જિપ્સીની ડાયરી

સૌજન્યઃ કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે

જિપ્સીની ડાયરી – An Officer and a Gentleman

સામાન્ય પ્રવાસી – અસામાન્ય અનુભવો

Thursday, May 13, 2021

An Officer and a Gentleman

ભારતીય સેનાના અફસરનો નવો અવતાર પામતાં એક તરફ મારૂં મનમાં

આનંદનો સાગર હિલોળા લેતું હતું, પણ બાએ મારા ખભા પર સ્ટાર મૂક્યો

તેની સાથે એક મોટી જવાબદારી આવી હતી તેનો અહેસાસ થયો.

 ભારતીય સેનાના અફસરોની ભરતી અને ટ્રેનિંગ માટે સ્થપાયેલી IMA – ઇંડિયન

મિલિટરી ઍકેડેમીના સ્થાપક ફિલ્ડ માાર્શલ સર ફિલિપ ચૅટવૂડે ભારતીય સેનાના

અફસરો માટે Credo – એક મૂલમંત્ર રચ્યો છે. 

The safety, honour and welfare of your country come first,

always and every time.

The honour, welfare and comfort of the men you command

come next.

Your own ease, comfort and safety come last, always

and every time.

તમારાદેશનુંસંરક્ષણઅસ્મિતા અને કલ્યાણ તમારું પ્રથમચિરંતન અને

પ્રત્યેકક્ષણ માટેનું કર્તવ્યછે.

બીજા ક્રમે તમારૂં કર્તવ્ય તમારા નેતૃત્વહેઠળના સૈનિકોના ગૌરવકલ્યાણ અને

સુખાકારી પ્રત્યે રહેશે. 

તમારી પોતાની સુવિધાઆરામ અને સંરક્ષણ હંમેશાહરઘડી અને

કાયમ સ્વરૂપે છેલ્લા ક્રમે રાખશો

***

દર રવિવારે મિત્રો સાથે અમદાવાદના લૉ ગાર્ડનના શંકરનો આઇસક્રીમ કે

માણેકચોકમાં અશરફીલાલની કુલ્ફી ખાવા જનાર, સાંસારિક જીવન અને

પારિવારિક જવાબદારીની ભુલભુલામણીમાં ગોથાં ખાનાર યુવાનનું એક અદ્ભૂત

ધૂણીમાં તપીને મિલિટરી અફસરમાં પરિવર્તન થયું હતું. અમારા બન્ને ખભા પર

ભલે એક-એક તારક હતો, પણ તેમાંથી નીકળતા પ્રકાશમાં અમારા જીવનનું નુતન

અભિયાન શરૂ થયું હતું. પ્રશિક્ષણ દરમિયાન અમારા નાગરી જીવનની સુખાસિનતા,

આરામથી કામ કરો, કામમાં થોડી ઘણી ઢીલ કે અપૂર્ણતા – “ચાલે અને આવું તો

ચાલ્યા કરે’’ની વૃત્તિને અમારી રગેરગમાંથી કાઢી નાખવામાં આવી હતી. અમારી

કામ કરવામાં થોડી પણ ભુલ થાય તો અસંખ્ય સૈનિકોનો જીવ જોખમમાં આવી

જાય તેથી નાનકડી ક્ષતિ પણ ન ચાલે. 

આપે કદાચ પેલી અંગ્રેજી કવિતા વાંચી હશે : All for the want of a horseshoe nail. 

એક ઘોડેસ્વાર સૈનિક, જેની ફરજ સંદેશવાહકની હતી, તેના અશ્વના ડાબલા પરની

લોખંડની નાળમાંથી એક ખિલો નીકળી ગયો હતો. હુકમ હતો કે આવું કંઇ થાય

તો તે કામ તત્ક્ષણ પૂરૂં કરી લેવું. આ સૈનિકે ‘ચાલશે હવે. આ એટલું કંઇ મહત્વનું

કામ નથી. જરૂર પડતાં ‘થઇ જશે’ – માની કશું કર્યું નહીં. અત્યારે ક્યાં કૂચ કરવાની

છે? કહી તે આરામ કરવા ચાલ્યો ગયો. મધરાતે તેના અફસરે હુકમ આપ્યો :

અબઘડીએ નીકળ અને રાજધાની પહોંચ. આ સંદેશ કિલ્લામાં જઇ સેનાપતિને

આપી આવ. સંદેશ હતો, દુશ્મન ભારે સંખ્યામાં પાટનગરના કિલ્લા પર હુમલો

કરવા નીકળ્યો છે, તો તૈયાર રહો.

સંદેશવાહકને યાદ ન રહ્યું કે ઘોડાની નાળમાંનો એક ખિલો જડવાનો બાકી હતો.

તેણે ઘોડો દોડાવ્યો. પાંચે’ક માઇલ ગયો હશે ને નાળ ઢિલી પડી ગઇ. ઘોડાના

પગને ઇજા થઇ અને તે લથડી પડ્યો. સાથે ગબડ્યો સૈનિક અને બુરી રીતે જખમી

થયો. સંદેશ કિલ્લા સુધી પહોંચી ન શક્યો. અસાવધ પાટનગર પર દુશ્મને હુમલો

કર્યો અને સેંકડો પ્રજાજનો માર્યા ગયા. રાજા હારી ગયા. પરદેશીઓએ રાજ્ય જીતી લીધું. 

આમ સૈન્યમાં ઝીણામાં ઝીણી વાતમાં અત્યંત ચિવટ રાખવી જોઇએ તે અમારા

રોમેરોમમાં ઠસાવવામાં આવ્યું હતું. હવે અમે ‘સિવિલિયન’ નહોતા રહ્યા. અમારી

ચાલવાની ઢબથી માંડી દરેક કામમાં ચુસ્તી, ઝડપ અને કોઇ પણ કામ કરો, તે એવી

યોજનાબદ્ધ કાળજીથી કરો કે તે પહેલા પ્રયત્ને જ સફળ થાય અને તે ઉત્તમ દરજ્જાનું

હોય. આજકાલના મૅનેજમેન્ટના સિદ્ધાંતોમાં ‘Get it right the first time’ છે, જે

વર્ષોથી સૈન્યના અફસરોના માનસમાં તેના પ્રશિક્ષણના સમયથી જ ઠસાવવામાં

આવે છે. કોઇ પણ કાર્ય હોય તેની ઝીણામાં ઝીણી વિગત પર પૂરું ધ્યાન આપવું

તેને અમારી સહજ વૃત્તિ બનાવવામાં આવી હતી.

આનો અર્થ એવો નથી કે અમે ‘સુપરમૅન’ બન્યા હતા. અમારા કામમાં અમે જેટલી

ચોકસાઇ અને યોજના કરીએ એટલી કે કદાચ તેનાથી વધુ ચોકસાઇ ડૉક્ટર અને

શસ્ત્રક્રિયા કરનાર સર્જ્યન, શિક્ષક, આર્કીટેક્ટ અને હસ્તકૌશલ્યના કારીગરને

રાખવી પડતી હોય છે. ભારતના પુરાતન શિલ્પ જોઇએ તો ખ્યાલ આવશે કેટલી

બારિકાઇથી તેમાં કોતરકામ કરવામાં આવેલ છે. છિણી પર અલ્પાતિઅલ્પ

વધારાનો ઘા પડવાથી આખું શિલ્પ ધરાશાયી થઇ જાય, એવી નિપૂણતા આવા

કલાક્ષેત્રમાં પ્રાપ્ત કરવાની હોય છે. સૈન્યમાં નાનામાં નાની ભૂલથી કેટલા સૈનિકો

મૃત્યુ પામી શકે છે અને તેમના પર આધાર રાખનારા સેંકડો પરિવારનું સુખ

નષ્ટ થતું હોય છે. 

અમારા પ્રશિક્ષણનો અંતિમ ધ્યેય તો એ હતો કે અમે એવા યોદ્ધાઓના નેતા

બનીએ જેની નિર્ણયશક્તિ પર અનેક સૈનિકો પોતાના જીવનની જવાબદારી

સોંપી શકે. તેમના વિશ્વાસને પાત્ર બની, યુદ્ધની કપરામાં કપરી સ્થિતિમાં તેમની

સફળ આગેવાની કરી શકીએ. અમારા કાર્યમાં પ્રામાણિકતા, નૈતિકતા, નિષ્ઠા,

નિ:સ્વાર્થ નેતૃત્વ અને વફાદારીને સર્વોચ્ચ મહત્વ આપવામાં આવ્યું હતું. અમારૂં

વર્તન દેશના શ્રેષ્ઠ નાગરિક જેવું વિનયશીલ હોવું જોઇએ. આ વાતનું મહત્વ ભારતીય

સેનાના અફસરોને પ્રશિક્ષણ વખતે તેમના રક્ત અને શ્વાસમાં સમાવવામાં આવે છે.

તેથી જ તેમને Officer and Gentleman કહેવામાં આવ્યા છે. અમને એક વધુ વાત

સમજાવવામાં આવી કે આ એવી ઉમદા વિચારધારા છે, જેની અંતર્ગત એક બીજા માટે

અમે હતા ‘brother officers’. અમારા જવાનો માટે તેમના અદના સાથી તથા તેમના

પરિવારના સદસ્ય બની રહીએ. આમ, સૈન્યમાં હજારો અફસરોનો એકબીજા સાથે

ભાઇનો સંબંધ બંધાયો છે. જે આદર્શ અને ધ્યેયને લક્ષ્ય બનાવી સેનામાં ભરતી થવા

આવ્યો હતો, તે મને અહીં પૂર્ણ રુપે પ્રાપ્ત થતા લાગ્યા. એક નવા વિશ્વમાં, સર ટૉમસ

મોરના ‘યુટોપિયા’ તરફ પગલાં ભર્યા હોય તેવું લાગ્યું. એક આદર્શવાદી યુવાનને

આનાથી વધુ શું જોઇએ? 

૨૭મી જાન્યુઆરી ૧૯૬૪ના રોજ અમે ઘેર ગયા. મને એક અઠવાડિયાની રજા મળી

હતી. તે પણ કેટલી ત્વરાથી વિતી ગઇ! 

મને ત્રણ મહિનાની advanced training, જેને Young Officers Course કહેવાય

છે, તેના માટે ઉત્તર પ્રદેશના સુરમા માટેના પ્રખ્યાત બરેલી જવાનો હુકમ

મળ્યો હતો. 

ફરી એક વાર પરિવારથી દૂર થવાનો પ્રસંગ આવ્યો હતો. 

પ્રવાસની ઘટમાળ શરૂ થવાની હતી તેનો જાણે આ પૂર્વ સંકેત હતો. 

Posted by Capt. Narendra 

જિપ્સીની ડાયરી – પાસિંગ આઉટ પરેડ : સેકન્ડ લેફ્ટેનન્ટ નરેન્દ્ર

સૌજન્યઃ કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે

જિપ્સીની ડાયરી

સામાન્ય પ્રવાસી – અસામાન્ય અનુભવો

Wednesday, May 12, 2021

પાસિંગ આઉટ પરેડ : સેકન્ડ લેફ્ટેનન્ટ નરેન્દ્ર

પરિક્રમા પૂરી થઇ. અહીંથી અમારો સો કિલોમિટરનો ‘રૂટ માર્ચ’ અને તેની

સાથે જોડાયેલી સઘળી એક્સરસાઇઝ શરૂ થઇ હતી અને અહીં જ તે પૂરી થઇ. 

અમારી પાસિંગ પરેડની તારિખ ૨૫મી જાન્યુઆરી ૧૯૬૪ હતી. હવે અમારે

કૅડેટના ખાખી યુનિફૉર્મને તિલાંજલી આપી મિલિટરીના ઑલિવ ગ્રીન યુનિફૉર્મમાં

પરેડની પ્રૅક્ટિસ કરવાની હતી. સાથે સાથે ‘કમિશનીંગ’ના ઉત્સવની વિગતો પણ મળી.

