા હતા, દેશમાં બાકી રહેલા બીજા બે ભાઈઓને ઠેકાણે પાડવાના હતા. એક ભાઈ મુંબઈ આવીને મારી માથે ક્યારનોય પડ્યો હતો, પણ એને પણ વ્યવસ્થિત સેટલ કરવાનો હતો.  બહેન ને પરણાવવાની હતી. પહેલા સંતાનનું અકાલ નિધન થયું. નલિની હવે ક્યાં સુધી બીજા સંતાન માટે રાહ જુએ?  પોતાનો ધંધો કરવાની વાત તો બાજુએ મૂકો, નવી સારી નોકરીની પણ કોઈ શક્યતા દેખાતી નહોતી.

મારી નિરાશા હવે હતાશામાં ફેરવાઈ. થયું કે આપણે ભાગ્યે આ જ બધું લખાયું છે:  આ ન કરવા જેવી નોકરી, કપરી કૌટુંબિક પરિસ્થિતિ, દાખલ થતાં જ ઓકાવી દે એવી આ ચાલી અને એમાં અમારી આ દસ બાય બારની ઓરડી, આ મુશ્કેલીઓથી ભર્યું ભર્યું મુંબઈ, આ દંભી સમાજ, આ અક્કરમી દેશ–આ બધામાં હું કેવી રીતે આગળ આવવાનો હતો?  ક્યાં અને કેવી રીતે મોટાં કામ કરીને ભવિષ્યને ઉજાળવાનો હતો?  મને ‘હું કૈંક સ્પેશ્યલ છું,’ એવો જે ભ્રમ હતો તે ઓગળી ગયો.  ઊલટાનું મને એમ થવા મંડ્યું કે મારી આજુબાજુ જે હજારો ને લાખો લોકો જીવે છે તેમ જ મારે પણ જીવવાનું છે. એ બધાની જેમ હું પણ સાવ સામાન્ય માનવી છું.  મારે મારી પામરતા સ્વીકારવી જ રહી.

જે કુટુંબ, સમાજ, અને દેશમાં હું જીવું છું તેમાં કાંઈ ફેરફાર થવાનો નથી.  જે છે તે છે, લવ ઈટ ઓર લીવ ઈટ!  એ બધામાં સંતોષ માની આગળ વધો. પણ આગળ ક્યાં વધુ?   આવી હતાશામાં હું સાવ દિશાશૂન્ય અને હેતુવિહીન જીવન જીવતો હતો ત્યાં જારેચાનો ફરી એક ટેલીગ્રામ આવ્યો:  તારા અમેરિકાના બધા ખર્ચની વ્યવસ્થા થઇ ગઈ છે!  એડમિશનનું પણ થઈ ગયું છે, એ બાબતનો લેટર મોકલી દીધો છે. સેમેસ્ટર પણ શરૂ થઇ ગયું છે.  જલદી જણાવ કે કઈ તારીખે તું નીકળે છે.

ત્રણેક વરસ પહેલાં જારેચાનો અમેરિકા આવવાનો પહેલો તાર આવેલો ત્યારે મેં હરખપદુડા થઈને ગામ આખામાં ઢંઢેરો પીટાવેલો કે હું તો અમેરિકા જાઉં છું!  પછી જ્યારે એ આખી વાતનો જબરો ફિયાસ્કો થયો ત્યારે નીચી મૂંડીએ,” હું તો અમરેલી જવાનું કહેતો હતો,” એમ કહીને વાત ઉડાડી મૂકેલી.  દૂધનો દાઝ્યો છાશ પણ ફૂંકી ફૂંકીને પીવે તે ન્યાયે આ વખતે કોઈને અમેરિકા જવાની વાતની ગંધ સરખી પણ આવવા ન દીધી, અને મૂંગા મૂંગા અમેરિકા જવાની તૈયારી શરૂ કરી દીધી.

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા- નટવર ગાંધી

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા

NatwarGhandhi.jpg

નટવર ગાંધી

પ્રકરણ 22– ડેડ એન્ડ નોકરી

 મારા તત્કાલના જીવનનિર્વાહના અને કૌટુંબિક પ્રશ્નોનો નિકાલ કરવા માટે મેં મારું બધું ધ્યાન મારી કારકિર્દી પર દોર્યું.  જો કે ત્યાં પણ નિરાશાજનક ભવિષ્ય સિવાય બીજું કશું દેખાતું  નહોતું.  બબ્બે ડીગ્રીઓ પછી પણ મને કોઈ બહુ સારા પગારની અને કોઈ સારા ઠેકાણે નોકરી નહોતી મળતી, અને એવી નોકરી મળશે એવી આશા પણ મેં છોડી દીધી હતી.  રોજ ટાઈમ્સ જોઈને એપ્લીકેશન કરતો તે બંધ કર્યું, થયું કે એનો અર્થ શું? કોઈ મોટી બેંક કે ઇન્શ્યુરન્સ કંપની અથવા ફોરેન કંપનીમાં લાગવગ સિવાય આપણો નંબર લાગવાનો નથી એ વાત સ્પષ્ટ હતી.  ધંધો કરવા માટે જે મૂડીની શરૂઆતમાં જરૂર પડે તે તો નથી જ, અને એ મૂડી હોય તોય ધંધો કરવા માટે જે આવડત જોઈએ તે ક્યાં હતી?

ધીમે ધીમે મને એમ થતું જતું હતું કે આપણે  ભાગે જે પત્ની, જે નોકરી અને જે ઓરડી લખાઈ હતી તે છે અને તેમાં જ સંતોષ માનીને જીવન જીવવા સિવાય બીજો કોઈ રસ્તો નથી.  દિવસ ને રાત મારી જાતને કહેતો કે, ભાઈ, તું વળી કઈ વાડીનો મૂળો છે કે તારી ગણતરી જુદી થાય?  તું કંઈ નવી નવાઈનો થોડો છે?  તું જોતો નથી કે મુંબઈમાં લાખો લોકો જીવે છે અને ઘણા તો તારા કરતાં પણ વધુ ખરાબ દશામાં જીવે છે, સબડે છે, એ કેમ જોતો નથી?  તારી પાસે ઓરડી તો છે,  જયારે લાખો લોકો ઝૂંપડપટ્ટીમાં રહે છે, તેમનું શું?  ગમે તેવી પણ તારી પાસે નોકરી તો છે, દર મહિને પગાર આવે છે, જયારે લાખો લોકો નોકરી વગરના રખડે છે, તેમનું શું?  એ બધાનો વિચાર કરી, તારે સમજવું જોઈએ કે તું તો ભાગ્યશાળી છે, અને ભગવાનને ગાળ આપવાને બદલે એનો પાડ માનવો જોઈએ!

સવાર ને સાંજે ટ્રેનમાં જતા આવતા મોટા ભાગના લોકો જ્યારે ગાડીમાં ઊંઘતા હોય, અથવા પત્તાં રમતા હોય કે ભજન કરતા હોય, ત્યારે હું ઊંડા વિચારમાં ઊતરી જતો. મને થતું કે આ બધા લોકો કેવા વાસ્તવિકતા સ્વીકારીને જીવે છે, અને જે છે એમાં મોજમજા કરે છે તેમ હું કેમ નથી કરી શકતો? મારી જાતને બહુ સમજાવું કે આ જ વાસ્તવિકતા છે, તે સ્વીકારીને જ મારે જીવવાનું છે. રાતે પાછો ચાલીમાં આવું ત્યારે થતું કે આવી જ ચાલીમાં શું મારે જિંદગી કાઢવાની છે.  ટ્યુશન કરવા જ્યાં જતો તેવો ફ્લેટ, રાચરચીલું , ગાડીઓ વગેરે મને એક વાર મળશે એવા ખ્યાલ જે મનમાં રાખીને બેઠો હતો તે મૂર્ખાઈ હતી તે હવે મને સ્પષ્ટ સમજાયું.

અત્યાર સુધી હું હાડમારીના દિવસોમાં એમ માનતો કે આ બધું તો ટેમ્પરરી છે, આ તો વિધાતા મારી કસોટી કરે છે, પણ મારે હારવાનું નથી, બલ્કે એમાંથી નીકળીને હું જ્વલંત સફળતા પામવાનો જ છું, ખૂબ પૈસા બનાવવાનો જ છું, આગળ આવવાનો જ છું, અને દુનિયાને બતાવી દેવાનો છું કે હું કોણ છું!  ઉમાશંકર જોશીની સોનેટમાળા, ‘આત્માના ખંડેર’ના એક સોનેટની આ પંક્તિ હું વારંવાર ગણગણતો, “આ ભૂમિનો બનીશ એક દી હું વિજેતા.”  પણ એ આખીય વાત હવે મને શેખચલ્લીનાં  સ્વપ્નાં જેવી લાગી, અને થયું કે એવા બણગા ફૂંકવા છોડી જે વાસ્તવિકતા છે તેને  સ્વીકારી નીચી મૂંડીએ જીવ્યે જવું.  દુનિયા જે છે તે છે અને તારા માટે કંઈ બદલાવાની નથી.  મારી આ નિરાશાનાં વરસોમાં બે જણને હું વારંવાર મળવા જતો.  “યથાર્થ જ સુપથ્ય”ની ફિલોસોફીથી જીવન જીવતી આ બે વ્યક્તિઓએ મારે માટે મોટા આશ્ચર્યની વાત હતી. એમણે જીવનમાં કૈંક મુશ્કેલીઓ વેઠી હતી, છતાં એ કેવી રીતે શાંતિથી જીવન જીવતાં હતાં!

હું જો મારી ડેડ ઍન્ડ નોકરીથી પેટ ચોળીને રોજ દુઃખ ઊભું કરતો હતો, તો મારા એક પરમ મિત્ર શરદ પંચમીયા એવી જ એક ડેડ એન્ડ નોકરી કરતા હતા, છતાં ખુશીથી જીવતા હતા.  દૂર મલાડમાં સંયુક્ત કુટુંબમાં બહેન, ભાઈઓ અને માબાપ બધા સાથે રહે.  ઘણી વાર હું એમને ત્યાં જતો ત્યારે મને હંમેશ થતું કે એ કુટુંબ કેવા સંતોષ અને સંપથી રહે છે.  પંચમીયા લાઈફ ઇન્સ્યુરન્સ કંપની ઓફ ઇન્ડિયા (એલ.આઈ.સી.) માં ક્લર્ક તરીકે નોકરી કરતા હતા. સંતોષી જીવ. આગળ વધવાની એમને કોઈ ઝંખના નહોતી એવું નહીં, પણ એ બાબતનો મારા જેવો કોઈ વલવલાટ નહોતો.  પાર્ટ ટાઈમ કૉલેજમાં જરૂર જતા હતા, પણ એ પ્રમોશન મેળવવા કરતા મઝા કરવા જતા હોય એમ લાગતું.  દરરોજ ટાઈમ્સ વાંચે. પબ્લિક અફેર્સમાં, પોલીટીક્સમાં પૂરેપૂરો રસ લે. પણ પોતે પ્રધાન નથી, કે થવાના નથી, તેનો એમને વસવસો નહોતો. 

એમને મળવા જાઓ એટલે આપણી કૉફી તો સાચી જ.  વધુમાં એ બટેટાવડાનો પણ આગ્રહ કરે.  સુક્લડી કાયા, શર્ટ પેન્ટ, જાડા કાચનાં ચશ્માં, જિંદગીમાં બધું જ મળી ગયું હોય એવી શાંતિ. કોઈ હાયહોય નહીં. બધાની સાથે હળીમળીને રહેવાની એમની વૃત્તિ.  એમને પત્ની પણ એવા જ શાંત સ્વભાવનાં મળ્યાં મળ્યાં.  જાણે કે એ બંને એક બીજા માટે સર્જાયા હોય એમ લાગે.  એવી જ એમની પરીઓ જેવી બે પુત્રીઓ. એમાંની એક તો સંસ્કૃતમાં પત્રો લખી શકે એવી પારંગત હતી.  બન્ને વળી આજ્ઞાંકિત તો એવી કે પંચમીયાનો પડતો બોલ ઝીલે.  આખી જિંદગી એમણે એલ.આઈ.સી.માં ક્લર્ક તરીકે કાઢી. એમના મિત્રો કે સગાંઓ પૈસાવાળા થયા, કે અમેરિકા ગયા, કે ઑફિસમાં બીજાઓને પ્રમોશન મળ્યું અને એમને નહીં મળ્યું, એ બાબતની ફરિયાદ કરતા મેં એમને ક્યારેય સાંભળ્યા નથી.  ઈર્ષ્યા તો માનવ સહજ છે, છતાં મેં જે બહુ ઓછી વ્યક્તિઓમાં મેં એમના જેટલો ઈર્ષ્યાનો અભાવ જોયો છે. 

મારી પ્રગતિમાં એમણે જીવંત રસ લીધો છે.  મેં કંઈ લખ્યું હોય અથવા મારા વિષે દેશના  છાપાંમાં જે કાંઈ આવ્યું હોય તે સાચવી રાખે.  એ બધા ક્લીપીન્ગ્સનું એમણે એક આલ્બમ બનાવેલું!  અમેરિકા આવ્યા પછી દેશમાં મને કૈંક એવોર્ડ મળતા અને મારું સમ્માન થતું.  આવા પ્રસંગે હું તેમને સહકુટુંબ લઇ જાઉં.  મારી પ્રગતિમાં ખુશી મનાવે. એમની મૈત્રી નિર્વ્યાજ હતી.  હું જ્યારે અમેરિકા આવતો હતો ત્યારે મને વળાવવા એરપોર્ટ આવેલા મિત્રોમાં પંચમીયા જ એક એવા હતા કે જેમણે મને એમની અમેરિકા આવવાની વ્યવસ્થા કરવા નહોતું કહ્યું.  મારા અમેરિકાના લાંબા વસવાટમાં દેશમાંથી અનેક પત્રો આવે છે. તેમાં ઘણાય નો ધ્રુવ મંત્ર એક જ હોય: “અમારું ત્યાં આવવાનું થાય એવું કંઈક કરો.”  પંચમીયાએ એ બાબતનો કોઈ દિવસ ઈશારો પણ કર્યો નથી, ન પોતાના માટે, કે ન પોતાની દીકરીઓ માટે. 

પોતે જે કોઈ પરિસ્થિતિમાં હોય એમાં જ સંતોષથી રહેવું એ જાણે કે પંચમીયાને સહજ હતું. મોટી ઉંમરે એમની આંખો ગઈ એ હકીકત એમણે જે સહજતાથી સ્વીકારી તે મારે માટે એક મોટી અજાયબી હતી. હું મુંબઈ જાઉં ત્યારે જરૂર એમને મળવા જાઉં.  છેલ્લે  ગયેલો ત્યારે એમના નાના બે રૂમના ફ્લેટમાં એ આંટા મારતા હતા.  કહે કે “આંખ ગયા પછી ઘર બહાર તો નીકળાય નહીં, એટલે ઘરમાં જ વોક કરી લઉં છું.”

બીજી એક એવી વ્યક્તિ હતી મારા માસા.  મુંબઈમાં એ સૂકા મેવાની દુકાન ચલાવતા. મૂળ કરાચીના.  દેશના ભાગલા પછી કરાંચીથી પહેર્યે લૂગડે ભાગીને મુંબઈ આવ્યા.  થોડી ઘણી બચત હતી તેમાંથી સૂકા મેવાનો સ્ટોર કર્યો.  દિવસ આખો સ્ટોર ચલાવે.  રાત્રે બંધ કરીને સ્ટોરના જ પાટિયા ઉપર સૂઈ જાય.  ઘરબાર તો હતા નહીં.  પોતાની માલ મિલકતમાં જે કંઈ રોકડું હતું તે ઓશીકે રાખી સૂએ. એક રાતે કોઈ ઓશીકું સરકાવી ગયું. આખા દિવસની કેડતોડ મજૂરીથી થાકેલા માસાને એવી તો ઊંઘ ચડેલી કે ખબર પણ ન પડી.  હવે શું કરવું? 