આ પરેડમાં મહેમાન તરીકે દરેક કૅડેટના પરિવારમાંથી ત્રણ વ્યક્તિઓને નિમંત્રણ

આપવામાં આવશે. તેમનાં નામ અને સરનામાં સાથે તેમની અંગત વિગતો

માગવામાં આવી, જેથી તેમના માટેની રેલ્વેની ટિકિટ તથા આવવા-જવાનું

રિઝર્વેશન કરી આપવામાં આવશે. પાસિંગ આઉટ પરેડ બાદ અમારી OTSના

અફસરો સાથે અમારા પરિવારને ટી-પાર્ટી અને રાતના ભવ્ય ડિનર. રાતના

બરાબર બારના ટકોરા પૂરા થતાં ભારતના પ્રજાસત્તાક દિનના આગમનના દિવસે

અમારી સેકંડ લેફ્ટેનન્ટના હોદ્દા પર થનારી નીમણૂંકનો વિધિ પણ સમજાવવામાં આવ્યો.

મેં ખાસ વિનંતી કરી એક વધારાનું આમંત્રણ મેળવ્યું તેથી મારા મહેમાન હતાં

અમારાં વહાલાં બા, સૌથી નાની બહેન જયુ ઉર્ફે ડૉલી અને મારા બચપણના

ખાસ મિત્ર સદાનંદ અને તેનાં પત્ની વૈજયન્તિ.

ત્રણ અઠવાડિયાની સતત અને સખત પ્રૅક્ટિસ બાદ ૨૫મી જાન્યુઆરી ૧૯૬૪નો

દિવસ ઉગી નીકળ્યો. અમારો ઉત્સાહ કેવળ અમારા કૅમ્પના વિસ્તારમાં જ નહીં,

આખા પુણેં શહેરમાં વ્યાપી રહ્યો હતો. અમને જણાવવામાં આવ્યું હતું કે અમારી

કઇ રેજિમેન્ટ કે કઇ સર્વિસમાં નીમણૂંક થઇ છે, જેથી તે પ્રમાણે અમે અમારી બેરી

(beret), તેના પર લગાડવામાં આવનાર બૅજ, સોટી અને ખભા પર લગાડવામાં

આવનાર રેજિમેન્ટ અથવા સર્વિસના આદ્યાક્ષર ખરીદીને તૈયાર રાખી શકીએ.

અણ્ણાસાહેબે બા, ડૉલી તથા મિત્ર-મિત્ર પત્નીની ઉતરવાની વ્યવસ્થા તેમના

જુના સાથીના ઘેર કરી આપી હતી.

આખરે ૨૫મીનો દિવસ ઉગી નીકળ્યો. અમે વહેલી સવારથી તૈયારીમાં પડ્યા

હતા. અમારા સહાયકે અમારાં યુનિફૉર્મને એવા તો ચળકાવી રાખ્યા હતા કે

અમારા સુબેદાર મેજર માઇક્રોસ્કોપથી જોઇને પણ તેમાંથી કોઇ ક્ષતિ ન શોધી

શકે. જો કે શિરસ્તા મુજબ પરેડના એક દિવસ અગાઉથી અમારા કોઇ ઉસ્તાદ

કે JCO (નાયબ સુબેદાર, સુબેદાર અને સુબેદાર મેજરનો હોદ્દો ધરાવતા જ્યુનિયર

કમિશન્ડ ઑફિસર) અમારી નજરથી અદૃશ્ય થઇ જાય. જેમને અમે આજ દિવસ

સુધી અમારા ગુરુ માન્યા હતા, જેમને આદર અને સન્માનની નજરથી જોયા હતા,

તેમને તેમના શિષ્યોને સૅલ્યૂટ કરવાની શિક્ષા ન થવી જોઇએ. જો તેઓ અમારી

સામે હોત તો કદાચ અમે જ તેમને સૅલ્યૂટ કરી હોત.


પરેડ 
ભવ્ય હતી એવું બા તથા સદાનંદે કહ્યું. બા તો અમારી પરેડમાં લેફ્ટ-રાઇટના

કડાકાબંધ પગરવ સાથે પસાર થતા ૭૦૦-૭૫૦ કૅડેટ્સમાં તેમના પુત્રને શોધી રહ્યાં

હતાં. અમારી માર્ચ કરવાની ગતિ મિનિટના ૧૨૦ પગલાંની હતી. તેઓ મને તો જોઇ

શક્યા નહીં, તેમની નજર સામેથી પસાર થનારા દરેક કૅડેટમાં તેમને તેમનો પુત્ર દેખાતો

હતો. આવું જ કંઇક હાજર રહેલા અસંખ્ય માતા-પિતાઓએ અનુભવ્યું હશે.

તે રાત્રે અમારી મેસમાં તૈયાર થયેલું ભોજન અભૂતપૂર્વ હતું. મારા કંપની કમાંડર,

ફર્સ્ટ હૉર્સ (સ્કિનર્સ હૉર્સ) રેજિમેન્ટના મેજર વાડિયા તથા સેકન્ડ-ઇન-કમાંડ

૨૦મી લાન્સર રેજિમેન્ટના કૅપ્ટન મહેતા (પંજાબના) બા તથા ડૉલીને મળ્યા. ભોજન

સમારંભની સાથે મિલિટરીના બૅન્ડ સુંદર સૂર રેલાવી રહ્યા હતા. રાતના

૧૧ વાગીને ૫૯ મિનિેટ થતાં સૂનકાર થઇ ગયો. માઇક પરથી  છેલ્લી દસ સેકંડનું

કાઉન્ટડાઉન સંભળાયું. બરાબર બાર વાગે મેદાનમાં ફ્લડ લાઇટ છવાઇ ગઇ.

મારા ડાબા ખભા પર સદાનંદ-વૈજયન્તિ અને જમણા ખભા પર બા તથા જયુએ

એક-એક સિતારો લગાડ્યો. અમારા માટે આ ધન્ય ઘડી હતી. લાઉડ સ્પીકર પર

બ્રિગેડિયર આપજી રણધીરસિંહજીએ અમને બધાને ભારતીય સેનામાં કમીશન્ડ

ઑફિસરના પદ પર નીમણૂંક થઇ છે તેની જાહેરાત કરી અભિનંદન આપ્યા.

જીવનનો એક અધ્યાય પૂરો થયો.

તે ઘડીએ પુત્રને મિલિટરી અફસરના લેબાસમાં જોઇને બા અત્યંત આનંદ

અને ગૌરવની લાગણી અનુભવી રહ્યાં હતાં. 

મારી વાત કહું તો હું એક વિચિત્ર મન:સ્થિતિમાં હતો.

દોઢ વર્ષ અગાઉ સવારના દસથી સાંજના પાંચની આરામદાયક નોકરી

કરનાર એક આદર્શવાદી યુવાનની સામે કોઇ દિશા નહોતી. જીવનમાં મળેલી

કેટલીક નિષ્ફળતાઓને કારણે ખાસ કોઇ મહત્વાકાંક્ષા કેળવવાનો વિચાર કે

સમય નહોતો. પિતાજીનું અવસાન હું નવ વર્ષનો હતો ત્યારે થયેલું. મારાથી

ત્રણ નાની બહેનો હતી. તેમાંની મોટી મીનાનાં લગ્ન અમે ત્રણ વર્ષ અગાઉ

ઉજવ્યાં હતા. તેનાથી નાની સુને હાલમાં જ નોકરી મળી હતી. સૌથી નાની

જયુ કૉલેજમાં હતી. તેમનાં લગ્ન પતે એટલે હું મોટી જવાબદારીમાંથી મુક્તિ

પામવાનો હતો. આગળ શું કરવું તેનો વિચાર નહોતો કર્યો.  

જીવન વિમા નિગમમાં હું નોકરી કરતો હતો ત્યાં કર્મચારીઓ અને મૅનેજમેન્ટ

વચ્ચે લગભગ વિગ્રહની સ્થિતિ હતી. લોકાધિકાર વિશેની વિચારધારાથી પ્રેરિત

થઇને મેં યુનિયનના કામમાં ઝંપલાવ્યું અને રાષ્ટ્રીય સ્તર પર અમદાવાદના

યુનિયનનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું. જનતાના અધિકાર માટે સંઘર્ષ કરવો પડે છે એ

ગુજરાતના યુવાનોએ છેક ૧૯૪૨થી – વિનોદ કિનારીવાલાએ આપેલા બલિદાનથી

માંડી મહાગુજરાત, નવનિર્માણ વિ. જેવા આંદોલનોથી સિદ્ધ કર્યું છે. પરોક્ષ રીતે

કેમ ન હોય, આ વૃત્તિ ગુજરાતના યુવાનોના માનસમાં આપોઆપ ઘડાઇ છે,

જે પ્રસંગ પ્રમાણે પ્રત્યક્ષ થઇને વ્યક્ત થાય છે. ૧૯૬૨માં ચીન સામે થયેલા યુદ્ધે

મારો સમગ્ર દૃષ્ટિકોણ બદલાયો હતો. એક લક્ષ્ય સાંપડ્યું હતું જે બાના

આશિર્વાદથી તે સિદ્ધ થયું. 

25-26 જાન્યુઆરી ૧૯૬૪ની રાતે ઑલિવ ગ્રીન યુનિફૉર્મ, ખભા પર ચળકતા

પિત્તળના તારક, ચમકતા બૂટ અને અફસરો માટેની peaked capમાં બાએ

મને જોયો ત્યારે તેમની આંખમાં હર્ષના અશ્રુ આવી ગયા હતાં. અઢારમી

સદીની આખરમાં અમારા એક પૂર્વજ ગાયકવાડ સરકારના સેનાપતિ હતા.

ત્યાર બાદ ઓગણીસમી સદીના અંતમાં બ્રિટીશ સરકારની વેસ્ટર્ન ઇન્ડીયા

સ્ટેટ્સ એજન્સીમાં ‘કાઠિઆવાડ’ના પ્રથમ ભારતીય પોલિસ સુપ્રીન્ટેન્ડન્ટ થવાનું

શ્રેય મારા દાદાજીને મળ્યું હતું. પુત્રને ભારતીય સેનાના કમીશન્ડ ઑફિસરનો

યુનિફૉર્મ પહેરવાનું સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત થયું હતું તેથી બા ઘણાં ખુશ હતાં.

Posted by Capt. Narendra 

જિપ્સીની ડાયરી – પરિક્રમાની પૂર્ણાહૂતિ

જિપ્સીની ડાયરી

સામાન્ય પ્રવાસી – અસામાન્ય અનુભવો

Monday, May 10, 2021

સૌજનયઃ કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે

પરિક્રમાની પૂર્ણાહૂતિ

અમારી છેલ્લી પરીક્ષા હતી Dawn Attack – પરોઢિયે કરાનારા હુમલાની. 

પરોઢિયે હુમલો કરવાનો સૌથી મોટો ફાયદો શત્રુની અસાવધાની અને 

ઓચિંતો હુમલો કરવાથી તેને આશ્ચર્યથી દિંગમૂઢ કરવાની ક્ષમતામાં હોય છે. 

પરોઢનો સમય એવો હોય છે જ્યારે રજની વિદાય લેવાની તૈયારી કરતી હોય 

છે અને ઉષા આગમનની. આ રાત-દિવસની સંધિનો સમય એવો હોય છે 

જ્યારે રાત રાત નથી હોતી અને દિવસ હજી ઉગ્યો નથી. આ સમયે ચોમેર 

અંધારૂં છવાયેલું હોય છે. સંત્રી થોડા અસાવધ હોઇ શકે છે કેમ કે થોડી 

જ મિનિટોમાં તેમની ફેરબદલી થવાની હોય છે. ચોકી કરનાર સૈનિકો 

પોતાના હથિયાર સમેટવાની તૈયારી કરતા હોય છે અને તેમનું સ્થાન લેવા 

આવનારા સૈનિકો ધીમે ધીમે આ મોરચા તરફ આવતા હોય છે.