કોઈ પૈસાદારને ભાગીદાર બનાવી સ્ટોર ચાલુ રાખ્યો. વરસે બે વરસે એ પૈસાદારની દાનત બગડી. પૈસાના જોરે માસાને કહે, તમને હવે ભાગીદાર તરીકે અમે નહીં રાખીએ. નોકર તરીકે રહેવું હોય તો રહો અને સ્ટોર ચલાવો, નહીં તો ચાલતી પકડો. માસા બિચારા મોટી ઉંમરે ક્યાં જાય? જે સ્ટોર એમણે જાત મહેનતથી જમાવ્યો હતો ત્યાં જ નોકરી સ્વીકારી! ભાગીદાર પણ લોહી ચૂસનારો નીકળ્યો.  માસા વહેલી સવારે બાજુમાં જ જ્યાં એક રૂમમાં એમણે ઘર માંડ્યું હતું ત્યાંથી આવે.  દસેક મિનિટ દૂર ઘર હોવા છતાં ઘરે લંચ માટે જવાની રજા નહીં.  ટીફીન આવે તે ખાવાનું. બપોરે ખાધા પછી દસ પંદર મિનિટ  સ્ટોરમાં જ આડા પડી ઊભા થઈ જાય. મોડી રાત સુધી સ્ટોરનું કામ કરે.  રવિવારે ચોપડા લખે.  મેં એમને ક્યારેય મૂવીમાં જતા જોયા નથી. કોઈ લગ્ન પ્રસંગ જો રવિવારે હોય તો જ જાય. બાકી તો એ ભલા ને સ્ટોર ભલો.  જિંદગીમાં આટ આટલી હાડમારી ભોગવ્યા છતાં મેં એમને ક્યારેય ફરિયાદ કરતા જોયા નથી. 

હું આ બે વ્યક્તિઓનો મળતો ત્યારે જરૂર વિચારે ચડી જતો.  મારામાં એમના જેવી સહનશીલતા કે ધીરજ ક્યારે આવશે?  મુંબઈની હાડમારી વેઠવામાં હું એકલો થોડો છું?  આ શહેરમાં અસંખ્ય લોકો જીવે છે. કેટલાને ફ્લેટ છે? કેટલાને કાર છે? છતાં બધાય જીવે જ છે ને? અને મારે જો જીવવું જ હોય તો રોતા કકળતા શા માટે જીવવું?  આ બધું સમજતો છતાં ય હું જાણે નવી નવાઈનો હોઉં તેમ મારી હાડમારીઓને પંપાળ્યા કરતો હતો.  દિવસ રાત ફરિયાદ કરતો. જાતને કહેતો રહેતો કે હું સ્પેશલ છું, આ હાડમારીને લાયક નથી, મારી આવડત, બુદ્ધિ, વિચારસૃષ્ટિ, આકાંક્ષાઓ જોતાં મને ઘણું ઘણું મળવું જોઈએ, ઉપરવાળો કંઈક ભૂલ કરે છે.  જે મહાન લોકો મારે માટે પ્રેરણાપુરુષો હતા એમનાં જીવનચરિત્રો હું ઉથલાવી જતો અને જોતો કે એમણે શું શું વેઠ્યું છે, અને એમાંથી એ કેવી રીતે બહાર આવ્યા. વળી એ પણ જોતો હતો કે એ બધા મારી ઉંમરે શું કરતા હતા, ક્યાં સુધી આવી ચૂક્યા હતા અને હું હજી આ બે બદામની નોકરીમાંથી આગળ વધ્યો નથી, તેનું મારે શું કરવું. મારી આ અવદશામાંથી મારે કેમ છટકવું?

હવે જ્યારે જ્યારે મુંબઈ જાઉં છું ત્યારે મેં જ્યાં જ્યાં નોકરીઓ કરી હતી, કામ કર્યું હતું,  રહ્યો હતો, હર્યો ફર્યો હતો, ત્યાં એકાદ આંટો જરૂર મારું.  ટ્રામ તો હવે નથી, પણ ટ્રેન, બસ, ટેક્સીમાં જરૂર થોડી મુસાફરી કરી લઉં. જે જે રેસ્ટોરાંમાં મેં ખાધું હતું, તે હજી ચાલતાં હોય તો ત્યાં બેસીને કશુંક ખાઈ લઉં. આ બધી જગ્યાએ જઈને પ્રભુનો અને નવીન જારેચાનો પાડ માનુ કે એમણે મારી અમેરિકા આવવાની વ્યવસ્થા કરી, અને આ બધામાંથી મને ઉગાર્યો.  પચાસેક વરસના અમેરિકાના સુંવાળા વસવાટ પછી થાય કે હું મુંબઈમાં કેમ જીવ્યો?!  અને છતાં એ પણ જોઉં કે મુંબઈમાં મેં જે હાડમારી ભોગવી હતી તેનાથી પણ વધુ હાડમારી ભોગવતા લાખો લોકો મુંબઈમાં હજી જીવે જ છે ને! એ બધાને હું રોદણાં રોતાં જોતો નથી. મુંબઈની આ બધી મુશ્કેલીઓ વચ્ચે લોકો કેવા સિફતથી પોતાનો રસ્તો શોધી કાઢે છે!  કોઈ પણ સંજોગોમાં રહેવાની મુંબઈના લોકોની સૂઝસમજ અને ચતુરાઈ મને સમજાય છે. મુંબઈની આ સહનશીલ અને હિકમતી પ્રજાને હજાર હજાર સલામ ભરું છું.

જીવવા માટે અમેરિકન સુખસગવડો અનિવાર્ય નથી. આખરે દુનિયાના કેટલા લોકોને એ સુખસગવડો ભોગવવા મળે છે? અને છતાં લાખો અને કરોડો લોકો જીવે જ છેને!  જેમ હું મુંબઈમાં બધે આંટો મારી આવું છું તેમ દેશમાં મારે ગામ પણ જઈ આવું છું.  અને ત્યાં જતા એમ થાય છે કે ગામના લોકોને મુંબઈના સાધન સગવડો નથી, છતાં એ બધાં જીવે જ છે ને? એ બધાં દુઃખી છે એમ કેમ કહેવાય? આખરે પોતાના સંજોગોને અનુકૂળ થઈને રહેવાની કુશળતા મનુષ્ય સહજ છે, નહીં તો દેશનાં ગામડાંઓની ભયંકર ગરીબીમાં લોકો કેમ કરીને જીવે જાય છે? મને થાય છે કે મારું અમેરિકા આવવાનું ન થયું હોત તો મેં પણ શું એ બધાની જેમ મારો રસ્તો ન ખોળી કાઢ્યો હોત?  ખુદા જાને!

અને છતાં મુંબઈની હાડમારીઓમાંથી પસાર થતાં મારું જે દુઃખ હતું તેને હું કેમ નકારી શકું?  ટ્યુશન કરવા જતો ત્યારે ત્યાં વિશાળ ફ્લેટ અને તેની અનેક આધુનિક સાધન સગવડો જોતાં મને જરૂર થતું કે આ બધું મને કેમ ન મળે?  દરરોજ છાપાંમાં અમેરિકા જતા પૈસાદાર નબીરાઓના ફોટા જોતો ત્યારે થતું કે મને અમેરિકા જવા કેમ ન મળે?  આમાં મારી લાયકાતનો પ્રશ્ન તો હતો જ નહીં.  મને થતું કે એ બધા કરતાં શું મારી લાયકાત ઓછી હતી?  મને મારી ગરીબીનું તીવ્ર ભાન પળે પળે થતું.  હું જો પૈસાવાળો હોત, લાગવગવાળો હોત, તો હું પણ અમેરિકા જઈ શકું, ફ્લેટમાં રહી શકું, મોજમજા કરી શકું.  આ બધી ફ્લેટ અને અમેરિકાની વાત મૂકો પડતી, પણ જે સમાજ અને દેશમાં સારી નોકરી કે સારી ઓરડી મેળવવા માટે પણ જો આકાશપાતાળ એક કરવા પડતાં હોય, તો એવા સમાજમાં રહેવાનો અર્થ શો? આવી દુઃખી મનોદશામાં મને મુંબઈ માટે, સમાજ માટે, દેશ માટે ઘૃણા થાય તેમાં નવાઈ શી?

આ કપરા સમયે મને દેશમાં, એની લોકશાહીમાં અને એની સામાજિક વ્યવસ્થામાંથી શ્રદ્ધા સાવ ઊઠી ગઈ.  મારા જેવા ભણેલા માણસને પણ એક સામાન્ય નોકરી, કે રહેવાની ઓરડી મેળવવા આટલી મુશ્કેલી પડતી હોય એવી લોકશાહીનો અર્થ શો?  પછી તો હું પૈસાવાળાઓને ધિક્કારતો થઈ ગયો. એમની પાસે ફ્લેટ, ગાડી, વગેરે જીવનની બધી સગવડ હોય, એમના છોકરાઓને અમેરિકા જવાનું મળે, અને હું મુંબઈમાં હડદોલા ખાઉં તે મારાથી સહેવાતું નહોતું. મેં જોયું કે એક પછી સરકાર આવીને જતી. એક પંચવર્ષીય યોજના પૂરી થાય ને બીજી તૈયાર આવી ને ઊભી જ હોય.  પણ લોકોની દશામાં શું ફેરફાર થતો?  ઊલટાનું એમની દશા વણસતી જતી હતી.  મુંબઈમાં ઝૂંપડપટ્ટીઓ તો વધતી જતી હતી.  થતું કે મારે આ ભૂખડીબારસ દેશમાંથી ભાગવું જ જોઈએ. પણ કેવી રીતે?

મકર સંક્રાંતિ – વિકિપીડિયા

Image result for પતંગ
મિત્રનું પ્રેમ કાવ્ય
           
સંક્રાંતિ
 
                 ઓરતાઓ ના દોર તણી છે તું, પતંગ 
                  સ્થિતપ્રજ્ઞ આકાશ ગઁગા નું મનમોજી તરંગ
                 જોઈ તને મુક્ત મને વિહરતી , ઉરે ઉભરે અપાર આનંદ 
                  સાથિયો પુરે રમણીયતા નો તારી, ક્યાં tni લાવું એવો રંગ
                   શીતળ વાયરા નું નૃત્ય બની તું લહેરાય 
                  રોમાંચક સ્પર્શે તારા, માંહ્યલો મારો મલકાય
                   ચોરી છુપી નીરખું તને ત્રાંસી નજરે 
             ને શરમાળ છણકો તારો, મુજ હૈયા સોંસરવો નીસરે 
                 ગુંજે તારી વાણી માં મોહક સુર 
               ને કરે સઁગાથ મારા મન ના નૂપુર
                 બિછાવટે તારી, ગગન ગોખલે થાયે ચાંદની ઝાંખી 
                ટમટમતા તારલિયા એ કેમ લે સાંખી 
પલ્લવી સ્પૃહા કાવ્ય સઁગ્રહ માં થી

  સુરેન્દ્ર શાંતિલાલ  ગાંધી

****************************************

માહિતી સૌજન્યઃ

મકર સંક્રાંતિ – વિકિપીડિયા

મકરસંક્રાંતિ એ ભારતનો કૃષક તહેવાર છે. ભારત અને એશિયાનાં અન્ય દેશોમાં પણ આ દિવસને પાકની લણણી સાથે જોડવામાં આવ્યો છે.

સૂર્ય એક રાશીમાંથી બીજી રાશીમાં સ્થાનાંતર કરે તેને સંક્રાંતિ કહે છે. આ પ્રમાણે વર્ષમાં કુલ બાર સંક્રાંતિઓ થાય છે. પરંતુ સૂર્ય ધનુ રાશી માંથી મકર રાશીમાં સ્થાનાંતર કરે છે. ત્યારે મકરસંક્રાંતિ શરૂ થાય છે જે ૧૪ જાન્યુઆરીની આસપાસ નો સમય હોય છે. ઇ.સ.૨૦૧૬નાં જાન્યુવારી મહિનામાં ખગોળીય દૃષ્ટીએ મકરસંક્રાંતિ ૧૪ જાન્યુવારીના બદલે ૧૫ જાન્યવારીના દિવસે હતી.[૧]

આ ના સમયે સૂર્ય પૃથ્‍વી આજુબાજુની પોતાની પરિભ્રમણ ની દિશામાં પણ પરિવર્તન કરી થોડોક ઉત્તર દિશા તરફ ખસે છે. આમ, સૂર્ય ઉત્તર તરફ ખસતો હોવાથી આ દિવસને ઉત્તરાયણ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ઉત્તરાયણ નો પ્રારંભ ૨૧ થી ૨૨ ડીસેમ્બર થી થાય છે

મોટા ભાગ ના લોકો મકરસંક્રાંતિ અને ઉત્તરાયણ એકજ દિવસે હોય તેમ માને છે. લગભગ ૧૮૦૦ વર્ષ પહેલા મકરસંક્રાંતિ અને ઉત્તરાયણ એકજ સાથે થતી હતી, તેથી હાલ પણ લોકોમાં મકરસંક્રાંતિ અને ઉત્તરાયણ માટે ગેરસમજ હોય શકે છે.

મકર સંક્રાતિને શુભ મુહુર્ત માનવામાં આવે છે, આથી મકર સંક્રાતિને આ શુભ સમયની શરૂઆત રૂપે ઉજવવામાં આવે છે. અલગ અલગ સંસ્કૃતિઓમાં આ ઉજવણી અલગ અલગ રીતે કરવામાં આવે છે. ભારત સરકાર દ્વારા મકર સંક્રાતિને પણ રાષ્ટ્રીય તહેવારોમાં ગણવામાં આવ્યો છે.

પરંપરા અને અનુષ્ઠાનો

મકર સંક્રાતિએ જ્ઞાનની દેવી મા સરસ્વતીની પૂજા, આદર કરવાનો પણ તહેવાર છે. જીવનનાં લક્ષ્યો પુરા કરવાની ઇચ્છા રાખનાર માટે આ આદર્શ સમય મનાય છે.

મકરસંક્રાંતિનો મહત્વપુર્ણ સમય, પરિવર્તનનો, જુનું તજી અને નવું અપનાવવાનો સમય છે. ગુજરાતમાં આ સમયે છડેલા ધાન્યની અને તલની મિઠાઇઓ, ખાધ પદાર્થો બનાવી અને દાન કરવામાં આવે છે. ગુજરાતમાં આ દિવસે ઘઉં, બાજરી કે જુવારને છડીને તેનો ખીચડો બનાવવામાં આવે છે, બહેન-દિકરી તથા અન્ય લોકોને ખીચડો ખવડાવવાથી પુણ્ય મળે છે તેવી માન્યતા ગુજરાતીઓમાં પ્રવર્તે છે આ ઉપરાંત ઘઉંની ધુધરી કરીને ગાયોને ખવડાવવામાં આવે છે.