હુમલો રાતનો હોય કે પરોઢિયાનો, તેનો અમલ કરવાની પદ્ધતિનું પણ એક 

શાસ્ત્ર હોય છે. સૌ પ્રથમ તો હુમલો કરવાની તૈયારીમાં reconnoissance patrol  તપાસ કરી આવતી હોય છે કે દુશ્મને તેની મોરચાબંધી કેવી રીતે 

કરી છે. તેણે તેના ઑટોમૅટિક હથિયાર ક્યાં ગોઠવ્યા  છે. તેણે ખાઇઓ સામે 

માઇન્સ ગોઠવી હોય તો તેની નોંધ કરી, તેને કેવી રીતે ભેદવી તેની ગોઠવણ 

કરવાની હોય છે. દુશ્મન તેની ખાઇની સામે કાંટાળા તાર અને concertina fence બિછાવી રાખે છે, તેને ભેદવા માટે આપણે શું કરવું જોઇએ.  

એટલું જ નહીં, હુમલો કરતાં પહેલાં જે સ્થળે હુમલો કરવાનો છે તેનું 

જમીન પર રેતીનું મૉડલ – જેને sand model કહેવાય છે, તે બનાવી દરેક 

સૈનિકને જવાબદારી સોંપવામાં આવે છે કે તેણે કયા સ્થાને હુમલો કરીne 

કઇ ખાઈ કબજે કરવાની છે. તે ઉપરાંત દુશ્મનને તેના સ્થાનેથી હાંકી કાઢ્યા 

પછી પણ આપણા સૈનિકોનું કામ પૂરું થતું નથી. આપણે નવેસરથી 

મોરચાબંધી કરવાની હોય છે, કેમ કે દુશ્મને ખાલી કરેલા સ્થાન તેમના 

તોપના કંમ્પ્યુટરમાં નોંધેલા હોય છે, અને જેવા તેમના સૈનિકો તેમનું સ્થાન 

છોડે, ત્યારે પૂર્વનિર્ધારિત ઇશારા પ્રમાણે તે જ સ્થળે તેમનું તોપખાનું 

બૉમ્બાર્ડમેન્ટ કરી કબજો કરનાર સૈનિકોના ફૂરચા બોલાવી શકે. આ બધી 

વાતોમાં વાચકને રસ નહીં પડે તેથી અમે શું કર્યું તે જ જણાવીશ.

***

અમારે જે સ્થળે હુમલો કરવાનો હતો તેની સામે નીચેના ચિત્રમાં 

દર્શાવેલ કૉન્સર્ટિના ફેન્સ હતી. ત્યાર બાદ શત્રુએ છ ફિટની ઉંચાઇની 

દિવાલ બાંધી હતી જેની પાછળ તેની ખાઇઓ હતી. અમારે કાંટાળી વાડ, 

ત્યાર બાદ આઠ ફિટ પહોળા ખાડાંની ખાઇ કૂદી જવાની હતી અને છ ફિટની 

દિવાલ ચઢી શત્રુ પર ‘ચાર્જ’ કરવાનો હતો. અમારો રણ-નિનાદ હતો, “ભારત માતાકી જય!” અને રાઇફલ પર ચડાવેલી બૅયોનેટથી ડમીને વિંધી આગળ 

વધવાનું હતું. દુશ્મને ખાલી કરેલ ટ્રેન્ચથી આગળ વધી નવી shallow trench ખોદી તેમાં બેસી સંરક્ષણની તૈયારી કરવાની હતી. છેલ્લી વાત અતિ 

અગત્યની હતી, કેમ, તે હુમલાના વર્ણનને અંતે જણાવીશ.

હુમલા અગાઉની સાંજે અમને sand model પર દુશ્મનની સમગ્ર સંરક્ષણ 

પંક્તિ બતાવવામાં આવી. સાથે સાથે અમારી કંપનીને કયો વિસ્તાર કબજે 

કરવાનો છે તે દર્શાવવામાં આવ્યું. તેમાં પણ દરેક પ્લૅટૂન, સેક્શનની 

જવાબદારીના ક્ષેત્ર સમજાવવામાં આવ્યા. અંતે એક જ પ્રશ્ન:

“કોઇ શક?”

અમારે પૂછવા જેવું કશું હોય નહીં, કારણ કે દરેક વાત – હુમલાને અંતે શું 

કરવાનું છે ત્યાં સુધીની પ્રત્યેક વાત એટલી ઝિણવટથી અને ચોખવટથી 

સમજાવવામાં આવે છે કે શંકાને કોઇ સ્થાન નથી રહેતું.

***

હુમલાની રાતના છેલ્લા પંદર-વીસ કિલોમિટરના માર્ચ બાદ અમે હુમલો 

કરવાના સમય – H-Hour -ની થોડી ક જ મિનિટો પહેલાં અમારા સેક્શનની 

જવાબદારીના ક્ષેત્રમાં પહોંચી ગયા. અમારી ટુકડીના બે પડછંદ કૅડેટ – કદાવર 

શીખ સુરજિત સિંહ ઢિલ્લન અને બચૈન્ત સિંહને જવાબદારી મળી હતી 

કાંટાળી તાર પર ‘પૂલ’ બનવાનું (બનાવવાનું નહીં!). આ પૂલ એટલે  તેમને 

એક એક નિસરણી આપવામાં આવી, જેના પર ત્રણ-ત્રણ કામળા વિંટ્યા 

હતા અને તેના પર ગ્રાઉન્ડશિટ. તેમણે પીઠ પર કામળા ભરેલા મોટા પૅક 

બરાબરા ફિટ કરી રાખવાના હતા. હુમલાનો હુકમ મળતાં જ તેમણે પહેલાં દોડી 

જઇ, નિસરણીને વાડ પર મૂકી તેના પર વજન રાખવા તેમણે પોતે સૂવાનું હતું. 

કાંટાળી વાડ તેમને ઇજા ન પહોંચાડે તે માટે નિસરણી પર કામળા અને 

ગ્રાઉન્ડશિટ વિંટાળ્યા હતા. તેઓ નિસરણી સમેત વાડ પર ઝંપલાવે કે તરત 

અમારે દોડીને એક પગ તેમની પીઠ પરના પૅક પર મૂકી છલંગ મારી આગળ 

વધવાનું અને આઠ ફિટના ખાડાને કૂદી આગળ વધી છ ફિટની દિવાલને 

પાર કરવાની અને આગળ આવેલી ટ્રેન્ચમાં રાખેલી ‘ડમી’ પર બૅયોનેટથી 

હુમલો કરવાનો. હુમલો સફળ થયાની નિશાની એક ખાસ પિસ્તોલ (જેને વેરિ-લાઇટ પિસ્તોલ કહેવાય છે) તેમાંથી ખાસ રંગથી પ્રજ્વલિત ગોળી છૂટે તે 

હોય છે. આની પણ માહિતી અમને અગાઉથી આપવામાં આવેલી હોય છે. 

તે જોતાં જ આગળ વધી ઝડપથી નાનકડી ખાઈઓમાં જઇ રક્ષણાત્મક 

સ્થિતિમાં બેસવાનું. 

આમાંની ખાડો કૂદી જવાની અને છ ફિટની દિવાલ રાઇફલ અને પૂરી ઇક્વિપમેન્ટ 

સાથે દોડતાં જઇ ચઢી જવાની અને પાર કરવાની પ્રૅક્ટિસ અમે ગયા છ મહિનામાં 

અનેક વાર કરી હતી.

નિયત સમય પર હુમલો કરવાનો આદેશ મળ્યો. “ભારત માતાકી જય”ની 

ગર્જનાથી આખો વિસ્તાર ધ્રુજી ઉઠ્યો. ઢિલ્લન અને બચૈન્તની પીઠ પર અમારા 

ખિલા જડેલા બૂટ સાથેનો અમારો પૂરો ભાર મૂકી, વાડ કૂદી અમે દોડી ગયા. 

હુમલો પૂરો થયો અને અમે દુશ્મનને નેસ્તનાબૂત કરી આગળ વધ્યા. 

બટાલિયન હેડક્વાર્ટર્સમાંથી વેરિલાઇટ પિસ્તોલમાંથી બે લીલા રંગની અને 

ત્યાર બાદ લાલ રંગની ગોળીઓ છૂટી. હુમલો સફળ થયો હતો. ઉષા રાણી 

ગાલ પર લાલી સાથેના પૂરા શણગાર સાથે પ્રકટ થયાં. અમારા સદ્ભાગ્યે 

અમારી સામે trenches પહેલેથી ખોદાયેલી હતી (જે આ વખતે shallow નહોતી, 

પણ પૂરી છ ફિટ ઊંડી હતી). અંદર જતાં અમને કંપની કમાંડરનો આદેશ આવ્યો : 

શત્રુના તોપખાના તરફથી બૉમ્બાર્ડમેન્ટ શરૂ થવાનું છે. જ્યાં સુધી વેરિ-લાઇટ પિસ્તોલમાંથી લીલા રંગની ત્રણ ગોળીઓ ન છૂટે, ત્યાં સુધી કોઇએ બહાર 

નીકળવાનું નથી. સૌ પોતપોતાની હેલ્મેટ સરખી રીતે પહેરી, chin-strapને 

બરાબર ખેંચીને ટાઇટ રાખે. 

આ અમારી છેલ્લી પરીક્ષા કહો કે ફોજમાં જનારા પૂરી રીતે કેળવાયેલા સૈનિકો 

માટેનું સંરક્ષક vaccine સમું હતું. આનું નામ પણ યથાયોગ્ય હતું : Battle Inoculation.  એક વાર આ ‘કવચ’ લીધું હોય તો યુદ્ધનો ભય દૂર થઇજાય.

હવે હુમલો થશે તેની ચેતવણી મળી – ન મળી કે પહેલાં દૂર નાનકડા ફટાકડા

ફૂટ્યા હોય તેવો અવાજ થયોબેત્રણ સેકંડમાં આકાશમાં ત્રણચાર ડાકણ જાણે

એકી સાથે લાંબી ચિચિયારી પાડતી હોય તેવા અવાજ સંભળાયા અને અમારી

ચારેબાજુ એ ધડાકા સાથે બૉમ્બ ફાટ્યાઆ હતા ભારે – એટલે 81-મિલિમિટરની

મોર્ટાર બૉમ્બના ધડાકાઅમારા શિર પરથી છનનન કરતી તેની કરચો ઉડી

સાથે સાથે મશિનગનના કડાકા સાથે છૂટતી ગોળીઓ અમારા મસ્તકથી

કેવળ ત્રણેક ફિટની ઉંચાઇ પરથી પસાર થતી સાંભળીઆ જાણે ઓછું

હોયવચ્ચેવચ્ચે અમારી ઉપર અને આજુબાજુથી રાઇફલની ગોળીઓ વછૂટતી

હતી અને રાઇફલમાંથી છોડી શકાતી ગ્રેનેડઝઆ સાચી ગોળીઓ અને સાચુકલા

બૉમ્બ હતા તેની જાણ અમને કેવળ વીસમિનિટના ગાળામાં જ થઇ

અમને મળતા દારૂગોળામાં ગ્રેનેડ્ઝ હોયછેઆ બે પ્રકારની હોયછેહૅન્ડગ્રેનેડ

જેમાં ચાર સેકંડનો ફ્યુઝ હોયછેજેની સેફ્ટી પિન ખેંચીને ફેંકવામાં આવે કે

ચાર સેકંડમાં તેફાટેહાથે ફેંકાયેલી ગ્રેનેડ તેના વજનને કારણે કેવળ ૨૫થીત્રીસ

ગજ દૂર જ ફેંકી શકાયબીજી હોયછે રાઇફલ દ્વારા છોડાતી ગ્રેનેડજે લગભગ સો

ગજ દૂર જઇને પડેઆટલું અંતર કાપવામાં છ થી સાત સેકંડ લાગતી હોવાથી

તેનો ફ્યુઝ સાત સેકંડનો હોયછેઅમારા  Battle Inoculationમાં વપરાયેલી

એકરાઇફલ ગ્રેનેડમાં ખામીવાળા ફ્યુઝને કારણે ખાઇની સામે પડતાં પહેલાં જ તે

ફાટ્યો અને આગળના મોરચામાં કૅડેટની બાજુમાં બેસેલા અમારા ઉસ્તાદજીને

તેની એક કરચ વાગીઘા ગંભિરહતો અને તેમની રાડફાયરકંટ્રોલ ઑફિસરે

સાંભળીતેમણે તરત જ વેરિલાઇટ પિસ્તોલમાંથી ભયસૂચક લાલ ગોળી છોડી

અને વ્હિસલથી ફાયરિંગ બંધ કરવાનો હુકમ આપ્યોઆખીરેન્જમાં સોપો

પડી ગયોબેમિનિટબાદ all clearની

વેરિલાઇટની લીલી ગોળીઓ છૂટી અને અમે બહાર આવ્યાનસીબ સારા

કે અમારા ઉસ્તાદ સારવાર બાદ ઠીક થઈને બહાર આવ્યા.

અમારી વાસ્તવિક ટ્રેનિંગ હવે પૂરી થઇ હતીકેવળ પાસિંગઆઉટ પરેડ બાકી હતી

જે ત્રણ અઠવાડિયાબાદ થવાનીહતી

જિપ્સીની ડાયરી

સૌજન્યઃ કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે

જિપ્સીની ડાયરી – પરિક્રમા (૩)

સામાન્ય પ્રવાસી – અસામાન્ય અનુભવો

Sunday, May 9, 2021

પરિક્રમા (૩)

હવે થોડી વાત કરીએ અમારી ‘એક્સરસાઇઝ’ની.

આપ સૌ જાણો છો કે ભારતીય સેનાનું મુખ્ય કામ શત્રુના આક્રમણમાંથી 

દેશનો બચાવ કરી, તેની આક્રમક શક્તિનો ધ્વંસ કરવાનું હોય છે. આપણો 

પુરાતન કાળથી ઇતિહાસ છે કે ભારતે કદી પણ પરાયા મુલક પર કબજો 

કરવા માટે તેના સૈન્યનો ઉપયોગ કર્યો નથી. આપણી વૃત્તિ કદી પણ 

વિસ્તારવાદી નથી રહી. સ્વાતંત્ર્ય બાદ અન્ય દેશોએ ભારત પર હુમલો કર્યો. 

કેવળ ચીન સામે આપણે ટકી ન શક્યા, જેનું કારણ પહેલાં દર્શાવ્યું છે. 

મિલિટરીની પ્રશિક્ષણ સંસ્થાઓમાં સૈનિકો તથા અફસરોને જે ટ્રેનિંગ 

અપાય છે તેમાં પ્રત્યક્ષ યુદ્ધનો અભ્યાસ કરવા માટે અમે ‘એક્સરસાઇઝ 

પરિક્રમા’માં ભાગ લીધો એવી ઘણી પદ્ધતિઓ યોજાય છે. આમાં  કૃત્રિમ 

‘રણભૂમિ’ સર્જી જે અભ્યાસ કરાય છે, તેમાં એક બીજા સામે લડનારી 

સેનાઓનાં બે જુથ તૈયાર કરવામાં આવે છે – ’આપણી સેના’ અને ‘વિરોધી 

સેના’. અમને ‘વિરોધી સેના’નો સામનો કરવાનો હતો. 

જ્યાં અમે એક રાત પૂરતો પડાવ નાખ્યો હતો ત્યાં પણ અમારે તૈયાર હાલતમાં 

જ રહેવાનું હતું. જ્યાંથી વિરોધી સેનાનો હુમલો થવાની શક્યતા હોય તેમની 

‘દાનત’ને નાકામ કરવા અમે રક્ષણાત્મક trenches ખોદી હતી. જે ટ્રેન્ચ અમે 

ખોદી હતી તેનાથી દસથી પંદર ગજ દૂર અમારે અમારી પાતળી શેતરંજી જેવાં 

વૉટરપ્રૂફ ગ્રાઉન્ડશીટ પાથરી, તેના પર એક કામળો ગાદલાની જેમ અને 

ઓઢવા માટે એક કામળો લઇ સૂવાનું. અમારા સેન્ટ્રીને થોડો પણ અંદેશો 

આવે કે દુશ્મનનું આગમન થઇ રહ્યું છે, અમને બે શબ્દનો હુકમ મળે : “Stand-to”. સ્ટૅન્ડ ટુ એટલે મોરચામાં જઇ, દરેક સૈનિક માટે નિયત કરાયેલા વિસ્તાર 

પર નજર અને રાઇફલ તાકીને તૈયાર બેસવાનું. જે ઘડીએ અમારા સેક્શન 

કમાંડરનો હુકમ મળે, “ફાયર” કે તરત નિશાન તાકીને ધસી અવતા દુશ્મન 

પર ‘કાર્યવાહી’ કરવાની હોય છે. આ કામ અઘરૂં હોય છે, કેમકે દુશ્મન તેની 

રાઇફલ પર દોઢ ફૂટ લાંબી ધારદાર બૅયોનેટ ફિટ કરી, અમારા પર ગોળીઓનો 

વરસાદ વરસાવતો આવે છે. અમારી ટ્રેન્ચ સુધી આવી પહોંચે અને ત્યાં સુધીમાં 

અમે તેને ‘રોકી’ શક્યા ન હોઇએ તો તે અમને બૅયોનેટથી વિંધી નાખવાનો 

પ્રયત્ન કરશે. નીચે જે સંરક્ષણ પંક્તિનું વર્ણન કર્યું છે, તે કામચલાઉ, એટલે જ્યાં

એક કે બે રાત પૂરતો પડાવ નાખવાનો હોય તે સ્થળનું છે. જે કાયમનો defence

હોય ત્યાં આવી ખાઈને બદલે બંકર (bunker) બાંધવામાં આવે છે. આ એક

ટચૂકડા ગઢ જેવું હોય છે, જ્યાં વાંસ – વળી પર કોરૂગેટેડ ટિનનાં છાપરાં અને

તેના પર ત્રણે’ક ફિટ જાડાઇની માટી મજબૂત છત કરવામાં આવે છે, જેથી તેના

પર પડનારા ૨” મોર્ટરના બૉમ્બ, ગ્રેનેડ કે મશિનગનની ગોળીની અસર થતી નથી.

આથી મજબૂત સિમેન્ટ કૉંક્રિટના બંકર કે pillboxes પણ બાંધવામાં આવે છે,

જેની વાત આગળ હજતાં કરીશું. 

પહેલી રાતે બે વાગે ડ્યુટી પૂરી કરી ‘પથારી’માં જેવું પડતું મૂક્યું, ધીમા સાદે 

આદેશ સંભળાયો – ‘સ્ટૅન્ડ ટુ – સ્ટૅન્ડ ટુ’! 

અમે દોડીને અમારી શૅલો ટ્રેન્ચમાં ઝંપલાવ્યું ત્યાં અમારા પ્લૅટુન હેડક્વાર્ટરની 

છુપી જગ્યાએ deploy કરેલા 2” mortarમાંથી અમારી સામેના ભાગના 

આકાશમાં illuminating બૉમ્બ છોડવામાં આવ્યો. આ એવો ‘ફટાકડો’ છે, જે ફાયર કરવાથી જમીનથી લગભગ ૧૦૦ મિટરની ઉંચાઇ પર જઇને ફાટે. તેમાં મૅગ્નેશિયમના તાર હોય છે જે પ્રજ્વલિત થઇ, નાનકડા પૅરેશૂટની 

મદદથી ધીમે ધીમે જમીન પર ઉતરે. આનો પ્રકાશ લગભગ વીસ થી ત્રીસ 

સેકંડ સુધી બસોથી ત્રણસો વર્ગ મિટરના વિસ્તાર પર એટલો પ્રકાશ પાથરે 

કે તેની નીચેની દરેક વ્યક્તિ અને વસ્તુ દેખાય. સંરક્ષણ પંક્તિમાં તૈયાર 

હાલતમાં બેસેલા રક્ષક સૈનિકો તેમને જોઇ ત્યાંથી ધસી આવતા દુશ્મનનો 

સામનો કરી શકે છે. 

આ સ્થળે અમે બે રાત વિતાવી, જેમાં એટલી વાર ‘સ્ટૅંડ ટુ’ કરવું પડ્યું 

કે આ શબ્દ સાંભળતાં જ ગમે એટલી ઘેરી નિંદરમાં પડ્યા હોઇએ, આ શબ્દ 

સાંભળતાં અમે ત્રણ સેકંડમાં એવા તૈયાર થઇ જઇએ કે જાણે અમે કદી સૂતાં 

જ નહોતાં.  અમે અમારો ‘શયનકક્ષ’ છોડી રાઇફલ સાથે ટ્રેન્ચમાં કૂદી પડીએ, 

અને અમારા માટે નક્કી કરાયેલ વિસ્તાર પર નજર અને રાઇફલ તાકીને તૈયાર 

રહીએ. ફાયરિંગ માટે જેવો હુકમ મળે તે પ્રમાણે હુમલો કરવા આવનાર શત્રુ 

પર ગોળીબાર કરવાનો.

રજામાં ઘેર આવ્યો ત્યારે બહેનોને કહી રાખ્યું હતું કે ગમે એટલો ઢંઢોળવા છતાં 

ભાઇ જાગે નહીં તો તેના કાન પાસે હળવેથી ‘સ્ટૅંડ ટુ’ કહેવું. તરત સફાળો જાગી 

જશે! સાચ્ચે, અમારા લગભગ બધા કૅડેટ્સે તેમનાં કુટુમ્બી જનોને આવું જ કહી રાખ્યું હતું !

હવે અમારા શયનકક્ષ વિશે થોડું’ક કહીશ.

 જે ટ્રેન્ચમાં અમારે defenceમાં રહેવાનું હોય, તેનો ખ્યાલ ઉપરના ચિત્ર

પરથી આવશે. દરેક ટ્રેન્ચ સૈનિકના કદ મુજબ આશરે પાંચ ફિટ ઉંડી, બે 

ફિટ પહોળી અને તેની દરેક પાંખ ત્રણ-ત્રણ ફિટ લાંબી હોય છે, જેમાં બે

થી ત્રણ સૈનિકો ખડા રહે. આ ટ્રેન્ચથી દસ-પંદર ગજ પાછળની બાજુએ 

જમીન સાફ કરી, તેમાંના કાંકરા – પથરા દૂર કરી તેના પર વૉટરપ્રુફ ગ્રાઉંડશિટ 

પાથરવાનું. તેના પર એક કામળો અમારૂં ગાદલું અને એક કામળો અમારી ‘રજાઇ’. 

હૅવરસૅક – અમારો નાનો પીઠ્ઠુ અમારૂં ઓશિકું. અહીં ફરીથી કહીશ કે આ અમારો

કામચલાઉ ડિફેન્સ હતો તેથી અહીં બંકર બાંધવામાં આવ્યા નહોતા.

‘પરિક્રમા’ વખતે ચોમાસું બરાબરનું જામ્યું હતું અને પૂનાની નજીક આવેલ 

ડુંગરાઓમાં ખાઈઓ ખોદી થાક્યા પછી બે કલાક આરામ કરવાનો વારો 

આવે ત્યારે જમીન પર વોટરપ્રૂફ ગ્રાઉન્ડશીટ અને એક કામળો પાથરી તેના 

પર સૂવાનું. શરીર પર બીજો કામળો ઓઢવાનો.  રાતના બે વાગે હું સૂવા 

ગયો અને…અને વર્ષા રાણીને નૃત્ય કરવાનું મન થયું. અમને તો મોર – બોર 

સંભળાયો નહીં અને ન સંભાળયો રાગ મલ્હાર. પરંતુ આ મહારાણીના કાનમાં 

કોણ જાણે ક્યાંથી તેના સૂર પડ્યા, અને તેમણે ઝાંઝરનો ઝંકાર કર્યો જેના 

પડઘાથી અમારા કાન ફાટી ગયા, કેમ કે અમને તો  મેઘના ગર્જનરૂપે સંભળાયા.  