ભારતનાં અન્ય પ્રાંતોમાં આજનાં દિવસે માલિક પોતાનાં નોકરોને અન્ન,વસ્ત્ર અને ધન વગેરે સામગ્રી દાન-ભેટ સ્વરૂપે આપે છે.મકરસંક્રાંતિનાં પછીનાં દિવસે પશુ-પ્રાણીઓ,ખાસતો ગાયને પણ યાદ કરાય છે.નાની બાળાઓનાં હસ્તે પશુ,પક્ષી અને માછલીઓને ભોજન ખવડાવાય છે.આ દિવસે યાત્રા-પ્રવાસ કરવો અનુચિત મનાય છે,કારણકે આ દિવસ કુટુંબ-પરિવારનાં મિલન અને પરિવાર માટે સમર્પણનો છે.આ દિવસે ગુરુજનો પોતાનાં શિષ્યોને આશિષ આપે છે.

ઉજવણી

આનંદ અને પતંગનો તહેવાર મકરસંક્રાંતિ

પતંગ

મકરસંક્રાંતિ એ દિવસ છે જ્યારે તમામ ઉંમરનાં લોકો હ્રદયમાં ખુશી અનુભવતા, સુંદર વસ્ત્ર પરિધાન કરી અને વહેલી સવારથી જ પોતાના ઘરની છત અને અગાશીઓ પર ચઢી હર્ષ અને ઉલ્લાસભેર પતંગ ઉડાડવાનો આનંદ માણે છે. આખો દિવસ “કાપ્યો છે!” “એ કાટ્ટા!” “લપેટ લપેટ” જેવી વિવિધ કિકિયારીઓ સાંભળવા મળે છે. આકાશ ઇન્દ્રધનુષની માફક રંગબેરંગી પતંગો વડે છવાઇ જાય છે. ગુજરાતીઓ આ દિવસે તલ સાંકળી (તલ અને ગોળ માંથી બનાવેલી વાનગી) અને ‘ચિકી’ (એક મિઠાઇ) ખુબ ખાય અને ખવડાવે છે.

ગુજરાત રાજ્ય તેની સાંસ્કૃતિક વિવિધતા અને તહેવારો માટે જાણીતું છે. આમ મકરસંક્રાંતિ એ બધા લોકો માટે મહત્વનાં તહેવારોમાંનો એક છે. આ એક હળીમળીને સંયુક્ત રીતે આનંદ માણવાનો તહેવાર છે. લોકો આખો દિવસ પોતાની પતંગ ઉડાડવાની કલાનું અન્ય ઉડતી પતંગોને કાપીને પ્રદર્શન કરે છે. રાત્રે પણ આ ક્રમ આનંદભેર ચાલતો રહે છે. શોખીનો રાત્રે કાળા અંધારા આકાશમાં સફેદ પતંગો અથવા પતંગ સાથે બાંધીને ‘ફાનસ'(કાગળનો દિવો) ઉડાડે છે જેને અમદાવાદમાં ‘ટુક્કલ’ તરિકે ઓળખવામાં આવે છે. મકરસંક્રાંતિનો બીજો દિવસ ‘વાસી ખીહર’ તરીકે મનાવાય છે. આમ સતત બે દિવસ આ આનંદમય તહેવારની ઉજવણી ચાલે છે.

ક્ષેત્રીય વિવિધતા

સંક્રાંતિ સમગ્ર દક્ષિણ પૂર્વ એશિયામાં થોડા સ્થાનિક ફેરફાર સાથે મનાવાય છે:

સુક્ષ્મ અર્થ

મકરસંક્રાંતિનાં દિવસથી ભગવાન સૂર્ય પોતાનું તેજ વધારે છે અને પૃથ્વીનાં ઉતર ગોળાર્ધમાં પ્રવેશે છે. હિંદુઓ માટે સૂર્ય પ્રત્યક્ષ બ્રહ્મનું રૂપ છે, જે એક, અદ્વૈત, સ્વયં પ્રકાશમાન, શાનદાર દૈવત્વ, એક આર્શિવાદ અને તમામ અકથ્યનું પ્રતિક છે. સૂર્ય જે સમયનું ચક્ર ચલાવે છે. પ્રસિદ્ધ ગાયત્રી મંત્ર,જે દરેક શ્રદ્ધાળુ હિંદુ દ્વારા રોજ ઉચ્ચારાય છે તે ભગવાન સૂર્યદેવને જ્ઞાન અને બુદ્ધીનું વરદાન પ્રાપ્ત કરવા માટે સમર્પિત કરાય છે. સૂર્ય ફક્ત એક દેવતાનું રૂપ જ નથી પરંતુ તે જ્ઞાન અને બુદ્ધીનાં અવતાર પણ છે. ભગવાન કૃષ્ણ ગીતામાં અર્જુનને કહે છે કે આ જ્ઞાન (ગીતાનું) તેમણે પહેલાં અનેક વખત કહ્યું છે જેમાં સૌ પ્રથમ વિવસ્વાન-સૂર્યને કહ્યું હતું, આમ સૂર્ય કૃષ્ણનાં પ્રથમ શિષ્ય હતાં. રવિને (સૂર્ય) માટે ક્યારેય રવિવાર હોતો નથી, તે નિરંતર કાર્યશીલતામાં માને છે.

મેળાઓ

મકરસંક્રાંતિ પર ઘણા મેળાઓ યોજાય છે, ખુબજ પ્રખ્યાત મેળો કુંભ મેળો છે જે દર બાર વર્ષે હરિદ્વાર, પ્રયાગ, ઉજ્જૈન અને નાસિક આ ચાર જગ્યાએ વારાફરતી યોજાય છે. માઘ મેળો કે મીની કુંભ મેળો દર વર્ષે પ્રયાગમાં અને ગંગાસાગર મેળો, કલકત્તા નજીક ગંગા નદી જ્યાં બંગાળના ઉપસાગરને મળે છે, ત્યાં યોજાય છે.

કેરળનાં સબરીમાલામાં મકરસંક્રાંતિ ઉજવાય છે, જ્યાં ‘મકર વિલક્કુ’ ઉત્સવ પછી ‘મકર જ્યોથી’ નાં દર્શન કરાય છે.

પૂરાણમાં ઉત્તરાયણ

પ્રાચીનકાળથી સૂર્યઉપાસનાનું મહત્ત્વ રહેલું છે. વિશ્વના સૌથી પ્રાચીન ગ્રંથ ગણાતા ઋગ્વેદમાં સૂર્ય માટે ‘પતંગ’ શબ્દ વપરાયો છે. આર્યોસૂર્યતત્ત્વની પ્રાચીન કાળથી ઉપાસના કરતા હતા. વેદકાળમાં સૂર્યને લગતા અનેક મંત્રો પણ પ્રાપ્ત થાય છે. પ્રાચીન ગ્રંથો મુજબ સૂર્ય પાસે કલ્યાણ થાય તથા અમંગળ, દરિદ્રતા અને રોગ દૂર થાય તેવી માંગણી કરવામાં આવી છે. સૂર્ય મકર રાશિમાં પ્રવેશ કરે છે તેને મકરસંક્રાંતિ કહે છે. જયોતિષશાસ્ત્ર મુજબ આ સંક્રાંતિમાં સૂર્યપૂજા-ઉપાસનાનું વિશેષ મહત્ત્વ રહેલું છે. સૂર્ય મકરમાં પ્રવેશતાં કમુરતા પૂર્ણ થાય છે અને લગ્નાદિ માંગલિક કાર્યોનો પ્રારંભ થાય છે. મકરસંક્રાંતિનું વિશેષ મહત્ત્વ હોવાથી મહાભારત કાળમાં ભીષ્મએ મકરસંક્રાંતિમાં જ દેહ છોડવાનું પસંદ કર્યું હતું.[૨]

મહાભારતમાં કુરુ વંશનાં સક્ષક ભીષ્મ પિતામહે કે જેમને ઈચ્છા મૃત્યુનું વરદાન પ્રાપ્ત હતું તેમણે બાણ શય્યા પર પડ્યા રહીને ઉત્તરાયણનાં દિવસે એટલે કે જ્યારે સૂર્ય ઉત્તર અયનમાં પ્રવેશે ત્યારે જ પોતાનો દેહ ત્યાગ કરવાનું કહ્યું હતું. આપણા શાસ્ત્રોમાં દક્ષિણાયન કરતાં ઉત્તરાયણને શુભ માનવામાં આવે છે. આમ ઉત્તરાયણનો દિવસ તે ભીષ્મ દેહોત્સર્ગના પર્વ તરિકે પણ ઉજવવામાં આવે છે.

 

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા- પ્રકરણ 21

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા

NatwarGhandhi.jpg

નટવર ગાંધી

પ્રકરણ 21– આખરે મારકેટ છોડી!

એક દિવસ હું ટ્યુશન પતાવી જતો હતો ત્યાં શેઠે મને હાથના ઈશારે બોલાવ્યો અને બેસવા કહ્યું.  હું તો ગભરાયો, આ ટ્યુશન ગયું કે શું?  કોઈક કારણે તે દિવસે એમને બોલવાની ડોકટરે મના કરી હતી, તેથી એક કાગળ ઉપર લખ્યું, ગાંધી, તમે કોઈ વિશ્વાસપાત્ર  માણસને ઓળખો છો?  મારી ઑફિસમાં મારે મેનેજરની જરૂર છે.  મેં હા પાડી.  મને હાથના ઈશારે પૂછે, કોણ?  મેં કહ્યું,  હું! વળી પાછું કાગળ ઉપર લખીને પૂછ્યું કે તમે અત્યારે જે નોકરી કરો છો તે શા માટે છોડો છો?  મેં કહ્યું કે હું અત્યારે મૂળજી જેઠા મારકેટમાં કામ કરું છું, નોકરી ઠીક છે, પણ સારી નોકરી બીજે ક્યાંય મળતી હોય તો હું બદલવા તૈયાર છું.  મને લખીને જણાવ્યું કે આવતી કાલે ઑફિસે આવજો, આપણે જોબ ઓપનીંગની વાત કરીશું. 

બીજે દિવસે હું તો એમની ઑફિસે પહોંચી ગયો.  મેનેજરના જોબની ઓપનીંગ હતી.  ઓફિસમાં મેનેજરનો રોલ શું છે તે વિગતવાર સમજાવ્યો.  બીજા થોડા માણસો હતા–ગુજરાતી સેલ્સમેન, સાઉથ ઇન્ડીઅન ટાઈપિસ્ટ, એક ક્લર્ક, બે ઘાટી, અને એક પાર્ટ ટાઈમ મહેતાજી.  મેનેજર તરીકે હું આ બધાનો ઉપરી થઈશ.  મને પૂછે, તમે આ કામ સંભાળી શકશો?  જિંદગી આખી મેં કોઈને કોઈના હાથ નીચે નીચી મૂંડીએ કામ કર્યું હતું.  આ પહેલી જ તક મળતી હતી કે જેમાં મારી નીચે લોકો કામ કરવાના હતા.  હું આ તક જવા થોડો જવા દેવાનો હતો?  વધુમાં ઑફિસ ફ્લોરા ફાઉન્ટન આગળ ફોર્ટ એરિયામાં.  થયું કે કાલબાદેવીથી છૂટીશ. વધુમાં પગારમાં સો રૂપિયા વધારે!  હું શા માટે ના પાડું? 

મને પૂછે કે તમે ક્યારથી શરૂ કરશો?  મેં કહ્યું કે આવતી કાલથી!  મને કહે એમ ના ચાલે, જ્યાં છો ત્યાં તમારે ઓછામાં ઓછી એકાદ અઠવાડિયાની નોટીસ આપવી જોઈએ. અમે નક્કી કર્યું કે મારે બીજે અઠવાડિયે શરૂ કરવું.  જેવો હું જવાની રજા લેતો હતો ત્યાં મને કહે, ગાંધી,  તમે અમારી ઑફિસના મેનેજર થવાના છો. હવે તમારાથી ટ્રેનમાં સેકન્ડ  ક્લાસમાં ન અવાય જવાય!  ફર્સ્ટ ક્લાસમાં જ આવવા જવાનું છે,  ફર્સ્ટ ક્લાસનો પાસ કઢાવી લેજો, તે માટેના પૈસા ઓફિસમાંથી લઈ લેજો!  ફર્સ્ટ ક્લાસમાં તમને ઊંચા ઑફિસરોની, ધંધાદારીઓની ઓળખાણ થાય, એ આપણને કામ લાગે! (જો કે જે સેકન્ડ કલાસમાં હું આવતો જતો તે ખરેખર તો થર્ડ કલાસ જ હતો, પણ વેસ્ટર્ન રેલવેએ ચાલાકીથી એને સેકન્ડ કલાસ બનાવી દીધો અને થર્ડ કલાસને રદ કર્યો!) 

નવી નોકરી ભલે આવતે અઠવાડિયે શરૂ થવાની હોય, મેં તો દોડીને ફર્સ્ટ ક્લાસનો પાસ હમણાં ને હમણાં જ કઢાવી લીધો!  પેઢીમાં જઈને કહી દીધું કે મેં નવી નોકરી લીધી છે અને આવતે અઠવાડિયે હું એ શરૂ કરવાનો છું. મારકેટમાંથી છૂટવાની આવી તક હું થોડો જવા દેવાનો હતો?  ભલા મદ્રાસી શેઠે મને ઘણું કહ્યું કે ન જાવ, તમારો પગાર વધારીએ, પણ અમારી નોકરી ન છોડો. ગુજરાતી ભાગીદાર જેના હાથ નીચે મારે રોજ બ રોજ કામ કરવું પડતું તે તો મનમાં ને મનમાં રાજી થયો હશે કે હાશ, આ બલા છૂટી.  વળી પાછું હિસાબકિતાબનું કામ એના હાથમાં આવી જશે. અને જે કાંઈ કરવું હશે તે કરી શકશે. 

ભલે દૂરના પરામાં પણ ઓરડી મળી, સારું ટ્યુશન મળ્યું, નવી વધુ પગારની મેનેજર થવાની નોકરી, અને હું ટ્રેનમાં ફર્સ્ટ ક્લાસમાં ફરતો થઈ ગયો–થયું કે મારા નસીબનું પાંદડું ફરતું લાગે છે.  જો કે મારા શંકાશીલ સ્વભાવને થયું કે એક પછી એક આ બધું સવળું પડે છે, તો કાંક તો અવળું પડશે જ!  અને થયું પણ એવું જ!  શેઠના જે દીકરાને હું દરરોજ ભણાવતો હતો, તે ઑફિસમાં આવતો અને ત્યાં તો એ શેઠ થઈને બેસતો!  ઓફિસની હાયરારકીમાં એ ઊંચો અને હું નીચો.  વધુમાં ઑફિસમાં બીજા લોકોને ખબર પડે કે એ મારી આગળ ઈંગ્લીશના પાઠ ભણે છે એમાં એને નીચે જોવાપણું લાગતું હતું.  એ કહે કે હું હવે ગાંધી પાસે ટ્યુશન નહીં લઉં! 