પછી પાણીની ઝડીઓ વરસવા લાગી. 

બચપણમાં વરસાદમાં જેમ નાચતાં ને દોડતાં તેવી ‘મજા’ સુતાં સુતાં 

લેવાનો વારો આવ્યો.

સૌ પ્રથમ તો અમારા કામળા ન ભીંજાય તે માટે કામળાને રેઇનકોટથી 

ઢાંકવાનો પ્રયત્ન કર્યો. ડુંગરાના ઢાળ પર અમારે સૂવાનું હોવાથી વરસાદ 

પડે ત્યારે અમારી ઉપરથી અને નીચેથી ધોધમાર પાણી વહેતું હતું. ઓઢવાના 

કામળા કરતાં રેઇનકોટ નાનો હોવાથી કામળો ભીંજાઈ જતો, અમે પણ ભીંજાતા. 

આખા દિવસનું ખોદકામ, ત્યાર પછી પેટ્રોલિંગ અને રાત-મધરાતની સેન્ટ્રી ડ્યૂટી 

કરી એટલા થાકી જતા કે અમને પથરાળ જમીનમાં સૂવાનું કે ઉપર-નીચેથી વહેતા પાણીનું ભાન નહોતું રહેતું! તેવામાં રાતના બે વાગે સેન્ટ્રી 

ડ્યૂટીનો પાછો વારો આવે કે તે પહેલાં પણ નિદ્રાદેવીને ભગાડવા ‘દુશ્મન’ની jitter party આવી જતી અને ‘સ્ટૅંડ ટુ’! કલ્પના કરજો અમારી કેવી સ્થિતિ થતી હશે! 

આવી ટ્રેનિંગ જવાન અને અફસરને કોઈ ભેદભાવ વગર કરવી પડતી હોય છે. 

આથી જ અફસરોને ખ્યાલ આવતો હોય છે કે તેમની કમાન હેઠળના 

જવાનોની યુદ્ધની પરિસ્થિતિમાં પણ કેવી કાળજી લેવાની જરૂર છે. અમારા

સૌરાષ્ટ્રની તળાઇ અને અમદાવાદના પલંગ પર સૂનારા જણનું એક સૈનિકમાં

થનારૂં ઘડતર ખરેખર રસપ્રદ હતું. 

ત્યાર પછીના છ દિવસ આવી જ પદયાત્રા, મોડી રાતના કરવાના Night Attackનું પ્રશિક્ષણ અને મહારાષ્ટ્રના અંતરાળનું સૌંદર્ય દર્શન કરીને આગળ 

વધતા ગયા અને પરિક્રમાનો છેલ્લો દિવસ આવી પહોંચ્યો. 

આ દિવસ અનેક દૃષ્ટિએ યાદગાર રહી ગયો.

Posted by Capt. Narendra 

જિપ્સીની ડાયરી – એક્સરસાઇઝ પરિક્રમા (૨)

સૌજન્યઃ નરેંદ્ર ફણસે

જિપ્સીની ડાયરી

સામાન્ય પ્રવાસી – અસામાન્ય અનુભવો

Tuesday, May 4, 2021

એક્સરસાઇઝ પરિક્રમા (૨)

એક્સરસાઇઝ પરિક્રમાના માટે થનારા અમારા ‘માર્ચ’ના પહેલા તબક્કામાં 

અમારે OTSના પ્રાંગણમાંથી કંપની-વાર “ફૉલ-ઇન’ થઇ અમારા ‘કિટ’નું 

ઇન્સ્પેક્શન થયું. ગયા અંકમાં આપેલા લિસ્ટ પ્રમાણે અમારા પહેરવેશ 

ઉપરાંત જે સામાન અમારે અમારા બૅકપૅક, હૅવરસૅક, પાઉચીસ – ટૂંકમાં સામાન 

ભરવાના જેટલા થેલી-કોથળા હતા તેમાં ભરવાના હતા, તે સઘળી વસ્તુઓને 

ગ્રાઉન્ડશિટ પર નિયત સ્થાને ગોઠવવાના હતા. આને અમારી ભાષામાં ‘Kit Layout’ કહેવાય છે. અમારા પ્લૅટુન સાર્જન્ટ તે તપાસે અને જુએ સામાનમાં 

કોઇ કમી તો નથી.  ત્યાર બાદ આ સામાન જે રીતે Big Pack, Small Pack અને 

Pouchesમાં મૂકવાનો હોય તે પ્રમાણે બરાબર ગડી કરીને ભરવાનો. 

આ પ્રોસેસ પણ અગત્યનો હોય છે. 

જે વસ્તુ દિવસમાં સૌથી છેલ્લે કામમાં લેવાની હોય, તે પૅકના તળીયે જાય. 

બાકીની વસ્તુઓ એવી રીતે ભરાતી જાય કે જેની જરુરિયાત સૌથી પહેલાં 

થવાની હોય તે પૅકના સૌથી ઉપરના ભાગમાં આવે.

નવેમ્બરમાં પૂનાની આબોહવા આમ તો ખુશનુમા, પણ વરસાદ ક્યારે પડે 

તેનું ઠેકાણું નહી. આથી રેઇનકોટ સૌથી ઉપર તૈયાર રાખેલો. સવારે માર્ચ 

કરવાનો હોવાથી અમે બ્રેકફાસ્ટ કરી લીધેલ 

અને બપોરનું ભોજન અમને Packed Lunchના પૅકેટ્સમાં અપાયેલ, 

જે ઍલ્યુમિનિયમના Mess Tinમાં ભર્યાં. છેલ્લી વારની તપાસણી થઇ, 

હથિયાર તપાસાયા અને ‘માર્ચ’ શરૂ થઇ ગયો. 

આવું લૅંગ રેન્જ – ૧૦૦ કિલોમિટરનું માર્ચિંગ હોય ત્યારે એક કલાક અને 

પચાસ મિનિટની ‘પદયાત્રા’ બાદ દસ મિનિટનો આરામ કરવાનો બ્રેક મળે. 

આ દસ મિનિટ અમારા માટે વરદાન જેવું હતું. એક તો હવામાં ભેજ અને 

આટલા વજન સાથે ચાલીને શરીર પરસેવે રેબઝેબ થઇ જાય. પાણીની 

બૉટલમાંથી થોડું’ક પીવાનું, કેમકે લંચ પહેલાં પાણીની બાટલીઓ ભરવા 

ન મળે. તે સમયની મહારાષ્ટ્ર સરકારે સડકની બન્ને બાજુએ સુંદર વૃક્ષો વાવ્યા 

હતા તેથી તેની છાયાનો અમને સારો લાભ મળ્યો. અમે દસ-દસની ટુકડીમાં સડકના કિનારે માર્ચ કરતા હતા, જેથી સડક પરનો ટ્રફિક રાબેતા 

મુજબ ચાલતો રહે. આ દસ મિનિટના બ્રેકના સમયમાં અમે મોટો પૅક ઉતારી તેના 

elevation પર બન્ને પગ મૂકી, ઝાડને અઢેલીને બેસીએ જેથી પગમાં લોહીનું 

સર્ક્યુલેશન બરાબર રહે અને પીંડીના સ્નાયુઓને રાહત મળે. દસ મિનિટના

આરામ બાદ માર્ચ શરૂ કરવા માટે અમારા કંપની સાર્જન્ટ મેજર વ્હિસલ વગાડે 

કે અમે તરત ખડા થઈ, મોટો પૅક પીઠ ર બરાબર ફિટ કરી ટુકડીવાર ખડા થઈ 

જઇએ. પછી મોટા અવાજે અમને હુકમ મળે કે માર્ચિંગ શરૂ.

આ માર્ચિંગમાં મારું એક સુંદર સ્વપ્ન સિદ્ધ થયું ! તે વખતે (૧૯૬૩માં) 

આશા પારેખ અત્યંત પ્રસિદ્ધ ‘સ્ટાર’ હતા. મૂળ અમારા ભાવનગર રાજ્યના મહુવાના 

હોવાથી કે કેમ, મારાં તેઓ પ્રિય અભિનેત્રી હતાં. અમે માર્ચીંગ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે 

સામેથી એક નૌકા જેટલી મોટી ખુલ્લી શેવ્રોલે કન્વર્ટિબલમાં બેસી આશાબહેન 

આવી રહ્યા હતા. મારા સદ્ભાગ્યે મારી નજીક આવ્યા અને તેમના ડ્રાઇવરે 

ગાડી ધીમી કરી. બાકીના બધા કૅડેટ તો તેમની તરફ જોતા રહ્યા, પણ મેં તેમની 

તરફ હાથ હલાવી અભિવાદન કર્યું. તેમણે મારી તરફ એવું તો મધુર સ્મિત કર્યું 

અને જવાબમાં હાથ હલાવ્યો કે મારી તો પરિક્રમા ત્યાં જ સફળ થઇ ગઇ! 

મારા સાથી બોલી ઉઠ્યા, ‘અબે સેવન્ટીફાઇવ, આશાને તુમમેં ઐસા ક્યા દેખા, 

તેરે અકેલેકો ઇતની મીઠી મુસ્કાન દી?”

“યે તો પર્સનલ ચાર્મકી બાત હૈ ભાઇ!” મેં જવાબ આપ્યો.

 પહેલો પડાવ મહારાષ્ટ્રના પ્રખ્યાત તિર્થસ્થાન આળંદીથી થોડા 

કિલોમિટર આગળના મેદાનોમાં હતો. હવે અંધારૂં થયું હતું. આ કામચલાઉ 

પડાવ હતો તેથી ઊંડી ખાઇઓ ખોદવાની નહોતી. ફક્ત ત્રણ ફિટ ઉંડી ખાઇ –

જેને shallow trench કહેવાય, તે ખોદી, તેમાં આરામથી બેસીને સ્વરક્ષણ માટે 

ફાયરિંગ કરી શકાય એવી તૈયારી કરવાની હતી. જીવનમાં પહેલી વાર કોદાળી

અને શૉવેલનો ઉપયોગ કર્યો, જે અત્યંત આનંદદાયક હતો એવું તો નહીં કહી શકાય.

કેવળ હથેળીમાં થોડા બ્લિસ્ટર થયા. તે વખતે ભારતીય સેનામાં ગ્લવનો

ઉપયોગ નહોતો થતો. 

આ પડાવ કામચલાઉ હતો, તો પણ અમારા પર શત્રુની શરારતી ટુકડીઓ 

– જેને અમે enemy jitter party કહીએ, તે આવીને અમારા પર ફાયરિંગ કરી

 જાય અને બને તો અસાવધ સન્ત્રી પર ‘હુમલો’ કરી અમારા એકાદ સાથીને 

ઉઠાવી જાય કે તેનું શસ્ત્ર આંચકી જાય, તેથી રાતે અમારા સન્ત્રીઓએ પૂરી રીતે 

શસ્ત્રસજ્જ હાલતમાં સામનો કરવા તૈયાર રહેવું પડે. આ માટે રક્ષાપંક્તિની દરેક ટુકડીના દરેક સૈનિકને બબ્બેની જોડીમાં અગ્રિમ ટ્રેન્ચમાં સતત બે 

કલાકની ડ્યુટી  કરવી જરૂરી હોય છે. અમે એક તો લગભગ ૩૫ કિલોમિટર 

ચાલીને આવ્યા હતા. ત્યાર બાદ દરેકે પોતપોતાની ટુકડી (સેક્શન)ની ખાઇઓ 

ખોદવાની હોય. થાકની પરાકાષ્ટાની પરાકા… જવા દો, યાર. ક્યાં ફરીથી યાદ કરાવું? ત્યાર પછી દર બે કલાકે સેન્ટ્રી ડ્યુટી. તે દરમિયાન અમને પ્લૅટુન 

હેડક્વાર્ટરમાંથી ગરમ ડિનર આવે, તે અમારા ખાલી થયેલા મેસ ટિનમાં 

મૂકીને જમવાનું. ગરમાગરમ દાળ, શાક, ભાત અને રોટલી. પાણીની બૉટલ 

ભરાઇ જાય. જમ્યા બાદ પીવા માટે સફેદ મગમાં ણી ભરી લેતાં. ભોજનની 

સાથે પાછળ હેડક્વાર્ટરમાંથી આવેલી અમારી અંગત ટપાલ તથા બીજા

દિવસના બ્રેકફાસ્ટ અને લંચના પૅકેટ્સ પણ મળે. આ બધી વ્યવસ્થા 

અમારા SOP (Standard Operating Procedure) પ્રમાણે નક્કી થયેલી હોય છે.

અહીં ‘સેન્ટ્રી ડ્યુટી’નું થોડું વર્ણન કરીશું. 

રોજ સાંજના સેન્ટ્રી માટે ચૅલેન્જનો સવાલ અને તેનો અધિકૃત જવાબ અમારા

મોટા હેડક્વાર્ટર્સ તરફથી ખાનગી રીતે મોકલવામાં આવે છે. આ ચૅલેન્જનો

શબ્દ અને તેનો જવાબ આખી ડિવિઝનના દરેક સૈનિકને જણાવવામાં આવે

છે, જેથી કોઇ પેટ્રોલિંગ પાાર્ટી કે જવાન કોઇ અન્ય મોરચા પાસે પહોંચી જાય

તો આ શબ્દોથી જાણી શકાય કે આવનાર વ્યક્તિ આપણો સૈનિક છે કે દુશ્મનનો.

હવે જ્યારે સેન્ટ્રી સામેથી આવનાર વ્યક્તિને જુએ, ત્યારે સૌ પ્રથમ તેને 

પડકારશે અને કહેશે, થોભી જાવ, તમે કોણ છો?’ અને તરત સેક્શન કમાંડરને તેની જાણ કરશે. 

સેક્શન કમાંડર તેના પ્લૅટુન કમાંડરને, અને તે ઉપરના કમાંડરને જણાવશે. 

આખી રક્ષાપંક્તિ હથિયાર સાથે લડવા માટે તૈયાર થઇ જશે. લાઇટ મશિનગન 

(LMG) નો ઘોડો ચઢાવવામાં આવે ત્યારે તેનો અવાજ ભલભલાના શરીરમાં 

કંપારી ફેલાવી દે, કેમ કે એક વાર ઘોડો ચઢ્યો અને LMG ને ઑટોમૅટિકની 

સ્થિતિમાં લવાય, ત્યારે ઘોડો દબાવતાં ત્રણથી ચાર સેકંડમાં ત્રીસ ગોળીઓ 

છૂટે. આવી ત્રીસ-ત્રીસ ગોળીઓની દસ મૅગેઝીન LMG ચલાવનાર સૈનિક

પાસે હોય છે. તેથી સામેથી આવનાર ટુકડીમાંથી કોઇની બચવાની સંભાવના 

સાવ નહિવત્. 

આ એટલા માટે જણાવીએ છીએ, કે આગળ જતાં એવા પ્રસંગો આવશે જેમાં 

લેખકને આવી જ હાલતમાંથી પસાર થવું પડ્યું હતું. 

હવે અત્યારની પરિસ્થિતિ. 

સેન્ટ્રી જ્યારે આગંતુકને હુકમ કરશે ‘થોભી જાવ, તમે કોણ છો?’ ત્યારે 

આગંતુકે તત્કાળ જવાબ આપવાનો હોય, “દોસ્ત”. એટલે, આવનાર વ્યક્તિ 

આપણી સેનાનો સૈનિક છે. આ થાય તેની કેટલીક સેકંડોમાં જ સેન્ટ્રીની આખી 

બટાલિયન 

(એટલે ૧૦૦૦ સૈનિકો) પોતાનાં હથિયાર સાથે લડવા તૈયાર થઇ જશે. 

આગંતુકને આની કશી જાણ નથી હોતી ; અને હોય તો પણ તે જો આપણી 

સેનાનો હોય તો શાંતિથી પોતાની જગ્યાએ ખડો રહેશે.  હવે સેન્ટ્રી આગંતુકને 

કહેશે, “દોસ્ત, ઓળખાણ માટે આગળ વધો.” જ્યારે આગંતુક સેન્ટ્રીની નજીક – એટલે પચીસે’ક મિટર પર હશે ત્યારે સેન્ટ્રી તેને મળેલો ‘ચૅલેન્જ’નો શબ્દ બોલશે.

 આ સાંભળી આવનાર વ્યક્તિ તેના જવાબમાં નક્કી થયેલ શબ્દ કહેશે. જો આ 

જવાબ ખોટો હોય તો આગળની યુદ્ધની કાર્યવાહી શરૂ થઇ જશે. આ ‘ડ્રીલ’ની

સેંકડો વાર પ્રૅક્ટિસ કરાવાય છે જેથી સેન્ટ્રી ફાયરિંગ કરવામાં ઉતાવળ ન કરે.

આપે ઘણી વાર વાંચ્યું હશે કે Friendly Fireમાં આપણા સૈનિકો આપણી જ

પેટ્રોલ પાર્ટી પર ગોળીઓ ચલાવીને ઠાર કરે છે. તેમાંની મોટા ભાગની આ

ચૅલેન્જિંગ પદ્ધતિનો અણિશુદ્ધ રીતે અમલ નથી કરતા.

***

‘પરિક્રમા’માં  મારી ડ્યુટી સાંજના છથી રાતના આઠ, ત્યાર પછી બે 

કલાકનો આરામ અને દસથી રાતના બાર, રાતના બેથી ચાર આ ક્રમ 

પ્રમાણે સવારના છ વાગ્યા સુધી ચાલ્યા કરે. 

Posted by Capt. Narendra 

જિપ્સીની ડાયરી – એક્સરસાઇઝ ‘પરિક્રમા’

સૌજન્યઃ કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે

જિપ્સીની ડાયરી

સામાન્ય પ્રવાસી – અસામાન્ય અનુભવો

Sunday, May 2, 2021

એક્સરસાઇઝ ‘પરિક્રમા’

‘પરિક્રમા’ –  અમારી ટ્રેનિંગની અંતિમ પરીક્ષા. 

મારા જીવનમાં અત્યાર સુધી ચાલ્યો નહોતો એટલું આ સાત દિવસમાં 

‘માર્ચિંગ કરવાનું હતું : સો માઇલ. તે પણ લગભગ ૪૦-૪૫ રતલ વજન 

ઉંચકીને. આ વજન અમારી ઇક્વિપમેન્ટમાં એવી રીતે વહેંચાય કે તે શરીરને 

સમતોલ રાખે. આને FSMO એટલે ફિલ્ડ સર્વિસ માર્ચિંગ ઑર્ડર કહેવામાં

આવે છે. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધના સમયમાં તેમાં કઇ કઇ વસ્તુઓ રાખવામાં આવતી

તેનું વર્ણન નીચે જોવા મળશે. અમારા સમયે તેમાં વિશેષ ફેર નહોતો. જો કે ગૅસ

માસ્ક વિ. જેવી વસ્તુઓ નહોતી રાખવી પડી.

આ એવી equipment છે, જેમાં   ‘બડા ભાઈ’ – અર્થાત Big Pack (મિલિટરીની 

ભાષામાં  ‘08 Pack’).અને ‘છોટા ભાઈ’ અથવા ‘small pack’ના નામથી જાણીતો 

હૅવરસૅક. કમરની પાછળના ભાગમાં પાણીની બૉટલ અને બૅયોનેટ તથા ખભા પર 

રાઇફલ.  રાઇફલનું વજન જ લગભગ નવ રતલ.  આ જાણે ઓછું હોય, અમારે 

વારાફરતી LMG પણ ઉપાડવી પડતી, કેમ કે તેનું વજન ૨૭ રતલ હતું, તેથી 

LMGના ચાલકને રાહત આપવા સેક્શનના અન્ય દસ જણા વારા ફરતી તેને ઉંચકે. 

આ સાત દિવસમાં અમારે ત્રણ Operations of War અને બે Tactical અભિયાન કરવાના હતા. આમ તો યુદ્ધ શાસ્ત્રમાં ચાર 

અભિયાન હોય છે, પણ સમયના અભાવે અમે ત્રણ જ પૂરા કર્યા, જેનું સંક્ષિપ્ત 

વર્ણન નીચે આપ્યું છે. 

(૧)  Advance (આગેકૂચ): આગેકૂચ બે સંજોગોમાં થાય. દુશ્મન પર હુમલો કરવા, 

અથવા જે ક્ષેત્રમાં દુશ્મનના હુમલાની સંભાવના હોય ત્યાં મોરચાબંધી કરવા 

કૂચ કરી જવું. કેટલીક વાર કબજે કરેલા વિસ્તારમાં આગળ વધવા આગેકૂચ કરવાની હોય છે. Advanceની પ્રક્રિયા પદ્ધતિસરની હોય છે. સ્થળ સંકોચને કારણે આનું વિવરણ 

અહીં આપી શકાય તેમ નથી. જે વાચકોને વધુ જાણવું હોય તો Google કરવાથી પૂરી 

માહિતી મળી શકશે, અથવા કમેન્ટ સેક્શનમાં પ્રશ્ન કરવાથી જવાબમાં

તે જણાવવાનો પ્રયત્ન કરીશ.

(૨) Defence (સંરક્ષણ પંક્તિ – જેને ભેદીને દુશ્મન આપણા પ્રદેશમાં પ્રવેશ ન કરી શકે). આની 

કાર્યવાહી પણ પદ્ધતિસરની હોય છે. દરેક સંરક્ષણ પંક્તિને  ઉંડાણ હોવું જોઇએ – એટલે 

કે આગળની પંક્તિને ભેદી શત્રુ આગળ વધવાનો પ્રયત્ન કરે તો તેને રોકવા અગ્રિમ હરોળની 

પાછળ પણ રક્ષા પંક્તિ હોય – જેને defence in depth કહેવાય છે. અગ્રિમ પંક્તિમાં 

ક્યા હથિયાર ક્યાં અને કેવી રીતે ગોઠવવા આનું પણ શાસ્ત્ર હોય છે, જેનું વર્ણન 

કરી વાચકોને કંટાળો નહીં ઉપજાવું. વળી આપણી સંરક્ષણ પંક્તિને એવી રીતે

camouflage કરવી પડે કે તે સહેલાઇથી ઓળખી  ન શકાય.

(૩) Attack (આક્રમણ): આના બે પ્રકાર હોય છે. રાત્રિ હુમલો – Night Attack અને 

Dawn Attack – પરોઢિયે કરાતો હુમલો. આ સૌથી ખતરનાક અને પ્રાણઘાતક અભિયાન હોય છે. 

અન્ય અભિયાનોની જેમ આ પણ એક અત્યંત જટિલ અભિયાન છે. અહીં ધ્યાનમાં 

રાખવાની વાત એ હોય છે કે એક તો આક્રમણ કરનાર સૈનિકોને એવા સ્થાન પર હુમલો કરવા દોડી જવાનું હોય છે જ્યાં શત્રુ અભેદ્ય કિલ્લા જેવા બંકર (bunker) અને pill boxesમાં આપણી રાહ જોઇને તૈયાર બેસેલો હોય છે.  સિમેન્ટ-કૉન્ક્રિટની 

બનાવેલી આ pill box પર જ્યાં સુધી આપણી મોટી બોફોર્સ જેવી તોપનો ગોળો 

સીધો ન પડે ત્યાં સુધી તેમાં રહીને આક્રમણ કરનાર સૈનિકો પર મશિનગન, 

મૉર્ટરનો મારો કરી શકે છે. આ જાણે ઓછું હોય, તેમ આ મોરચાની સામેની 

બાજુએ દુશ્મન માઇનફિલ્ડ બિછાવી રાખે, જેમાં anti-personnel તથા 

anti-tank માઇન હોય છે. Anti-personnel માઇન પર કોઇનો પગ પડે તો એવા 

ધડાકા સાથે ફાટે કે સૈનિકનો પગ કપાઇને હવામાં ઉડી જાય.