આ ટ્યુશન બંધ થાય તો મારું આવી બને.  મારી આવકમાં મોટું ગાબડું પડે.  મેં મારી મૂંઝવણ શેઠને સમજાવી.  એ ભલા માણસ કહે, ગાંધી તમારે હવે ટ્યુશન કરવાની જરૂર નથી, હું ટ્યુશન જેટલો તમારો પગાર વધારો કરી આપું છું.  આમ હજી નોકરી શરૂ કરું ત્યાં જ મારો પગારવધારો થયો અને સાથે સાથે ટ્યુશન કરવાની માથાકૂટ પણ મટી. સવારના પાંચ વાગે ઊઠીને છ વાગ્યાની ટ્રેન હવે પકડવાની જરૂર ન રહી. હવે મારી રૂટીન મુંબઈના નોકરિયાતો જેવી નોર્મલ થઇ ગઈ. બધાની જેમ હું પણ દસેક વાગ્યાની ટ્રેન પકડી ચર્ચગેટ સ્ટેશને પહોંચું.  ત્યાં ઊતરતા મને થાય કે હાશ, કાલબાદેવીની, મારકેટની દુનિયામાંથી, એ ગંદકી, એ દલાલો, એ ગુમાસ્તાઓ, મહેતાજીઓ, પાનની પિચકારી ઉડાડતા પાંચ ચોપડી ભણેલા શેઠિયાઓની જાળમાંથી હું છૂટ્યો.

ટ્રેનમાંથી ચર્ચગેટ ઊતરો અને સામે ઈરોસ થીએટર દેખાય, ત્યાં હોલીવૂડની જે કોઈ નવી મુવી આવી હોય તેનાં મોટાં પોસ્ટરો દેખાય, સરિયામ મોટા રસ્તાઓ, ફૂટપાથ ઉપર ટાઈ લગાડીને ઝડપથી ઓફિસે જતા અને ફટફટ ઈંગ્લીશમાં વાત કરતા મુંબઈગરાઓ, ઊંચી  એડીના બૂટ પ્હેરીને વેસ્ટર્ન લેબાસમાં આવતી જતી પારસી કે ક્રિશ્ચિયન છોકરીઓ, મુંબઈ યુનીવર્સીટીનો રાજાબાઈ ટાવર, ફ્લોરા ફાઉન્ટન, એની બાજુમાં ફિરોજશાહ મહેતાનું ભવ્ય પૂતળું, અનેક રેસ્ટોરાં, કૉફી હાઉસો, જહાંગીર આર્ટ ગેલેરી, ડેવિડ સાસૂન લાયબ્રેરી, આ બધું જોતાં મને થયું કે હું જાણે સીવીલાઈજેશનમાં પાછો આવ્યો! ફોર્ટ એરિયામાં દરરોજ સાંજે કંઈ ને કંઈ પબ્લિક મીટીંગ હોય જ. ઑફિસેથી નીકળીને ત્યાં હું આંટો મારું.  અને પછી ત્યાં જે કોઈ મિત્ર મળ્યું હોય તેની સાથે કૉફી પીને ઘરે જવાની ટ્રેન પકડું. 

ઓરડી અને નોકરી મળ્યા પછી મને એમ થવા માંડ્યું કે હવે હું મુંબઈમાં સ્થિર થતો જાઉં છું.  ઓરડી લીધાની જેવી કાકાને ખબર પડી કે તરત જ નાની બહેનને મુંબઈ મોકલવા કહ્યું. એમનો વિચાર તો બીજા બે ભાઈઓને પણ મોકલવાનો હતો.  મેં ઘસીને નાં પાડી. કહ્યું કે મુંબઈ આવે એ પહેલાં એમનું ભણવાનું પૂરું થવું જોઈએ.  વધુમાં એક ભાઈ તો આવીને માથે પડ્યો જ હતો.  જો કે બહેન તો આવી જ. પ્રશ્ન એ થયો કે એને ક્યાં સૂવરાવવી? ભાઈ તો ચાલીમાં સૂતો, પણ બહેનને ચાલીમાં થોડી સૂવડાવાય?  નલિનીએ એનો પણ ઉપાય ગોત્યો.  આવી નાની ઓરડી હતી છતાં વચમાં લાકડાનું પાર્ટીશન નખાવી એના બે ભાગ કર્યા. એક ઓરડીની અમે બે ઓરડી કરી!  રાત પડે એટલે પાર્ટીશનની એક બાજુ અમે બે અને બીજી બાજુ બહેન, ભાઈ ચાલીમાં, આમ અમારું ગાડું ચાલ્યું! 

નોકરીમાં ઠરી ઠામ થતો જતો હતો પણ મહત્ત્વાકાંક્ષાનો કીડો વળી પાછો મનમાં ખદબદ કર્યા કરતો હતો.  હા, મેનેજરની નોકરી હતી, પણ આખરે એમાં મળી મળીને મને કેટલો પગાર મળશે?  એમાંથી ફ્લેટ થોડો લેવાય?  આ એક નાની ઓરડીમાં હું ક્યાં સુધી રહીશ?  દેશમાંથી મુંબઈ આવવા બે ભાઈઓ થનગની રહ્યા હતા. મને ખાતરી હતી કે વહેલા મોડા કાકા એમને મુંબઈ મોકલશે જ. વધુમાં એમના કાગળોમાં એ એમ પણ લખતા હતા કે દેશના ધંધા પડી ભાંગ્યા હોવાથી એ પોતે પણ મુંબઈ આવવાનો વિચાર કરતા હતા. ધારો કે દેશમાંથી આખુંય કુટુંબ મુંબઈ આવ્યું તો હું એ બધાંને ક્યાં રાખીશ.  વધુમાં અમારે ત્યાં પ્રથમ સંતાનનો જન્મ થવાનો હતો. 

આ બધો વિચાર કરતાં એમ થયું કે મારે મારી આવક વધારવી જ જોઈએ, પણ કેવી રીતે?  ખરેખર જ જો પૈસા બનાવવા હોય તો કશોક ધંધો કરવો જોઈએ, ધંધામાં જ પૈસા છે, નોકરીમાં નહીં.  પણ ધંધો કરવો કેમ?  એને માટે મૂડી જોઈએ તે ક્યાંથી કાઢવી?  અને શેનો ધંધો કરવો?  ધંધાની કોઈ લાઈન શીખ્યો નથી. થયું કે ચાલો, ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટિંગનું ભણું, એ પ્રેક્ટીસમાં બહુ સારા પૈસા બને છે.  પણ એ ભણવા માટે કોઈ ફર્મમાં જોડાવું જોઈએ, અને ત્યાં એપ્રેન્ટિસના નહિવત પગારે ચાર વરસ કામ કરવાનું, આર્ટીકલ ભરવાના, અને સાથે સાથે એની બહુ અઘરી પરીક્ષાઓ પાસ કરવાની.  પરીક્ષાઓની વાત તો પછી, પણ એપ્રેન્ટિસના નહિવત પગારે ચાર વરસ ઘર કેમ ચલાવવું?  વધુમાં હું તો પરણીને બેઠો હતો, અને ઘરે હવે બાળક આવવાનું હતું, દેશમાંથી ભાઈબહેનો આવવાના હતા, આ બધી જવાબદારી રોજબરોજની વ્યવસ્થિત આવક વગર કેમ અદા કરવી?  આમ ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટિંગનો વિચાર નેવે મુક્યો.

અને લૉયર થવાનો વિચાર કર્યો.  મારું લૉ કોલેજમાં પાર્ટ ટાઈમ જવાનું જે શરૂ કર્યું હતું, તે વચમાં બંધ કર્યું હતું તે વળી પાછું શરૂ કર્યું.  મુંબઈના મોટા વકીલો ધામધૂમ કમાય છે, એ હું જોતો. એમાંય જો ઇન્કમટેક્ષની પ્રેક્ટીસ કરીએ તો તરી જઈએ. વધુમાં કનૈયાલાલ મુન્શીનો દાખલો તો હાજરાહજૂર હતો, પોતે મોટા લૉયર, પણ સાથે સાથે મોટા લેખક, નવલકથાકાર.  એમની નવલકથાઓ, આત્મકથાઓ વાંચીને તો હું મોટો થયો. લૉયર થવાનું ભણવા માટે લૉ કોલેજમાં બે વરસ જવાનું અને પછી બાર એક્ઝામમાં પાસ થાવ, અને જો સારી લૉ ફર્મમાં જોડાઈ શકો તો પછી તમે ન્યાલ થઈ જાવ. 

લૉ કૉલેજની એક મોટી સગવડ એ હતી કે ત્યાં તમે સવાર કે સાંજના ક્લાસ ભરી શકો.  સાથે સાથે નોકરી કામધંધો પણ ચાલુ રાખી શકો.  આ વ્યવસ્થા મને ગમી. ચર્ચગેટ ઉપર આવેલ ગવર્નમેન્ટ લૉ કૉલેજમાં વળી પાછા ક્લાસ ભરવાના શરૂ કર્યા. સવારના ઘરેથી વહેલા નીકળવાની વાત મારે માટે કોઈ નવાઈની નહોતી.  ટ્યુશન કરવામાં માટે સવારના જતો તે હવે લૉ કૉલેજમાં જઈશ. આમ વળી પાછી મારું નવું રૂટીન શરૂ થયું.  સવારના વહેલા નીકળી પહેલા લૉ કૉલેજમાં જાઉં.  અને પછી અગિયારેક વાગે ઑફિસે જાઉં.  સદ્ભાગ્યે ચર્ચગેટ સ્ટેશન, લૉ કૉલેજ, ઑફિસ વગેરે બધું પાસે એટલે કોલેજમાં જવાની બહુ અગવડ નહીં પડી. 

મેં જોયું તો લૉ કૉલેજમાં મારા જેવા આશાઆકાંક્ષા ભર્યા, પણ નાણાંકીય સગવડ વગરના કંઈક જુવાનિયાઓ લૉ ડિગ્રી લઈ પોતાની કેરિયર આગળ વધારવા મથતા હતાં. બે વરસ લૉનું ભણ્યો, ગાઈડો વાંચીને પરીક્ષા આપી, પાસ થયો, એલ.એલ.બી.ની ડીગ્રી મળી, પણ એનો અર્થ એ થોડો હતો કે મને વકીલાત કરતા આવડશે કે કોર્ટમાં કેસ લડતા આવડશે? અરે, લૉ કૉલેજનાં એ બે વરસમાં કોઈ લૉ ઑફિસમાં પગ પણ મુક્યો ન હતો, કે કોર્ટમાં કોઈ કેસ લડાતો જોયો ન હતો. જેવું ભણતર બી.કોમ.નું એવું જ એલ.એલ.બી.નું, પોથીમાંના રીંગણા જેવું. તમારા નામ પાછળ એક પૂંછડુ વધે, અને એક વધુ લટકણું રેજ્યુમેમાં લગાડો, એટલું જ, બાકી એનો કોઈ પ્રેક્ટીકલ ઉપયોગ નહીં.  હીરો ઘોઘે જઈ પાછો આવ્યો એમ લૉ કોલેજમાં ગયા પછી પણ આપણ રામ તો હતા તેવા ને તેવા જ, ધોયેલા મૂળા જેવા!  હવે શું કરવું? 

આ દરમિયાન અમારે ઘેર પુત્રજન્મ થયો. પણ એ જન્મતાં જ, હજી નલિની એને લઈને ઘરે આવે એ પહેલાં પ્રસૂતિ ગૃહમાં જ ગુજરી ગયો.  નલિની ભારેપગી હતી ત્યારે જે પ્રકારની ખાવાપીવાની માવજત લેવી પડે તે અમે ન લઈ શક્યા, એટલે બાળક જન્મ્યું ત્યારે ખૂબજ નબળું હતું, અને જન્મતાં જ એનું મૃત્યુ થયું.  અમે હોસ્પિટલમાંથી ખાલી હાથે ઘરે આવ્યા.  આ અમારા બહુ ખરાબ દિવસો હતા. મને થયું કે આ શું? સંતાનપ્રાપ્તિનું સુખ જે રાજા રંક કે ગરીબ તવંગર બધાને મળે તેમાંથી પણ અમે બાકાત?  અને બીજા સંતાનની પણ આવી દશા નહીં થાય એની ખાતરી શી?  થયું કે વિધાતા મારી પાછળ આદુ ખાઈને પડ્યો છે.  હું વળી પાછો ભગવાનને ગાળ આપતો થઈ ગયો. 

પ્રથમ પુત્ર જન્મતા જ ગુમાવ્યો એનો શોક અમને, ખાસ કરીને નલિનીને ઘેરી વળ્યો. એનો સ્વભાવ એકદમ ચીડિયો થઈ ગયો.  નવ પરિણીત હૂતો હુતી તરીકે એકલા રહીને અમારે જે મજા કરવી હતી તે અમે ક્યારેય નથી કરી.  લગ્ન પછી તરત જ નલિનીને દેશમાં એક વરસ રહેવું પડ્યું.  પછી એ જયારે મુંબઈ આવી ત્યારે પહેલા ભાઈ અને પછી બહેન અમારી સાથે રહેવા આવ્યા એટલે એ મજાને બદલે કચ કચ શરૂ થઈ.  હું સાંજે ઘરે આવું ત્યારે રોજની ભાઈબહેનની કંઈ ને કંઈ કચ કચ હોય જ.

ભાઈ એનો પરચો દેખાડતો હતો. વહેલો મોડો આવે, આવીને ગરમ ગરમ રસોઈ માગે, એ જ્યાં સુધી ન આવે ત્યાં સુધી રસોડું બંધ ન થાય અને અમારું સૂવાનું પણ મોડું થાય. એની ડીમાંડ વધતી જતી હતી. કાકા એનાથી કેમ કંટાળી ગયા હશે તે હું હવે સમજી શકતો હતો. ઉપરથી એ નોકરી છોડવાની વાત કરતો હતો, કહે, મારે આવી વગર પગારની ઘાટીના જેવી નોકરી નથી કરવી. એને તો જલદી જલદી શેઠ થઈને ગલ્લે બેસવું હતું!

ચન્દુ તિબેટાનંદ ચાવાલા.

પ્રવીણ શાસ્ત્રી.jpg

ચન્દુ તિબેટાનંદ ચાવાલા.

‘શાસ્ત્રીજી, આપણા ચંદુનું પાછું કંઈ છટક્યું લાગે છે. જઈને ઠેકાણે લાવવો પડશે.’ મંગુ મોટેલનો મારા પર ફોન આવ્યો.

‘શું થયું?’

‘ચંપા કહેતી હતી કે ચંદુને કોઈ બાવો ભટકાઈ ગયો છે. ચંદુ યોગા અને મેડિટેશનને રવાડે ચઢી ગયો છે.’

‘ખરેખર? એતો સારી વાત છે એને યોગાની જરૂર જ છે.’ અમે પણ યોગ ને બદલે યોગા બોલતા થઈ ગયા હતા.

‘અરે ઘરમાં ત્રાસ વર્તાવ્યો છે. હવે સાધુ થવાની વાત કરે છે. ચંપાના છોકરાંઓ સાઉથ આફ્રિકા ફરવા ગયા છે. ચંપા એકલી છે. એ તીબેટ જવાની વાત કરે છે. ચંપાએ મને, તમને અને ડો.કેદાર, આપણાં ‘મિસ્ટર ઓન ટાઈમ’ ને બોલાવ્યા છે. હું તમને સાંજે પાંચ વાગ્યે લેવા આવીશ. પંદર દિવસથી કરસનદાદાનો પડાવ પથારો તો એના ઘરમાં જ છે.’

આમ પણ ક્રિસમસ પછી અમે ભેગા થયા જ ન હતા.

અમે બરાબર પાંચ વાગ્યે એને ત્યાં પહોંચી ગયા. અને ડો. કેદાર ‘મિસ્ટર ઓન ટાઈમ’ની પણ એન્ટ્રી થઈ. સામાન્ય રીતે ડોરબેલ વાગતાં હરખઘેલો ચંદુ બારણું ઉઘાડે અને અમને વળગી પડે.  આજે તેને બદલે ચંપાએ બારણું ઉઘાડ્યું.

‘ચંદુ ક્યાં છે?’

‘એ બેડરૂમમાં આસન પછીનો આરામ ફરમાવે છે.’ ચંપા ઉવાચ.

‘એ બિમાર તો નથી ને?’ ઈન્ડિયાની જેમ સીધા કોઈના બેડરૂમમાં એન્ટ્રી ના મરાય. સિવાય કે કોઈ બિમાર પથારીવશ હોય. તે પણ પૂછીને જ.

‘એ નથી. પણ હું એનાથી સિક થઈ ગઈ છું.’

એણે અમારો અવાજ સાંભળ્યો હશે એટલે બેડરૂમમાંથી બુમ પાડી. ‘શાસ્ત્રીભાઈ, મંગુભાઈ, કેદારભાઈ આપ આવી ગયા તે મને ગમ્યું. આપ સૌ શયનખંડમાં જ પધારો.’

સર્પ્રાઈઝ. સાસસ્ટ્રી ને બદલે શાસ્ત્રીભાઈ. સુરતી બોલીને બદલે એકદમ ભદ્ર ભાષા. વિવેકશીલ વર્તણુક. આ યોગાનો જ પ્રભાવ.

અમે બધા બેડરૂમમાં ગયા. ચંદુ ફ્લોર પર બ્રાઉન કલરના વુલન બ્લેન્કેટ પર, ઓરેન્જ નાઈટગાઉન જેવો રોબ પહેરીને ચત્તોપાટ પડ્યો હતો. માથે ટકલું. એની આંખો બંધ હતી. બેઠા થયા વગર કે અમારા તરફ મોં ફેરવ્યા વગર ફેરવ્યા વગર જ એ વાતો કરતો હતો.

‘ચંદુ, આર યુ ઓલ રાઈટ?’ કેદારે પૂછ્યું.

‘પંચોતેર વર્ષ સુધી હું ઓલરાઈટ ન હતો. યોગા કરવા માંડ્યા અને પંચોતેર કલાકમાં ઓલ રાઈટ થઈ ગયો. મને જીવન જીવવાનો નવીન અને ઉચ્ચતમ માર્ગ મળી ગયો. કેદાર, આપણે બધા જ પંચોતેર ઉપરના થયા. પણ તમે બધા એવાને એવા જ રહ્યા. આપણાં હાથ વેંતનું જ્ઞાન બીજા લઈ ગયા અને હવે તેઓ પાસે આપણી જ વાત, એમની પાસે શીખવી પડે છે. મેં યોગા અને મેડિટેશન ફ્રેન્ચ, મોન્ક પાસે શીખવા માંડ્યું છે. આપણા શાસ્ત્ર મુજબ પણ પંચોતેરની ઉમ્મર પછી હવે આપણે સન્યસ્ત લઈ લેવું જોઈએ. હું એ દિશામાં ગંભીર રીતે વિચારી રહ્યો છું’

મંગુએ રિક્લાઈનર પર ઘોરતાં કરસનદાદા તરફ આંગળી ચિંધીને પુછ્યું ‘સાથે આ છન્નુના દાદાને પણ હિમાલય પર લઈ જવાનો છેને?’

કરશનદાદા મંગુનો અવાજ સાંભળીને જાગ્યા. અફડા તફડી ચાલુ થઈ ગઈ.

‘મંગા તારે તો મને કાઢવો છે પણ મારે સન્યાસ લેવાની જરૂર નથી. હું તો ચંદુને પણ સંન્યાસ ન લેવા જ સમજાઉં છું. દુનિયામાં માત્ર બે જ જણાએ સન્યાસ લેવો જોઈએ. એક મંગાએ અને બીજા મંગાના ફેંકુ સાહેબે. બન્ને જણાએ હિમાલય પર જઈને યોગા કરવા જોઈએ.’ દાદાને બીજેપી હાર્યાનો ખૂબ જ આનંદ હતો.

ચંદુ પંચોતેર પ્લસ પછી પણ વાળ કાળા કરાવતો, કોઈક વાર તો દિવસમાં બે વાર સેવિંગ કરતો, મહિનામાં એકવાર ફેસિયલ કરાવતો. આજે એ એના માથા પર વાળ ન હતા. બાપ દાદાના મરણમાં પણ ન બોડાવનાર ચંદુએ તદ્દન ટકલું કરાવી દીધું હતુ. બૉલિંગ બૉલ જેવું ચળકતું માંથું અને ફ્લોર પર ડુંગર હોય એવું એનું પેટ.

એના રૂમમાં ભગવાન બુદ્ધનું મોટું સ્ટેચ્યુ હતું. પણ ઈન્ડિયન સ્ટાઈના બુદ્ધ ભગવાનનું નહિ પણ ચાઈનિશ કે જાપાનિશ સ્ટાઈલના પેટાળા બુદ્ધનું હતું. દિવાલ પર દલાઈ લામાનું મોટું ચિત્ર હતું.

‘ચન્દુ, આ બધા શું નાટક છે?’ મંગુ બરાડ્યો.

એક લાંબો પોઝ.

‘મંગુભાઈ, તને આ ન સમજાય. કદીયે ના સમજાય.’

અમે, અમારો ચન્દુને નહિ પણ ખરેખર કોઈ મહાત્મા સાધુની શાંત વાણી સાંભળતા હોય એવું લાગ્યું ‘હું જીવનના એક તબક્કામાંથી બીજા તબક્કામાં જઈ રહ્યો છું. આ તમે માનો તેવું સન્યસ્ત નથી. આ આનંદનું સન્યસ્ત છે. આરામનું સન્યસ્ત છે. સાદું જીવન અને શૂન્યાવકાશના ધ્યાનનું સન્યસ્ત છે, મેડિટેશન મારા જીવનને નિર્વાણ માર્ગે દોરી અપાર શાંતિ આપશે. અને ત્યાર પછી મારામાં અનેક વિવિધ શક્તિઓનો સંચાર થશે, હું તિબેટિયન સાધુઓની જેમ સવાસો વર્ષનું સુખદ આયુષ્ય ભોગવીશ.’

‘જો ચંદુ તારી વાત સાચી છે અત્યારે તું જે જે ગોળગોળ બોલી ગયો તેમાંનો મને એક પણ શબ્દ સમજાયો નથી. સમજાવાનો જ નથી અને સમજવો પણ નથી. પહેલાં તું તારી આંખ ખોલ બેઠો થા અને ખુરશી પર બેસ. માણસની જેમ વાત કર.’

મંગુએ એને હાથ ખેંચીને સીધો ખુરશી પર બેસાડ્યો.

‘અરેરેરે. હું યોગા પછી થાકી ગયો હતો એટલે શવાસન કરતો હતો.’

‘તારા ફળદ્રૂપ ભેજામાં શવાસન અને સવાસો વર્ષ જીવવાનું, સડેલું ફર્ટિલાઈઝર કોણે નાંખ્યું? શબ થઈને સવાસો વર્ષ જીવવાનું એ કેવી વાત?’

ચંપા અમારે માટે ચા લઈ આવી. ‘મંગુભાઈ, મહિના પહેલાં એણે ટિબેટિયન યોગા ક્લાસ જોઈન્ટ કર્યા હતા એમાંથી મગજ ખસ્યું છે. એને હવે ટિબેટિયન મોન્ક થઈને સવાસો વર્ષ જીવવું છે એવી ધૂન લાગી છે. તમને તો ખબર છે કે હું ચન્દુથી બે વર્ષ મોટી છું અને બે પાંચ વર્ષમાં ચુડી ચાંદલા સાથે ઉપર પહોંચી જવાની છું. બસ પછી એને તિબેટ, જાપાન, જ્યાં જવું હોય ત્યાં ભલે જાય, દોઢસો વર્ષ જીવીને જલસા કરે.’ ચંપાએ ઉભરો કાઢ્યો.

‘દોસ્તો, જો ટિબેટિયન પ્રમાણે જીવીયે તો આપણે સવાસો થી દોઢસો વર્ષ સહેલાઈ થી જીવી શકાય.

લગભગ બે હજાર વર્ષ પહેલાં તિબેટિયન સાધુઓ એકવીશ જાતના આસનો કરતાં હતાં, પછી એમાં થી એના અર્ક સમાન પાંચ આસનો નક્કી કર્યા. રોજ પંદર પંદર મિનિટ પણ આ આસન કરીયે તો પણ એકસોવીશ વર્ષ જીવી શકાય. આ પાંચ આસનને અંગ્રેજીમાં The Five Tibetan Rites: કહેવાય છે.  Rites જાણે ગુજરાતી શબ્દો જ લાગે. રીત, વીધિ. બસ આસનની રીત. કેદાર તો જાય જાતના યોગા કરે છે. જો હું ખોટો હોઉં તો પૂછો ડોક્ટર કેદારને.’

‘ચંદુની વાત સાચી છે. સવાસો વર્ષની વાતમાં માનતો નથી પણ સીધી સાદી વાત છે કે તમે ચોક્કસ નીતિ નિયમથી જીવો વ્યાયામ કરો તો તમારું સ્વાસ્થ્ય સારું જ રહે. લાંબું જીવી શકાય. એ નવી વાત નથી.’

“ડોક્ટર આ તિબેટીયનોની પાંચ રીત કઈ છે?’

‘આમતો એ બધા આપણા આસનો જેવા જ છે. પહેલી Ritesમાં ટ ટ્ટાર ઉભા રહીને હાથ પહોળા કરીને ડિઝીનેશ લાગે ત્યાં સૂધી ગોળગોળ ફર્યા કરવાનું હોય છે, જો તમે ઉત્તરગોળાર્ધ માં હોય તો ક્લોકવાઈઝ દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં હો તો એન્ટિક્લોકવાઈઝ ફરવાનું હોય છે. બીજામાં જમીન પર સૂઈને હાથ જમીન પર રાખીને બન્ને પગ અને ડોકી ઊચી કરવાની હોય છે. ત્રીજીમાં બન્ને ઘુંટણ પર ઉભા રહીને કમ્મરમાંથી  આગળ પાછળ વાંકા વળવાનું હોય છે. ચોથું જરા અઘરું છે જમીન પર બેસીને  પગ અને હાથ પરથી શરીર ઉંચું કરવાનું હોય છે. પાંચમું તો આપણે દંડ પીલીયે તેવું જ હોય છે. દરેક Rites વખતે ચોક્કસ ધ્યાન કોન્સન્ટ્રેટન કરવાનું હોય છે. ત્યાર પછી મેડિટેશન. આપણા ઋષિ મુનીઓ આવા આસનો કરતા અને તપ, ધ્યાન મેડિટેશન કરતાં એટલે હજારો વર્ષ જીવતા એવી વાતો પુરાણોમાં લખાયલી જ છે. કામવાસના નિયંત્રણ માટે છઠ્ઠી રીત પણ છે.’

‘છઠ્ઠી જો જરૂર કરતાં સેક્ચ્યુઅલ એનર્જી વધી જાય તો કેમ ઘટાડવી તેને માટેની છે. ટટાર  ઉભા રહીને ફેફસાની બધી જ હવા ખાલી કરવાની. તદ્દન રિલેક્ષ થઈ જવાનું  વાંકા વળી બન્ને ઘૂટણ પર હાથ લઈ જવાના, રામદેવ બાબાની જેમ પેટ અંદર લઈ જવાનું વગેરે હોય છે.’

અમારો કેદાર મેડિકલ ડોકટર. ગંભીર માણસ. પણ મંગુથી રહેવાયું નહિ. ‘હવે ખબર પડી કે રામદેવબાબા કેમ રોજ પેટ અંદર બહાર કાઢે છે. એ સેક્સ શમન માટે જ કરતો હશે. ચંદુ તારે આડા અવળા થવાની જરૂર નથી. બજરંગબલીનું નામ લઈને બીજા આસન કે રીત જે કહો તે છોડીને બસ પેટ અંદર કરવાની પ્રેક્ટિશ કર. તારું પેટ એક ઈંચ અંદર જતું થાય એટલે મારા તરફથી ગ્રાન્ડ પાર્ટી.’

કેદારની આંખોએ મંગુને શાંત કરી દીધો. એને માહિતી ચાલુ રાખી. Ancient Secret of the Fountain of Youth પબ્લિકેશનમાં માનવામાં ન આવે એવા ફાયદા અને દાખલાઓ નોંધાયલા છે. લાકડીને ટેકે ચાલતો વૃદ્ધ એના વગર ચાલતો થઈ જાય. આંખોનું નૂર પાછું આવે, ટાલ પર કાળા વાળ ઉગવા માંડે. પણ ચન્દુભાઈ હવે તમારા મારામાં એઇજ રિવર્સલની કોઈ શક્યતા નથી. શાંતી રાખીને શરીર પ્રમાણે અને ઉમ્મર પ્રમાણે એક્સરસાઈઝ કરતા રહેવાનું અને ખાવા પીવા પર કાળજી રાખવાની.’

‘એનો અર્થ એ કે હું એકસોવીશ પર પણ નહિ પહોંચુ.’ ચંદુ હતાશ થઈ ગયો.

‘ડિપ્રેશન આવશે તો પંચ્યાસી પર પણ નહિ પહોંચે. હસતો અને આનંદિત રહેજે. કરસનદાદાની જેમ રોજ કેરેટકેઈક ખાયા કરશે તો છન્નુ ક્રોસ કરશે. બસ જેપ્પી રહેજે’ મંગુએ સધ્યારો આપ્યો

‘તમને ખબર છે, દુનિયાનો સૌથી હેપ્પી, આનંદી અને સુખી માણસ કોણ છે? કેદારે પુછ્યું.

બીલ ગેઇટ? ડોનાલ્ટ ટ્રંપ? મુકેશ અંબાણી? અમિતાભ બચ્ચન? ચંદુએ પ્રશ્નાર્થ ઉત્તર આપ્યો.

ના એકેય નહિ. મથ્થુ રિકાર્ડ (Matthieu Ricard) નામનો ફ્રેન્ચ બુદ્ધિસ મોન્ક દુનિયાનો સૌથી હેપી માણસ નોંધાયો છે.  ચાલીસ વર્ષ પહેલાં એણે ભારત જઈને બૌદ્ધ ધર્મ અને મેડિટેશનનો અભ્યાસ કર્યો. મેડિટેશન- ધ્યાન અને સાધના તમારા મગજને સંપૂર્ણ રીતે બદલી શકે એમ છે. આપણા મગજમાં સુખ કે આનંદની અનુભૂતિ માટે પણ ચોક્કસ ક્ષમતા હોય છે. ધ્યાન અને સાધનાથી એ ક્ષમતામાં વધારો થાય છે. તમે કયા વિચારો સ્વીકારો અને કયા વિચારો ટાળી શકો એ પણ મેડિટેશન દ્વારા શીખી શકો છો. તમે તમારી જાતને બદલી શકો છો. વિસ્કોનસીન યુનિવર્સિટિના ન્યુરોસાઈન્ટિસ્ટોએ રિકાર્ડની ખોપરી પર ૨૫૬ સ્કેનર લગાવ્યા. બ્રેઈન વેવ્ઝની નોંધણી થઈ. મગજના સ્કેનથી આ ફ્રેન્ચ સાધુનામાં આનંદ માટેની ‘અસામાન્ય, મોટી ક્ષમતા’ મળી આવી. અને એ મેડિટેશનને આભારી છે એમ મનાય છે. સ્કેન દ્વારા એ પણ જાણવા મળ્યું કે રિકાર્ડનું મગજ વધુ ગામા વેવ્ઝ ઉત્પન્ન કરે છે – ચેતના, ધ્યાન, શીખવાની અને યાદશક્તિ સાથે સંકળાયેલા આ મેથ્થુ રિકાર્ડ; દલાઈ લામાનો અત્યંત નજીકનો અને અત્યંત વિશ્વાસુ મોન્ક છે. એમણે ૨૦૧૧માં આ વિષય પર ‘The Art Of Meditation’ નામની બેસ્ટ સેલર બુક લખી છે.’