આ બધા operationsમાં પેટ્રોલિંગ અતિ મહત્વનું પેટા-અભિયાન જેવું હોય છે. જ્યારે આપણા સૈનિકો સંરક્ષણની હાલતમાં બેઠાં હોય ત્યારે  

આ પંક્તિથી આગળ માઇલો સુધી છુપાઇને પગપાળા જઇને તપાસ કરવાની હોય 

છે કે દુશ્મનના ‘આગમન’ના કોઇ ચિહ્ન તો નથી ને દેખાતા. આને Recce Patrol કહેવાય છે. રેકી એટલે reconnaissance. આવી પેટ્રલિંગ પાર્ટી આક્રમણ 

પહેલાં પણ એ જોવા માટે કરવામાં આવે છે કે શત્રુએ ક્યાં સંરક્ષણ પંક્તિ બનાવી છે, 

કઇ જગ્યાએ ક્યા હથિયાર ગોઠવ્યા છે તે જાણી શકાય. આ કેવી રીતે તે પણ ઝીણવટભર્યું 

કામ હોય છે અને વિસ્તૃત વર્ણન માગી લે છે. સ્થળના અભાવે તે કરવાનું ટાળ્યું છે. જો 

કોઇને વધુ જાણવું હોય તો કમેન્ટમાં પૂછશો, જેથી જવાબ આપવાનો પ્રયત્ન કરીશું. 

(૪) Withdrawal – પીછે હઠ. આ અભિયાન બે હાલતમાં કરવાનું આવે. એક 

તો જ્યારે કોઈ સેના પૂરતા સૈનિકો ન હોય, અથવા લડવા માટેનો દારૂગોળો 

ખતમ થઇ જાય અને તેનો પૂરવઠો થવાની કોઇ શક્યતા ન હોય ત્યારે સુરક્ષિત 

સ્થાને પહોંચી જવું, જ્યાં પુરતા સૈનિકો અને રસદ પહોંચી શકતા હોય. પીછેહઠની 

બીજી હાલત એ હોય છે, કે જ્યાં આપણી સંરક્ષણ પંક્તિ કામચલાઉ સ્થળે હોય, 

અને જેના પર હુમલો કરવાનું દુશ્મનને આસાન હોય. જ્યારે દુશ્મન આવી પંક્તિ 

પર હુમલો કરે ત્યારે આપણા સૈનિકોને એવા સ્થાને લઇ જવા જ્યાં આપણી 

રક્ષાપંક્તિ મજબૂત હોય અને જ્યાંથી દુશ્મનનો સર્વનાશ કરી શકાય. આના 

બે ઉદાહરણ છે.

પ્રથમ : બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં જર્મન સેનાની ટૅંક્સ એટલી મજબૂત અને ઘાતક હતી 

કે મિત્ર રાજ્યોની સેના તેમની સામે ટકી ન શકી. યુરોપમાં લગભગ બધે જ મિત્ર 

રાજ્યોના હથિયાર નબળા નીકળ્યા અને ફ્રાન્સનું પતન થતાં મિત્ર રાજ્યોની 

સેનાઓ ફ્રાન્સના ડંકર્ક બંદર પરથી તેમને બ્રિટન પીછેહઠ કરવી પડી હતી.

બીજી હાલત એ જ વિશ્વયુદ્ધમાં બ્રહ્મદેશમાં મિત્ર રાજ્યોની સેનાઓ jungle warfare માટે યોગ્ય નહોતી. સિંગાપોરના પતન બાદ જેમ જેમ જાપાનની 

સેનાઓ આગળ વધતી ગઇ, મિત્ર રાજ્યોની સેનાને પીછેહઠ કરવી પડી હતી. 

મિત્ર રાજ્યની સેનાઓ લગભગ હાર ખાવાની સ્થિતિમાં હતું. આપણી ગોરખા 

રાઇફલ્સના અફસર ફિલ્ડ માર્શલ વાઇકાઉન્ટ સ્લિમએ ભારતના સીમાવર્તી 

મણીપુરના શહેર ઇમ્ફાલના પરિસરમાં એવી તૈયારી કરી કે જાપાનના સૈનિકોને 

ત્યાં સુધી આવવા દીધા અને ત્યાં તેમનો સંહાર કર્યો. આપણા અને જાપાનના 

હજારો સૈનિકો માર્યા ગયા. જાપાનીઝ સેનાની કેડ ભાંગી ગઇ અને તેમની હાર થઈ.

૧૯૬૨માં આપણી જે સ્થિતિ હતી તે વિશે આગળ જતાં વાત કરીશું. પૂર્વ ભારતના 

NEFAમાં આપણે પીછેહઠ નહોતી કરી. અત્યંત પ્રતિકૂળ હાલતમાં આપણા સૈનિકો 

લડ્યા. હજારો સૈનિકોએ પ્રાણની આહૂતિ આપી. વિશાળ સંખ્યામાં આવેલી ચીનની 

PLA આપણી સંરક્ષણ પંક્તિઓ પર છવાઇ ગઇ હતી અને છેલ્લી ગોળી સુધી લડેલા 

સૈનિકોને તેમણે કેદ કર્યા હતા. આ બધું આગળ કહીશું. 

‘એક્સરસાઇઝ પરિક્રમા’માં અમે પીછેહઠ સિવાયના ત્રણે અભિયાન પૂરા કર્યા. 

આટલી પ્રસ્તાવના બાદ આવતા અંકમાં તેનું વર્ણન કરીશું!

Posted by Capt. Narendra 

જિપ્સીની ડાયરી – હળવી પળો…

સૌજન્યઃ કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે.

જિપ્સીની ડાયરી

સામાન્ય પ્રવાસી – અસામાન્ય અનુભવો

Friday, April 30, 2021

હળવી પળો…

અમારી ટ્રેનિંગ આમ તો સખત હતી, પણ વિનોદ – મજાકના પ્રસંગો કંઇ

કમ નહોતા થતા. આ અગાઉ ‘નંબર વન બ્રેનગન ઠીક” ને બદલે ‘બ્રેકફાસ્ટ ઠીક’

તો સાંભળ્યું. આ ઉપરાંત કેટલીક અન્ય વાતોનો ઉલ્લેંખ કરીએ.

***

એક રવિવારે આઉટપાસ પર મારા મિત્ર રવિંદર કોહલી સાથે હું શહેર ગયો હતો.

થયું, કોઇ સારા સલૂનમાં વાળ કપાવી, સિનેમા જોઇ પાછા કૅમ્પમાં જઇશું. જે

સિનેમા અમારે જોવો હતો તે વહેલો શરૂ થવાનો હતો તેથી તે જોયા પછી

સલૂનમાં જવાનું નક્કી કર્યું. સિનેમા જોઇને બહાર આવ્યા તો બજારમાંની 

‘હૅર કટીંગ સલૂન’ બંધ થઇ ગઇ હતી. અમે ઉતાવળે કૅમ્પમાં પહોંચ્યા તો ત્યાં

ની બાર્બર શૉપ પણ બંધ. વાળ કપાવ્યા વગર ડ્રીલમાં જઇએ તો આવી બને. 

મારા મગજમાં વિચાર ઝબક્યો: બેરી (beret) કૅપ પહેરીને તેની કિનારની નીચેના 

વાળ સેફ્ટી રેઝર વડે સાફ કરી નાખીએ તો કેવું? રવિંદરને મારો વિચાર ગમ્યો, 

અને અમે એક બીજાને અક્ષરશ: ટોપી પહેરાવી, વાળ સાફ કરી નાખ્યા!

બીજા દિવસે ઇન્સ્પેક્શનમાં સુબેદાર મેજરે આખી કંપની સમક્ષ મને અને રવિંદરને 

લાઇનમાંથી એક કદમ આગળ આવવા કહ્યું અને હુકમ કર્યો,  “ઇન દો જીસી કો દેખો. 

કલ ઇનકી તરહ સબકા ‘હેર-કટ હોના ચાહીયે!”

તે દિવસે અમને બન્નેને કંપનીના ૯૬ કૅડેટ્સના શાપ સાંભળવા મળ્યા. અમારા નસીબ 

સારા કે અમારા કૅડેટ્સમાં કોઇ દુર્વાસા કે પરશુરામ નહોતા. નહીં તો…

આવી સામુહિક ‘મુબારકબાદી’ જીંદગીમાં આ પહેલાં એક જ વાર કર્નલ 

વિષ્ણુ શર્માના ક્લાસમાં મળી હતી.

***

સેનામાં અપાતા હુકમ સ્પષ્ટ અને સરળ હોવા જોઈએ જેથી તેના અમલમાં 

જરા જેટલી શંકા ન રહે. હુકમ આપ્યા બાદ અમને પૂછવામાં આવે : ‘કોઇ શક?’

આનો જવાબ આપવાનો ન હોય. આના જવાબની રાહ જોયા વગર જ અમને

હુકમ મળે, “કૅરી ઑન’. આનું પ્રાત્યક્ષિક અમને ડગલે ને પગલે અપાતું. દાખલા તરીકે અમારા કોઈ હવાલદાર- અમારા ઉસ્તાદજી અમને કોઈ શિક્ષા આપે, તો તેમનો હુકમ આ પ્રમાણે હોય:

`જીસી. આપકે પૂરા બાયેં દેખો, સૌ ગજ પર કિકર કા દરખ્ત. દેખા?’ દરખ્ત વૃક્ષ 

માટેનો ઉર્દુ શબ્દ છે. કિકર એટલે બાવળ.

અમારો જવાબ ફક્ત આટલો જ હોય : `દેખા, ઉસ્તાદ.’

`આપ દૌડકે ઉસકે દાયેંસે જા કર બાયેંસે આ કર અપની જગહ પર વાપિસ 

ખડે હો જાયેંગે. કોઇ શક?’

એક દિવસ વેપન્સ ટ્રેનિંગમાં અમે બેસીને અમારા ઉસ્તાદનું ડેમોન્સ્ટ્રેશન જોઈ 

રહ્યા હતા. 

ઠંડો પવન વાતો હતો અને મને ઝોકું આવી ગયું. સાર્જન્ટે સાદ પાડ્યો,

`જીસી સેવન્ટી ફાઇવ, ખડે હો જાયેં.”

હું ઉભો થઇ ગયો.

ઉસ્તાદ બોલ્યા, “સામને દેખ, દો સો ગજ દૂર, કિકર. દેખા?”

મેં મજાક કરવાનો વિચાર કર્યો અને તેઓ આગળ કંઇ બોલે તે પહેલાં મેં કહ્યું, `દેખા, ઉસ્તાદ. ક્યા મૈં ઉસકે દાયેંસે જા કર બાંયેસે વાપસ આઉં?’

અમારા ઉસ્તાદ જાય તેવા નહોતા. તેમણે કહ્યું, `આપને બિલકુલ દુરુસ્ત (બરાબર) સમઝા જીસી. આપને અકલ કા ઠીક 

ઇસ્તેમાલ કિયા હૈ, ઇસ લિયે આપ ઉસકા ચક્કર દોબારકાટેંગે!.’

***

પંજાબના અફસરો માટે બે વાત મજાકમાં હંમેશા કહેવાતી – અને તેઓ 

આ વિશે જાણે પણ છે. આ બન્ને વાતો અમારા ઇન્સ્ટ્રક્ટર પાસેથી સાંભળેલી 

અને તેમણે તેમના શિક્ષકો પાસેથી. આ વાત લગભગ બધે પ્રચલિત છે. 

એક : The only culture Punjab has is Agriculture. બીજી વાત : પંજાબી અફસરો – ખાસ કરીને શીખ અફસરો 

અંગ્રેજી પણ પંજાબીમાં બોલે છે. આ કેમ તે સમજાવીશ. 