‘ચન્દુ મારી વાત સાંભળ, આ ટિબેટિયન એક્સર્સાઈઝ તારા ગજાની વાત નથી. આ મેડિટેશન તારા કોઈ બાપ દાદા સમજ્યા નથી. એ આપણો સબ્જેક્ટ જ નથી. ચંપા તને મંદિરે લઈ જાય તો તારાથી પૂરી પાંચ મિનિટ, બે હાથ જોડીને સ્થિર ઉભા રહેવાતું નથી. તારા કોઈ ગામા બામા રેઈઝ લામાની જેમ વધવાના નથી. તું તારે જાતે જ ખાઈ ખવડાવીને આનંદ માણ. ચંપા આજે શું બનાવ્યું છે? મંગુને ભૂખ લાગી હતી.

‘આજે તો તદ્દન સાદું જ બનાવ્યું છે, ખિચડી, વઘારેલી છાસ, રોટલો અને વેગણ બટાકાનું શાક. અને જમ્યા પછી હોમમૅઇડ કેરેટ કેઈક.’

‘ચાલો જે હશે તે ચાલશે. ભાણાં તૈયાર કરો. ખાઈ પીને ખોપડીના ગામાવેવ્ઝ વધારીએ.’

@@@@@@@@@@

“તિરંગા” જાન્યુઆરી

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથાઃ પ્રકરણ 20

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા

NatwarGhandhi.jpg

નટવર ગાંધી

પ્રકરણ 20– આખરે ઓરડી લીધી!

મુંબઈમાં અમારી નાતનાં બધાં જ સેનેટોરિયમોમાં હવે અમે રહી ચૂક્યા હતા. એક ઠેકાણે તો એક્ષ્ટેન્શન પણ લીધું હતું.  કેટલીક જગ્યાએ ટ્રસ્ટીઓ અને મહેતાજીઓ અમને ઓળખી ગયા હતા. હવે ફરી વાર ત્યાં જવું મુશ્કેલ હતું.  એ મળે તોયે ત્રણ મહિના પછી તો એનો એ જ પ્રશ્ન ઊભો રહેવાનો છે.  વધુમાં આ સેનીટોરીયમમાં દર ત્રણ મહિને થતી રઝળપાટથી હું થાક્યો પણ હતો.  જો સેનેટોરિયમ મળ્યું તો મુંબઈમાં ક્યાં અથવા કયા પરામાં અને કેવું મળશે તે બાબતમાં અમારો કોઈ ચોઈસ થોડો હતો?  ભારતીય વિદ્યા ભવનની બાજુમાં જે એક જગ્યા મળી હતી, તે એવી તો ખખડધજ હતી કે ક્યારે પડી ભાંગશે તેનો કોઈ ભરોસો ન હતો. રૂમની વચમાં જ ટેકા માટે મોટા થાંભલાઓ મૂકાયેલા  હતા! 

હવે મારે શું કરવું?  મારી દશા વળી પાછી સાપે છછુંદર ગળ્યા જેવી થઈ!  નોકરી મુંબઈમાં છે, પણ રહેવા માટે ઓરડી નથી.  દૂરના પરામાં પણ સામાન્ય ઓરડી લેવા જેટલાય પૈસા નથી અને એ પૈસા ભેગા થવાની હું કોઈ શક્યતા જોતો નહોતો.  હવે નલિનીને પણ દેશમાં પાછી મોકલવી મુશ્કેલ.  આ મુસીબતનો એક જ ઉપાય મને દેખાતો હતો. તે હતો મુંબઈ છોડવાનો!   મુંબઈમાં જ્યાં આખા દેશમાંથી લોકો પોતાનું નસીબ અજમાવવા આવતા હતા, ત્યાં  મારો જ પત્તો ન લાગે એમ?  મારે મુંબઈ છોડવું પડશે એમ?  અનેક સગાંઓ, મિત્રો અને ઓળખીતાઓ એમ બધા જ જો મુંબઈમાં પોતાનો રસ્તો શોધી લેતા હોય તો હું એક જ એવો નમાલો નીકળ્યો કે સામાન્ય ઓરડી પણ ગોતી શકતો નથી?   બધા જ પોત પોતાની રીતે મુંબઈમાં ગોઠવાઈ જતા હોય છે તો હું જ એવો અક્કલ વગરનો કે હજી ઓરડી વગરની રખડપટ કરું છું?  મેં તો એવો શું ગુનો કર્યો છે? 

જે જે વસ્તુઓ વિષે મનમાં હું ખાંડ ખાતો હતો, જેને માટે મગજમાં રાઈ ભરીને બેઠો હતો–બી. કોમ. ડીગ્રી, મારી સાહિત્યપ્રીતિ, ખાસ કરીને પૃથ્વી છંદ ઉપરનું મારું પ્રભુત્વ, દેશના રાજકીય પ્રવાહો વિશેની મારી સમજ, દેશોદ્ધાર કરવાની મારી ધગશ, કશુંક કરી છૂટવાની મારી મહત્ત્વાકાન્ક્ષા–આમાંનું કશું કરતાં કશું જ મને કામમાં નહોતું આવતું. થયું કે એ બધામાં ધૂળ પડો.  થયું કે આ કરતા હું કૉલેજમાં ન જ ગયો હોત તો સારું.  કાકાની વાત સાવ સાચી હતી.  મારાં કેટલાં બધાં સગાંઓ જેમણે કૉલેજનો દરવાજો પણ જોયો નથી તે આજે મારકેટમાં દલાલી કરે છે, અથવા નાનીમોટી કોઈ ધંધાની લાઈન પકડી લઈને પૈસા બનાવે છે.  કેટલાક તો ગાડીઓ ફેરવે છે.  અને હું બી.કોમ ભણેલો ઓરડી વગરનો રખડું છું.

પેઢીમાં બહારગામની મિલોમાંથી જે માલ આવતો તે છોડાવવાનું કામ મારે માથે હતું.  તે માટે હૂંડીઓ ભરવાની હોય.  એક બેંકમાંથી લાખો રૂપિયા ઉપાડી બીજીમાં ભરવાના અને હૂંડી છૂટે.  ઘણી વાર તો આખી સવાર એમાં જ જાય.  એ જમાનો કસ્ટમર સર્વિસ કે ટેકનોલોજીનો નહોતો.  એક બેન્કમાંથી પૈસા ઉપાડું, ટેક્સીમાં બેસી બીજી બેંકમાં જઉં.  મારી પાસે બેગમાં લાખો રૂપિયા હોય. અડધોએક કલાકની ટેક્સી રાઇડમાં હું લખપતિ બની જતો.  આવી રીતે લાખો રૂપિયા લઈને જવું આવવું એ કેટલું જોખમી હતું એવો વિચાર પણ આવ્યો નહોતો, કે એવું પણ વિચાર્યું નહોતું કે આમાંથી પાંચેક હજારની ગાપચી મારી લઉં તો મારો ઓરડીનો સવાલ ઊકલી જાય. કોને ખબર પડવાની છે?  જો કે એવું કાંઈ કરવાની હિંમત પણ નહોતી. 

મારી મુંબઈની ભયંકર નિષ્ફળતા મને બહુ કઠતી હતી. મારા હાથ હેઠા પડ્યા હતા.  આપણે મુંબઈ છોડવું પડશે એ વાત નલિનીને સમજાવતા હું એકાએક જ રડી પડ્યો!  બાળપણમાં હું જરૂર રડ્યો હોઈશ, પણ પુખ્ત વયમાં આ પહેલી જ વાર રડ્યો. એ મને રડતો જોઈ હેબતાઈ ગઈ.  નલિની પણ દર ત્રણ મહિને સેનેટોરિયમોમાં લબાચા ફેરવી ફેરવીને થાકી હતી. એણે  હા પાડી. અને મેં મુંબઈ બહાર કોઈ મોટા શહેરમાં નોકરી શોધવાનું શરૂ કર્યું.  તુરત જ  ભોપાલના એક મોટા કેમિકલ પ્લાન્ટમાં એકાઉટન્ટ તરીકે સારી નોકરી મળી. પગાર પણ સારો હતો. અને ત્યાં મુંબઈ જેવો કોઈ રહેવાનો પ્રશ્ન હતો જ નહીં.  જે પગાર મળવાનો હતો તેમાંથી હું કોઈ સારું મકાન ભાડે લઈ શકું.  મેં હા પાડી. જવાની તારીખ નક્કી થઇ.  આજે પચાસેક વર્ષ પછી એ યુનિયન કાર્બાઈડનો પ્લાન્ટ હતો કે બીજો કોઈ એ યાદ નથી, પણ દાયકાઓ પછી ભોપાલના યુનિયન કાર્બાઈડના પ્લાન્ટમાં ભયંકર હોનારત થઈ હતી જેમાં હજારેક માણસો મરી ગયા હતાં.  અમેરિકામાં બેઠા બેઠા એ સમાચાર વાંચ્યા ત્યારે મારી નોકરી માટે ભોપાલ જવાની વાત યાદ આવી હતી.  

બા કાકાને જણાવી દીધું.  કાકાને મારી મુંબઈ છોડવાની વાત જ નહીં ગમી.  અમારા સગાંઓ કે ઓળખીતાઓમાં કોઈ મુંબઈ સિવાય બીજે ક્યાંય ગયું હોય એમ સાંભળ્યું નહોતું.  હું એમની બાજી બગાડી નાખતો હતો.  એમને તો દેશમાં બાકી રહેલા મારા બીજા બે ભાઈઓ અને એક બહેનને બને એટલી જલદીથી મુંબઈ મોકલવા હતા.  હું જો મુંબઈમાં હોઉં જ નહી તો કેવી રીતે મોકલે?  મેં તો નક્કી કરી નાખ્યું હતું કે મુંબઈ બીજા બધા  માટે ભલે સારું હોય, પણ મારે માટે તો સાવ નકામું નીવડ્યું હતું. 

દેશમાં હતો ત્યારે હું મુંબઈ આવવાનાં અને રહેવાનાં સપનાં સેવતો હતો.  નાનપણથી નાસ્તિક છતાં, ગમે તેમ પણ મારું મુંબઈ જવાનું થાય એવી હું ઈશ્વર પાસે દિવસરાત પ્રાર્થના કરતો.  એ જ મુંબઈને હું હવે ધિક્કારતો થઈ ગયો.  ત્યાંથી ભાગવા તૈયાર હતો.  છતાં મુંબઈમાં જે મારી હાર થઈ હતી તે હું સ્વીકારવા તૈયાર ન હતો.  મનમાં ને મનમાં નક્કી કરતો હતો કે ભોપાલ કે બીજે જ્યાં ક્યાંય હું સ્થાયી થઈશ ત્યાં ખૂબ પૈસા બનાવીશ, આગળ આવીશ અને આ મુંબઈવાળાઓને બતાડી દઈશ!   વધુમાં મારી જાતને મનાવતો હતો કે મુંબઈની બહાર લાખો લોકો વસે જ છે ને?  એ બધાનું જે થાય છે તે મારું થશે. 

હજી મેં કોઈને વાત નહોતી કરી કે અમે તો ભોપાલ જવાની તૈયારી કરી રહ્યા છીએ.  થયું કે ઓછામાં ઓછું મારે મારી બહેન, મામા-મામી અને રતિભાઈને તો જણાવવું જોઈએ કે હું મુંબઈ છોડું છું.  દેશમાંથી આવીને પહેલો વહેલો બહેનને ત્યાં જ ઊતર્યો  હતો.  મામા-મામીએ અઢળક પ્રેમથી મુંબઈમાં મારી સંભાળ લીધી હતી. અને રતિભાઈએ તો મને કૉલેજમાં ભણાવ્યો હતો.  પહેલા રતિભાઈને મળવા ગયો.  વાત કરી.  રતિભાઈ કહે, આ તેં શું આદર્યું?  મુંબઈ કઈ છોડાય?  અને તે પણ ભોપાલ માટે?  ત્યાં તારું ભવિષ્ય શું? મેં કહ્યું કે મુંબઈમાં મને મારું ભવિષ્ય બહુ કાંઈ દેખાતું નથી, અને ધારો કે અહીં મારું ભવિષ્ય હોય તો પણ આ ઓરડી વગર અમારે રહેવું ક્યાં?  હવે મને સેનેટોરિયમ મળે એમ લાગતું નથી.  અને મળે તો ય એ રઝળપાટથી હું થાક્યો છું. એ મારી મૂંઝવણ સમજ્યા.  કહે, જા તું ઓરડીનું નક્કી કરી આવ, પાઘડીના પૈસા હું આપીશ!  હું એમની ઉદારતા જોઈને આભો બની ગયો.  મેં કહ્યું કે એ પૈસા હું ક્યારે પાછા આપી શકીશ તેની મને ખબર નથી.  એ કહે, એ બાબતમાં મુંઝાવાની જરૂર નથી.  જ્યારે તારી પાસે સગવડ થાય ત્યારે આપજે, અત્યારે તો ઓરડી લઈ લે.    

હું તો રાજીના રેડ થઈ ગયો. તરત ઓરડીની શોધ આદરી. દૂરના પરા કાંદિવલીમાં એક મારવાડી શેઠે પોતાના બંગલા પાછળ નોકરોને રહેવા માટે થોડી ઓરડીઓ ઉતારી હતી, તેમાંથી જે એક વધી હતી તે મળતી હતી.  પાઘડીના અઢી હજાર કહ્યા. ગયો રતિભાઈ આગળ. કહ્યું કે અઢી હજાર રૂપિયામાં કાંદીવલીમાં ઓરડી મળે છે.  એ કહે, હું તને બે હજાર આપીશ. બાકીના પાંચસોની વ્યવસ્થા તું કરી લેજે.  એ પાંચસો ઊભા થાય એટલે મારી પાસે આવજે, હું તને બે હજાર આપીશ. 

હવે મારે પાંચસો રૂપિયા ક્યાંથી કાઢવા?  પેઢીમાં તો બન્ને ભાગીદાર વચ્ચે ઝગડો ચાલતો હતો, ત્યાં કાંઈ વળે એમ લાગ્યું નહીં.  આખરે એક દૂરના માસા જેની પેઢીમાં દેશમાંથી આવીને વગર પગારે કામે લાગ્યો હતો, તેમને મળ્યો, અને પાઘડી માટે ખૂટતા પાંચસો રૂપિયાની વાત કરી.  એમણે તરત હા પાડી. દોડીને રતિભાઈ પાસે ગયો.  એમણે કહ્યું આવતી કાલે આવજે, અને પૈસા લઈ જજે.  આમ પાઘડીના અઢી હાજર રૂપિયા ઊભા થયા. અમે ઓરડી લીધી! અને અમારું ભોપાલ જવાનું બંધ રહ્યું.  

પાઘડીના પૈસા હાથમાં આવ્યા કે તુરત જ સેનેટોરિયમની દુનિયાને રામરામ કરીને અમે ઓરડીમાં રહેવા ગયા, અને ઘર માંડ્યું.  એ એક રૂમમાં અમારું કિચન, લીવીંગ રૂમ, ડાયનીંગ રૂમ, ફેમીલી રૂમ, લાયબ્રેરી, બાથરૂમ, જે ગણો તે બધું જ આવી ગયું!  ભાઈ રાતે બહાર ચાલીમાં સૂવે અને અમે ઓરડીમાં. સંડાસ માટે બહાર એક કામ ચલાઉ જગ્યા હતી ત્યાં પાણીનું ડબલું લઈને જવાનું. બારણું પકડીને બેસવાનું, નહીં તો ઊઘડી જાય. સંડાસ એક જ, અમે વાપરનારા વીસ. સવારના લાઈન લાગી હોય. વરસાદ વખતે છત્રી લઈ સંડાસ જવાનું!

પૈસા તો હતા નહીં, એટલે ઉધારું કરીને ઘરવખરીનો સામાન લઈ આવ્યા. થોડો સામાન સગાંઓએ આપ્યો. આમ અમારો મુંબઈનો ઘરસંસાર શરૂ થયો.  મારા અઢીસોના પગારમાં છોકરાને ઘૂઘરા રમાડવાની વાત તો બાજુમાં રહી,  હૂતો હુતી એમ બેનું અમારું ઘર પણ ચલાવવાનું મુશ્કેલ હતું.  તેથી મેં પ્રાઇવેટ ટ્યુશન કરવાના શરૂ કર્યા.  જો હવે સેનેટોરિયમ ગોતવાનું બંધ થયું તો ટ્યુશનની શોધ શરુ થઈ.  સાથે સાથે સારી નોકરી માટેની તપાસ તો ચાલુ જ હતી.  ટાઈમ્સ તો નિયમિત જોતો જ હતો.  એક વાર જોયું તો એક શ્રીમંત કુટુંબના એક નબીરાને ઈંગ્લીશ શીખવવા માટે શિક્ષકની જરૂર હતી. મેં તરત જ અરજી કરી.  મને મળવા બોલાવ્યો.

શ્રીમંત શેઠ કહે,  એમનો દીકરો સખ્ત માંદગીમાં સપડાયો એટલે એને સ્કૂલમાંથી ઉઠાડી લેવો પડ્યો હતો.  દીકરો ઝાઝું ભણ્યો નથી, અને હવે ઉંમર વધી હોવાથી સ્કૂલમાં જવાની ના પડે છે.  હવે એને કોઈ કૉલેજની ડિગ્રી નથી મળવાની, પણ જો પાંચમાં બેઠો હોય તો  કાંઈ બાફે નહીં એવું કાંઈક કરી આપો. ઓછામાં ઓછું મારે એનું ઈંગ્લીશ સુધારવું છે  અને એનું જનરલ નોલેજ વધારવું છે.  વળી હસતાં હસતાં કહે, ચોપાટી ઉપર જે દાઢીવાળાનું પૂતળું છે તે ટાગોરનું છે એમ માને છે!  (એ પૂતળું મુંબઈના એક વખતના મેયર વિઠ્ઠલભાઈ પટેલનું છે!) તમારે એની સાથે એક કલાક બેસવું, ટાઈમ્સ વાંચવું જેથી એનું ઈંગ્લીશ સુધરે, સાથે સાથે એનું જનરલ નોલેજ વધે અને કરંટ અફેર્સની પણ કૈંક ખબર પડે. અને છોકરો એમ ના માને કે બધા દાઢીવાળા પૂતળાં ટાગોરનાં છે!  મને થયું કે આ તો અદ્ભૂત તક છે.  મેં તુરત હા પાડી.  થયું કે હું દરરરોજ સવારના પહેલું કામ ટાઈમ્સ વાંચવાનું કરું જ છું, તો હવે આ રાજકુંવર સાથે એ કરીશ.  ઉપરથી મને મહિને દોઢસો રૂપિયા મળશે! 

આમ મને આવું સારું ટ્યુશન મળ્યું એથી હું તો ખુશ થઇ ગયો.  થયું કે આ તો સેલીબ્રેટ કરવું જોઈએ.  એમની ટેમરીન્ડ લેન પર આવેલી ઑફિસની નીચે જ ‘છાયા’ અને ‘ન્યૂ  વેલકમ’ નામના બે રેસ્ટોરાં હતા. ‘છાયા’માં જઈને બેઠો અને પૂરી ભાજીનો મોટો ઓર્ડર આપ્યો, આરામથી એ ખાઈને કોફી પીતો હતો, ત્યાં મારા જૂના મિત્ર કનુભાઈ દોશીને રેસ્ટોરાંમાં દાખલ થતા જોયા. મેં એમને બોલાવ્યા, અને પૂછ્યું: તમે અહીં ક્યાંથી?  એ કહે, એક ઈંગ્લીશ ભણાવાના ટ્યુશનના ઈન્ટરવ્યું માટે આવ્યો હતો, પણ એમણે મને કહ્યું કે હમણાં જ એ ટ્યુશન અપાઈ ગયું.  મેં કહ્યું કે બેસો, જેને એ ટ્યુશન મળ્યું છે તેની સાથે કૉફી પીવો! 

પોતાના જૂજ પગારને સપ્લીમેન્ટ કરવા મુંબઈમાં મારા જેવા ભણેલા લોકો પ્રાઇવેટ ટ્યુશન કરતાં. મારામાં જો ધંધા કરવાની કંઈક પણ સૂઝ હોત તો એનો મોટો ધંધો કરત.  કારણ કે આજે ટ્યુશન ક્લાસ ચલાવવાનો ધંધો કરનારા લોકો કરોડપતિ થઈ ગયા છે.  સ્કૂલો અને કૉલેજોમાં છોકરા છોકરીઓ કશું ભણતા જ નથી, અને જે ભણાવાય છે તે એક્ઝામમાં પાસ થવામાં બહુ ઉપયોગી નીવડતું નથીં.  જો સારા માર્ક્સ મેળવવા હોય તો પ્રાઇવેટ ટ્યુશનના ક્લાસ ભરવા જ પડે.  જાણે કે એક  પેરેલલ એજ્યુકેશન સીસ્ટમ ઊભી થઇ ગઈ છે.  મારી જેમ બીજા મિત્રો પણ આ રીતે પ્રાઇવેટ ટ્યુશન કરીને પોતાની ઇન્કમ સપ્લીમેન્ટ કરતા.

હવે મારું દરરોજનું રૂટીન બદલાઈ ગયું.  ટ્યુશન કરવા મારે મલબાર હિલ પર સવારના આઠે પહોંચવાનું.  મારું રહેવાનું ઠેઠ કાંદિવલીમાં. સવારના પાંચે ઊઠું. ન્હાઈ ધોઈ તૈયાર થઈ, થોડો ચા નાસ્તો કરીને ઘરેથી નીકળું. છની ગાડી પકડું. મુંબઈના ગ્રાન્ટરોડ સ્ટેશને ઊતરું, ત્યાંથી મલબાર હિલની બસ લઉં, અને બસ જ્યાં હેન્ગીંગ ગાર્ડન જવા જમણી બાજુ વળે ત્યાં હું ઊતરી પડું અને હાર્કનેસ રોડ દસેક મિનિટ ચાલીને દરિયા કાંઠે આવેલા શેઠના ઘરે પહોંચું. ટ્યુશન પતાવીને પાછો બસ પકડીને ઑફિસ પહોંચું ત્યાં સાડા દસ અગિયાર થઈ જાય.  

મુંબઈમાં પૈસાવાળા લોકો કેમ રહે છે તેનો મને હવે ખ્યાલ આવ્યો.  મકાનમાં દાખલ થાઉં તો ચોકીદાર ગુરખો મને સલામ કરે!  ભલે ને ત્રણચાર માળનું મકાન હોય તોય લીફ્ટ હોય.  લીફ્ટવાળો ગુરખો પણ તમને સલામ ભરે. ઘરે ઘાટી તો ખરા જ, પણ ઉપરાંત બીજા બે ત્રણ નોકરો, રસોયા મહારાજ, શોફર હોય. બબ્બે ગાડીઓ હોય, સવારે જતાં હું જોતો કે દરરોજ એ ગાડીઓ ધોવાતી.  ચાર પાંચ રૂમનો મોટો ફ્લેટ.  દરેકને પોતાના જુદા જુદા રૂમ, દરકે રૂમમાં બાથરૂમ. એ ઉપરાંત દિવાનખાનું, ડાઈનીંગ રૂમ, આ બધું જોઈ ને હું તો છક્ક થઈ ગયો.  ક્યાં મારી કાંદિવલીની એક ઓરડી જેમાં મારો આખો સંસાર આવી ગયો અને ક્યાં આલીશાન ફ્લેટ?! 

સવારના જેવો પહોંચું કે તરત મારે માટે એસ્પ્રસો કૉફી આવે.  મને પાછળથી ખબર પડી કે જે કુટુંબના નબીરાને હું ભણાવવા જતો હતો તે તો બહુ ખ્યાતનામ કુટુંબ હતું. લોકો વિનયી અને સંસ્કારી પણ ખરા.  મારી સાથે વાત કરે તો કોઈ દિવસ તું-તા ન કરે, હંમેશ તમે કહીને જ વાત કરે.  જે છોકરાને હું ભણાવતો હતો તે હતો ઉછાંછળો, પણ મારી સાથે વિનયથી વાત કરે.  ઘણી વાર તો હું ટ્યુશન કરીને નીકળતો હોઉં ત્યારે શેઠ જો નીકળતા હોય તો મને બસ સ્ટોપ સુધી રાઇડ આપે. 

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથાઃ પ્રકરણ 19

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા

NatwarGhandhi.jpg

નટવર ગાંધી

પ્રકરણ 19– સેનેટોરિયમોમાં રઝળપાટ

નલિનીને બા કાકા આગળ દેશમાં મૂકીને મારે તો મુંબઈ પાછું જવાનું હતું.  જવાની આગલી રાતે મને ઊંઘ જ ન આવી. હું મારા ભવિષ્યના વિચારે ચડ્યો.  મોટે ઉપાડે મેં લગ્ન તો કર્યું, પણ હવે શું?  ભવિષ્ય એકદમ નિરાશાજનક દેખાયું.  થયું કે હું શું કરી બેઠો?  મુંબઈ જઈને મૂળજી જેઠા મારકેટની ન કરવા જેવી નોકરી કરવાની છે, એ જ પેઢીમાં ભૈયાઓ અને ઘાટીઓ સાથે સૂવાનું છે, નાતની વીશીમાં ખાવાનું છે,  બા કાકાને મદદ કરવાની વાત તો બાજુમાં રહી,  હું એમને માથે નલિનીનો ભાર મૂકીને જાઉં છું.

ટ્રેનની લાંબી મુસાફરી કરતાં મારા વિચારોની ટ્રેનની મુસાફરી વધુ લાંબી નીકળી!  હું ક્યાં સુધી નલિનીને દેશમાં રાખી શકીશ?  આગલી રાતે એનો ધ્રુવ મંત્ર એક જ હતો:  “મને ક્યારે મુંબઈ બોલાવીશ?”  પણ એ માટે તો મારે ઓરડી લેવી પડે, ઓરડી માટે પાઘડીના પૈસા જોઈએ એ ક્યાંથી કાઢવા? ઓછા પગારની નોકરીમાંમાંથી મારું જ જો માંડ માંડ ચાલતું હતું, તો હું કેવી રીતે પાઘડીના પૈસા ઊભા કરીશ?

હવે મને સમજાયું કે મેં છોકરમતમાં વિચાર કર્યા વગર લગ્ન કર્યા એ કેવડી મોટી ભૂલ હતી.  એ ભૂલ મારે દાયકાઓ સુધી ભોગવવી પડશે, કે એમાં મારું આખું જીવન રોળાઈ જશે તે વાત તો મને મોડી સમજાણી.  હાલ તરત તો મારે યેન કેન પ્રકારેણ નલિનીને મુંબઈ લાવવાની હતી.  સારા પગારની નોકરી ગોતવી પડશે, અથવા કોઈ ધંધાની લાઈન શોધવી પડશે.  પણ એ કેમ કરવું?   મુંબઈ આવીને હું પેઢીની રૂટીનમાં ધીમે ધીમે પાછો ગોઠવાઈ ગયો. પણ હવે હું નફિકરો ન હતો.  મિત્રો અને પેઢીના લોકો જોઈ શકતા હતા કે મારે માથે મોટો ભાર હોય એમ સચિંત ફરતો હતો. લગ્ન કરીને જાણે કે મેં ગુનો કર્યો હોય એમ મને સતત થયા કરતું હતું.  મિત્રોને મળવાનું તેમ જ મામામામી ને ઘરે જવાનું પણ ઓછું કરી નાખ્યું.

નલિનીને દેશમાં ગયે લગભગ એક વરસ થઈ ગયું. દેશમાંથી તેના કાગળો નિયમિત આવતા જ હતા. એમાં એક જ વાત હોય, દેશમાં ગમતું નથી, ક્યારે મુંબઈ બોલાવે છે?  હું તેને હજી રાહ જોવાનું લખતો હતો.  કહેતો કે ઓરડી લેવાની પાઘડીના પૈસા નથી.  હમણાં તો આ નોકરીમાં કોઈ બચત થતી નથી.  નવી નોકરીની શોધમાં જ છું, કંઈક ધંધો કરવા માટે પણ પ્રયત્ન કરું છું. પણ એ હોશિયાર હતી. એણે ત્યાં દેશમાં બેઠા બેઠા પાઘડી વગર ઓરડી લેવાનો રસ્તો બતાવ્યો!  એણે લખ્યું કે મુંબઈમાં ઘણા લોકો સેનેટોરીઅમમાં ટેમ્પરરી રહે છે તેમ રહીએ, પછી જોઈ લઈશું.  એના એક સગા આ રીતે સેનેટોરીઅમમાં રહેતા હતા.

મુંબઈની ગીચ ગલીઓ અને અંધારા વિસ્તારોમાં રહેતા લોકોને ઘણા રોગો થતા.  ડોકટરો ભલામણ કરતા કે હવાફેર કરવા ક્યાંક બીજે જાવ, જ્યાં પુષ્કળ હવા ઉજાસ હોય એવી જગ્યાએ ચાર છ મહિના રહેવા જાઓ.  આવા દર્દીઓ માટે નાતના દાનેશરીઓએ ચોપાટીના દરિયા કાંઠે અને દૂરના પરાંઓમાં સેનેટોરિયમો બંધાવેલાં.  દર્દીઓને થોડાક મહિના રહેવા મળે. શરત એ કે તમારી પાસે ડોક્ટરનું સર્ટીફીકેટ હોવું જોઈએ અને મુંબઈમાં રહેવાનું ઘર હોવું જોઈએ, જેથી ઓરડી વગરના અમારા જેવા સાજા નરવા માણસો સેનેટોરિયમની વ્યવસ્થાનો ગેરલાભ ન લે.  જો કે લોકો ગમે તેમ કરીને ગેરલાભ લેતા જ હતા.

નલિનીનું કહેવું હતું કે આપણે શા માટે આવી સેનેટોરિયમમાં જગ્યા ન શોધીએ? કોઈ સગાની લાગવગથી ડોક્ટરનું સર્ટીફીકેટ તો મળી જ રહે.  એના મોટા બહેન તારા બહેન જેને મુંબઈમાં ઓરડી હતી તેને નામે સેનીટોરીઅમની અરજી કરવી. જો તુક્કો લાગે તો ઓછામાં ઓછું ત્રણ મહિના તો સાથે મુંબઈમાં રહેવા મળશે, પછીની વાત પછી! ત્રણ મહિના પછી જો બીજી કોઈ વ્યવસ્થા ન થઈ તો એ પાછી દેશમાં જશે!  એનો એ તુક્કો લાગ્યો અને અમને વિલે પાર્લેમાં ત્રણ મહિના માટે નાતની એક સેનીટોરીઅમમાં બે રૂમની જગ્યા મળી. અને નલિનીનું મુંબઈમાં આવવાનું નક્કી થયું.

આગળ જણાવ્યું તેમ એ જમાનામાં સાવરકુંડલાથી મુંબઈ જવા માટે વચમાં વિરમગામ સ્ટેશને ગાડી બદલવાની.  ત્યાં મીટરગેજની ટ્રેન પૂરી થાય અને બ્રોડગેજની ટ્રેન શરૂ થાય. નક્કી એવું થયું કે નલિની સાવરકુંડલા થી વિરમગામ આવે અને હું મુંબઈથી ત્યાં અડધે રસ્તે લેવા જાઉં. આ સેનેટોરીઅમની વ્યવસ્થા માત્ર ત્રણ મહિનાની જ છે, પછી નલિનીને ક્યાં રાખવી, ત્યારે અમારું શું થશે, એ બધી ચિંતા મૂકી હું વિરમગામ જવા તૈયાર થયો.  નલિનીને એક વરસ પછી મળવાનું હતું.  એની સાથે હનીમૂનમાં ભલે ને એક અઠવાડિયા માટે પણ જે જાતીય આનંદ ભોગવ્યો હતો,  જે મજા કરી હતી તે મનમાં હું હમેંશ વાગોળતો.  થયું કે વળી પાછી એ મજા કરવાની મળશે.

હું તો હરખપદુડો થઈને નક્કી કરેલ દિવસે વિરમગામ સ્ટેશને પહોંચી ગયો.  મુસાફરોના ટોળાં વચ્ચે નલિનીને ગોતવા માંડ્યો.  આખરે એને જોઈ, પણ મારો બધો જ ઉત્સાહ ઓસરી ગયો.  જોયું તો એની સાથે મારો એક ભાઈ અને કાકા પણ ઊભા હતાં.  મને ધ્રાસકો પડ્યો, શું આ ભાઈ પણ મુંબઈ આવવાનો છે?  મેં કલ્પના એવી કરેલ કે કાકા નલિની મને ભળાવીને પાછા સાવરકુંડલા જશે અને હું નલિનીને લઈને મુંબઈ આવીશ.  મારો એની સાથે રહીને મજા કરવાનો જે વિચાર હતો તે ભાઈને જોઈને પડી ભાંગ્યો.  “કાકાની કઠણાઈ” નામના પ્રકરણમાં આગળ જણાવ્યું છે તે મુજબ મારે આ ભાઈને  મુંબઈ લાવવો પડ્યો.  મુંબઈમાં હું મારું જ માંડ માંડ પૂરું કરતો હતો તેમાં હવે નલિનીની સાથે ભાઈ પણ આવીને માથે પડ્યો.  એણે હાઇસ્કૂલ પણ પૂરી નહોતી કરી. એને નોકરીએ કોણ રાખવાનું  છે?  ગુમાસ્તા થવાની પણ લાયકાત એનામાં નથી. ઘાટીની નોકરી મળે તો ય એ ભાગ્યશાળી.  વધુમાં એ મુંબઈમાં પણ સાવ નવો સવો. શરૂઆતના થોડા મહિના તો એ સાવ ઘરે બેઠો.

હું તો સવારના ઊઠીને નોકરીએ જાઉં, પણ નલિનીએ ભાઈની સંભાળ લેવાની.  એને માટે સવાર બપોર સાંજ એમ ત્રણ ટંક રસોઈ કરવાની.  ઘરમાં ગોંધાઈ રહેવાનું એને ન ગમે એટલે એને થોડું ઘણું મુંબઈ બતાડવાનું.  એનો સ્વભાવ તીતાલી. ઘડી ઘડીમાં ગુસ્સે થઈ જાય.  ઝીણી ઝીણી વાતમાં એનો કક્કો ખરો કરે. કાકા એનાથી કેમ થાકી ગયા હશે તે હું સમજી શક્યો.  થોડા જ વખતમાં નલિની પણ એનાથી થાકી ગઈ. દરરોજ રાતે અમારા બે વચ્ચે ભાઈપુરાણ થાય, અને મારી નલિની સાથે સૂવાની મજા બગડે.  એ મને કહે તમે આ પાપને ઘરમાંથી બહાર કાઢો. પણ હું એને ક્યાં કાઢું? એને કોણ રાખે?

આખરે એક મિત્રની લાગવગથી ભાઈને એક રેડીમેડ ગારમેન્ટના સ્ટોરમાં ઘાટી તરીકે નોકરી અપાવી. સ્ટોરનો માલિક કહે, હું એને પગાર નહીં આપું, મેં કહ્યું કાંઈ વાંધો નહીં. થયું કે ઓછામાં ઓછું  દિવસ આખો તો ઘરની બહાર રહેશે.  નલિનીનો દિવસ પૂરતો તો છુટકારો થશે.  પણ એને આવી પગાર વગરની નોકરી નહોતી કરવી.  એને ઘાટી તો નહોતું જ થવું.  એને તો ગલ્લે બેસવું હતું!  મેં કહ્યું જે છે તે આ છે. તું કંઈ ભણ્યો નથી, તારામાં કોઈ આવડત નથી.  એ પણ કહ્યું કે મેં પણ આવી જ રીતે પહેલી નોકરી ઘાટી તરીકે અને પગાર વગર જ કરેલી.  આ સિવાય તને બીજું કાંઈ મળશે નહીં.  લેવી હોય તો લે નહીં તો દેશમાં પાછો જા!  મને કમને એણે નોકરી લીધી. અને નલિનીને થોડીક રાહત થઈ. પણ અમારો રહેવાનો મૂળ પ્રશ્ન તો હજી ઊભો જ હતો.

સેનેટોરિયમમાં અમે અમારો ગૃહસ્થાશ્રમ શરૂ કર્યો. ભલે ને કામચલાઉ પણ પહેલી જ વાર અમારું ઘર મંડાયું. મુંબઈના અસંખ્ય ગૃહસ્થ નોકરિયાતોની જેમ હું પણ સવારનો ચા નાસ્તો કરીને ટ્રેન પકડીને હું મુંબઈ જતો થયો.  હવે વીશીમાં લંચ લેવાને બદલે ઘરેથી ટીફીન આવે તે ખાતો.  સાંજે પેઢીનું કામ પતાવી બધાંની જેમ હું પણ ટ્રેન પકડીને ઘરે આવતો થયો.  આમ હું મુંબઈના સ્થાયી વસવાટ કે રહેઠાણ વગર મુંબઈવાસી થયો.

સેનેટોરિયમના પાડોશીઓમાં નાદુરસ્ત તબિયતને કારણે હવાફેર માટે આવ્યા હોય એવા લોકો તો બહુ ઓછા. મોટા ભાગના લોકો મારા જેવા શરીરે નરવા પણ પૈસેટકે બિમાર હતાં. અમારી કફોડી દશા એવી હતી કે નોકરી કરવી મુંબઈમાં પણ રહેવાના ફાંફા.  આવા સમદુઃખિયા અમે એકબીજા સાથે નોટ્સ સરખાવતા. ત્રણ મહિના પત્યે ક્યાં રહેવા જશું? પાડોશીને ઓળખો અને કાંઈક સંબંધ બાંધો ત્યાં તો એ બીજે ઠેકાણે  જવાની તૈયારી કરતા હોય. ઘણા લોકો તો રાતે ને રાતે જ ગાયબ થઈ જાય!  આપણને ખબર પણ ન પડે!  આમ લોકો આવતા જતા.  કોઈ ભાગ્યશાળી માણસ પાઘડીના પૈસા ઊભા કરે.  કાયમી નિવાસ સ્થાનની ઓરડી કે ફ્લેટ લે.  અમે બાકીના ફૂટેલા નસીબવાળા આભા થઈ છૂપી છૂપી એમની ઈર્ષ્યા કરતાં.  મનોમન વિચાર પણ કરતા કે ક્યારેક તો આપણા નસીબનું પાંદડું ફરશે અને આપણે પણ ઓરડી કે ફ્લેટ લેશું.

પણ મારું નસીબનું પાંદડું ફરે એ પહેલાં અમારા ત્રણ મહિના પૂરા થવાની તૈયારીમાં હતા.  મારી ચિંતા દિવસે દિવસે વધવા માંડી.  હવે હું શું કરીશ?  હું તો પાછો પેઢીમાં સૂવા જઈ શકું, અને વીશીમાં ખાઈ શકું. પણ નલિનીને થોડું કહેવાય કે તું પણ પેઢીમાં સૂવા ચાલ?  અને ભાઈનું શું કરવું?  જેવા ત્રણ મહિના પૂરા થયા કે હું સેનેટોરિયમના ટ્રસ્ટીઓના પગે પડ્યો. મારી પરિસ્થિતિ સમજાવી અને વિનંતી કરી કે અમને બીજા ત્રણ મહિના મહેરબાની કરીને રહેવા દો. એ લોકોને દયા આવી. અમને બીજા ત્રણ મહિનાનું એક્ષ્ટેન્શન આપ્યું.  હું તો રાજી રાજી.  ઓછામાં ઓછામાં આવતા ત્રણ મહિના આપણે સહીસલામત છીએ.  જો કે મને ખબર હતી કે બીજા ત્રણ મહિના તો અબઘડી પૂરા થશે, અને વળી પાછો એનો એ જ પ્રશ્ન ઊભો થવાનો છે.

જ્યાં સુધી હું ઓરડી લઈશ નહીં ત્યાં સુધી આ પ્રશ્ન ઉકલવાનો નથી જ.  ખબર હતી કે આ નોકરીમાં પણ મારું કશું વળવાનું નથી.  લોકો કહે, ધંધો કર, દલાલી કર, પણ હું શેનો ધંધો કરું કે શેની દલાલી કરું?  બી. કોમ.ની ડીગ્રીએ મને જમાઉધારના હવાલા નાખવા સિવાય શું શીખવાડ્યું હતું?  કોઈ મોટી બેંકમાં મને નોકરી મળે તો મારો ઉદ્ધાર થઈ જાય. આવી બેંક ઓરડી કે ફ્લેટ લેવા માટે એના કર્મચારીઓને લોન આપતી હોય છે.  બી.કોમ. થયો છું, તો બેંક ક્લાર્ક જરૂર થઇ શકું, પણ એવી નોકરી મેળવવા માટે લાગવગ જોઈએ એ ક્યાંથી કાઢવી?

સારી નોકરી માટેની શોધ તો ચાલુ જ હતી, પણ સાથે સાથે બીજા સેનેટોરિયમની શોધ પણ હવે શરૂ થઈ.  ખબર પડી કે મુંબઈના ચોપાટી વિસ્તારમાં બાજુ બાજુમાં બે  સેનેટોરિયમો હતાં.  બન્નેમાં અરજી કરી.  લાગવગ લગાડી, ટ્રસ્ટીઓ અને  સેનેટોરિયમ સંભાળતા મહેતાજીઓને મળીને કંઈક કાલાવાલા કર્યાં.  નસીબ જોર કરતું હશે કે કેમ પણ બન્ને જગ્યાએ મારો નંબર લાગ્યો!  ત્રણ મહિના એક જગ્યાએ અને પછીના ત્રણ મહિના બાજુમાં. આમ અમને ચોપાટી વિસ્તારમાં છ મહિના રહેવાનું મળ્યું!

અને તે પણ ભારતીય વિદ્યાભવનની આજુબાજુ.  કનૈયાલાલ મુનશીએ સ્થાપેલી એ ભવ્ય સંસ્થા હતી. ત્યાં ઘણા સાહિત્યિક અને સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો થતા.  જે મફત હોય તેમાં હું જરૂર જતો.  મુનશી પોતે પ્રસિદ્ધ નવલકથાકાર, જાણીતા ધારાશાસ્ત્રી અને એક વખતના ઉત્તર પ્રદેશના ગવર્નર.  એમની નવલકથાઓ મેં વાંચી હતી.  ખાસ તો ‘સ્વપ્નદ્રષ્ટા,’ તેના  નાયકની જેમ મારે પણ દેશ સેવા કરવી હતી.  હું મુનશીની આત્મકથાઓ વાંચીને એમના જેવા થવાની મહત્ત્વાકાન્ક્ષા સેવતો. પણ આ દર ત્રણ ત્રણ મહિને સેનેટોરિયમોમાં કરવા પડતા રઝળપાટ પછી એ સપનાં શેખચલ્લીની નિરર્થક ઘેલછાઓ જેવાં જ મને લાગ્યાં.

દર ત્રણ મહિને હવે ક્યાં જવાનું છે તેની ઠેઠ સુધી ખબર ન હોય.  જયારે નક્કી થાય ત્યારે બધા લબાચા ઉપાડવાના, લારીમાં ભરીને નવે ઠેકાણે ડેરા તંબૂ તાણવાના.  દેશના ભાગલા પછી નિરાશ્રિતો જે રીતે ગામે ગામે રખડતા એવી અમારી દશા થઈ.   મને યાદ છે કે સાવરકુંડલામાં કેટલાંક હબસી કુટુંબો આવી રીતે ગામને છેવાડે ઝૂંપડી બાંધીને રહેતા તે હું જો’તો.  એ જિપ્સી લોકો એકાએક જ રાતના પોતાનો માલ સામાન ઉપાડીને ક્યારે ગાયબ થઈ જાય તેની ખબર જ ન પડે.   અમારી પરિસ્થિતિ આ જિપ્સીઓ જેવી જ થઈ ગઈ હતી.

દરેક જગ્યાએ જ્યાં અમને રહેવાનું મળે ત્યાં અમારી આઇડેન્ટીટી બદલાય.  નવા નામે રહેવાનું.  મુંબઈમાં રહેતા અમારા જુદાં જુદાં સગાંઓનાં નામે અમે અરજી કરતા.  અમારે બરાબર યાદ રાખવું પડે કે અત્યારે જ્યાં રહીએ છીએ તે કયા નામે રહીએ છીએ અને કયા નામે આપણે અહીં ઓળખાઈએ છીએ.  એક સેનેટોરિયમમાં છોકરાઓ મને હરિશ્ચન્દ્ર કહીને મારી ઠેકડી ઉડાડતા, કારણ કે ત્યાં અમે નલિનીના બહેન તારાબહેનના નામે સેનેટોરિયમ લીધું હતું.  નલિની તારામતિ થયેલી. પાડોશના છોકરાઓએ હરિશ્ચન્દ્ર-તારામતિ વાળી દંતકથાને આધારે મને હરિશ્ચન્દ્ર બનાવી દીધો!  જ્યારે હું ઘર બહાર નીકળું ત્યારે હરિશ્ચન્દ્ર કહીને મારો હુરિયો બોલાવતા.  બહુ મોડેથી ખબર પડી કે શા માટે છોકરાઓ મને હરિશ્ચન્દ્ર કહેતા.

Police lifting cars in “NO PARKING” areas in Japan – The greatest cabaret in the world – The ultimate fisher

"સુરતી ઉંધીયુ"

.

Police lifting cars in “NO PARKING” areas in Japan

.

The greatest cabaret in the world

.

The ultimate fisher

.

CLICK FOLLOWING LINK FOR AUDIO

સુરતીલાલાની દિવાળી

.

મોટા અક્ષરો વાંચવા માટે નીચેના ફોટા ઉપર ક્લિક કરો

View original post