દેશના ભાગલા થતાં પહેલાં પંજાબી ભાષાની લેખન પદ્ધતિ ઉર્દુ હતી.

દેશ સ્વતંત્ર થયા બાદ શીખ ગુરૂઓએ લખેલ ગુરુ ગ્રંથ સાહિબની લિપી 

ગુરમુખી છે તેનો ઉપયોગ કરવાનો નિર્ણય પંજાબની સરકારે કર્યો. ગુરમુખી 

શૈલીમાં સામાન્ય રીતે જોડાક્ષર નથી હોતા. આ કારણસર કે કેમ, પંજાબમાં ખાસ કરીને ‘સ’ કે અંગ્રેજી ’S’ સાથે કોઇ જોડાક્ષર હોય તો 

પંજાબીઓ તેને અચૂક જુદા કરીને બોલવાના. આ ક્ષતિ ‘સુધારવા’ જ્યાં ’S’ જુદો 

હોય તો તેઓ તેને તેની બાદના અક્ષર સાથે જોડીને ઉચ્ચારશે. 

એક વાર ઇન્ફન્‌ટ્રી બટાલિયનની સંઘટનાનો (organisation)નો પાઠ લેવા 

રિસાલાના કર્નલ રંધાવા આવ્યા. રાઇફલ કંપનીની ચર્ચા બાદ તેઓ ‘સ્પોર્ટ કંપની’ 

સમજાવવા લાગ્યા. હું તો મિલિટરીની બાબતોમાં ગામડિયો ગમાર હતો. કર્નલ 

વારે વારે ‘સ્પોર્ટ કંપની’ – ‘સ્પોર્ટ કંપની’ બોલતા પણ તેમાં રમત ગમતનો 

ઉલ્લેખ જરા પણ નહોતો. અંતે મેં હાથ ઉંચો કર્યો.

“યસ, જીસી?”

“સર, આ સ્પોર્ટ કંપનીમાં ક્રિકેટ રમાય છે કે નહીં?”

પ્રથમ તો આખા વર્ગમાં સોપો પડી ગયો અને પછી હસાહસ.

“અહિં આવતાં પહેલાં તું કોમેડિયન હતો? મારી મજાક કરે છે? ચાલ દસ 

ફ્રન્ટ રોલ કર જોઉં.”

દસ ગુલાંટિયા ખાઇને પાછો મારી જગ્યાએ આવ્યો ત્યારે મારી બાજુમાં 

બેઠેલા બહેરામ ઇરાનીએ મારા કાનમાં કહ્યું, “અરે, ગધેરા, આય ટો સપોર્ટ કંપનીની વાટ કરટો હુટો. હવેથી ચૂપ મરજે, 

નહીં તો અમોને બી ફ્રન્ટ રોલ મલસે!”

***

અમારી કંપનીના કૅડેટ સાર્જન્ટ મેજર જીસી સુરજીત સિંઘ સંધનવાલિયા હતા.  

તેમનું કામ હતું કંપની હેડક્વાર્ટર્સમાંથી અમારા માટેના આદેશ અને બીજા 

દિવસના કાર્યક્રમની રૂપરેખા મેળવી અમને હુકમ સંભળાવવાના.

અમારી મેસમાં વિઝિટર્સ બૂક હતી. તેમાં ફક્ત બહારથી આવેલા મહેમાન જ 

લખી શકે. અમારા કેટલાક શાણા જીસીઓએ પોતાની ટિપ્પણી લખી હતી. 

કંપની કમાંડરે આદેશ સંભળાવ્યો હતો,”There will be no scribbling in the

Visitors Book by cadets.”

સંધનવાલિયાએ હુકમ સંભળાવ્યો, ‘ધેર વિલ બી નો સિ-ક્રિ-બિલિંગ ઇન 

ધ વિઝિટર્સ બુક.”

આ સાંભળી અનેક પ્રયત્નો છતાં હું હસવું રોકી શક્યો નહીં.”

‘જીસી, વ્હૉટ ઇસ સો ફણી? ઇફ ઇટ ઇઝ અ જોક, આઇ ઍમ નૉટ લાફિંગ.”

Funny શબ્દનો ઉચ્ચાર ‘ફણી’ સાંભળી મારાથી ફરી હસી પડાયું.

ત્યાર પછીના ત્રણ દિવસ મારી પીઠની પીડા અસહ્ય હતી. ડિનર બાદ પીઠ્ઠુ 

પરેડમાં પીઠ પરના હૅવરસૅકમાં બે ઇંટ મૂકી સીધા અને ઉંધા ગલોટિયાં 

ખાવા પડ્યા હતા. ત્રણ રાત. સત્તા આગળ શાણપણ  નકામું, અને મજાક

તો સાવ નકામી.

***

રોજ લંચ અને ડિનર વખતે મારી બાજુમાં બહેરામ બેસતો. તે અરસામાં 

રમઝાનનો પવિત્ર મહિનો આવ્યો. અમારી કંપનીમાં ચાર મુસ્લિમ કૅડેટ્સ હતા. 

દિવસે તો તેઓ કશું ખાય નહીં, તેથી તેમના માટે ઇફ્તારનું સ્પેશિયલ ભોજન 

(તંદૂરી ચિકન, બિરયાની, શિર ખોરમાનું પુડિંગ વિ.) પીરસાતું. બીજા દિવસે 

બહેરામે મેસ હવાલદારને તેની હૂરટી-હિંદીમાં કહ્યું, “હમ બી રોઝા રખટા હું.

હમારા લિયે ઇફ્ટાર કા બન્દોબસ કરનેકા.” 

મેસ હવાલદારે તેના માટે પણ ખાસ વ્યવસ્થા કરી. તે રાતે તો બહેરામે કંઇ

ખાવાનું ઝાપટ્યું છે! 

બીજા દિવસે લંચ માટે તે આવ્યો ત્યારે મેસ હવાલદારે કહ્યું, “સર, આપે તો રોઝા રખ્યા છે, તેથી આજથી રમઝાન દરમિયાન 

આપને લંચ નહીં મળે…”

બિચારો બહેરામ!

બસ, આમ મજેમાં દિવસ પસાર થતા હતા, ટ્રેનિંગ પૂરી થવા માટે ફક્ત

એક મહિનો બાકી હતો. આ એક મહિનામાં અમારી સૌથી મોટી પરીક્ષા કહો

કે અમારા અફસર તરીકેના સર્વાંગીણ મૂલ્યાંકનની કસોટી થવાની હતી. ગયા

છ મહિનામાં અમે મેળવેલ પ્રશિક્ષણ અમે કેટલી સારી રીતે આત્મસાત્ કર્યું છે

તેનો મત્સ્યવેધ થવાનો હતો એક મોટી ‘એક્સરસાઇઝ’માં.

 ”એક્સરસાઇઝ પરિક્રમા’.    Posted by Capt. Narendra 

જિપ્સીની ડાયરી-મિડ-ટર્મ – અને જીવનનું સર્વશ્રેષ્ઠ વૅકેશન

સૌજન્યઃ કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે

જિપ્સીની ડાયરી

સામાન્ય પ્રવાસી – અસામાન્ય અનુભવો

Thursday, April 29, 2021

મિડ-ટર્મ – અને જીવનનું સર્વશ્રેષ્ઠ વૅકેશન

સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૩. અમારા સિનિયર કૅડેટ્સની પાસીંગ આઉટ પરેડ હતી. 

ગયા ત્રણ મહિનામાં અમારા પર અબાધિત સત્તા ધરાવનારા, અમને અપશબ્દ-પુષ્પોના ‘હાર તોરા’ પહેરાવનારા કૅડેટસ્ એક દિવસ બાદ સેકંડ લેફ્ટેનન્ટ થઈ 

પોતપોતાની બટાલિયન કે યુનિટમાં જવાના હતા. હવે એકૅડેમી અને મિલિટરી 

ટ્રેનિંગ કૉલેજમાં એક પરંપરા હોય છે : આ સિનિયર કૅડેટ્સને તેમના અહીંના 

વાસ્તવ્યના છેલ્લા દિવસે તેમનું રૅગીંગ કરવાનો જુનિયરોને અધિકાર હતો. 

અમારા મોટા ભાગના સિનિયર – અંડર ઑફિસર, કંપની સાર્જન્ટ મેજર તથા 

ક્વાર્ટરમાસ્ટર સાર્જન્ટનો અમારા પ્રત્યે વર્તાવ પ્રમાણમાં સારો હતો. પણ સાર્જન્ટ 

બહાદુરસિંઘ? તેને કોણ છોડે?

અમે બધા તેની રુમની બહાર પહોંચી ગયા. અમને જોઇ બહાદુરસિંઘ રડી પડ્યો. ‘તમને બધાને હું મારા દીકરાઓ માનતો હતો, અને હવે તમે મારૂં, આ બહાદુરસિંઘનું 

રૅગીંગ કરવા આવ્યા છો? તમે લોકોમાં બે આંખની શરમ પણ નથી રહી?” ડુસકાં 

ખાતાં ખાતાં આ બહાદુર (!) સાર્જન્ટ કહેવા લાગ્યો.

આ વખતે કોઇએ તેને છોડ્યો નહિ. તેની પાસે ઢઢ્ઢુ ચાલ કરાવી, ફ્રન્ટ રોલ કરાવ્યા. 

જ્યારે તેનાં આંસુ અને ડુસકાં રોકાવાનું નામ નહોતા લેતા અને તેણે પોતાના 

અસભ્ય વર્તન બદ્દલ માફી માગી ત્યારે અમે તેને જવા દીધો. 

ત્યાર બાદ આવી અમારી મિડ ટર્મની પરીક્ષાઓ. અમારી શારીરિક ક્ષમતા 

ચકાસવા માટે આ પરીક્ષા ઘણી સખ્તાઇથી લેવાઇ. પૂરી ઇક્વિપમેન્ટ સાથે – એટલે 

સામાન ભરેલો પીઠ્ઠુ, પેટ પાસે ફિટ કરેલા બે પાઉચ (જેમાં કારતૂસ, રાઇફલ સાફ 

કરવાની સામગ્રી વિ.), પાણીની બાટલી (તે ભરેલી છે કે નહીં તે પણ તપાસાય), 

બેયોનેટ અને રાઇફલ, આમ લગભગ દસે’ક કિલો વજન સાથે એક કલાકમાં પાંચ 

માઇલ, પોણા બે કલાકમાં દસ માઇલ, દોડવાની પરીક્ષા લેવાયા બાદ હતો Assault Course. આ બધી ટેસ્ટ પણ ૩૫ ફિટ ઉંચા દોરડા પર ચઢી જવું, ૨૦ ફીટ ઉંચાઇ 

પર બાંધેલા ત્રીસે’ક ફિટ લંબાઇના દોરડાને પકડી, ઉંધા લટકી પાર કરવા 

(આને monkey crawl કહેવાય), પાણી અને મોટા મોટા પત્થરથી ભરેલા 

આઠ ફિટ પહોળા ખાડાને કુદી જવું, અમારા એક સાથીને અમારી પોતાની ઉપરાંત તેની પણ રાઇફલ સાથે ઉંચકીને ૨૦૦ ગજ દોડી જવું (આને Fireman’s Lift) કહેવાય – આવી પરીક્ષાઓ હતી. ત્યાર પછી રાઇફલ ફાયરિંગ, લેખિત 

પરીક્ષા – આવી સર્વાંગીણ પરીક્ષાઓ પાસ કરે તેને એક અઠવાડિયાની ઘેર 

જવાની રજા મળે. જે ફેલ થાય તેને કૅમ્પમાં જ રહી જે જે વિષયમાં નાપાસ 

થયો તેનો અભ્યાસ કરાવાય. આ પૅરેગ્રાફમાં આપેલ લિંક પર ક્લિક કરવાથી

ઍસોલ્ટ કોર્સ (જેને ઓબ્સ્ટેકલ કોર્સ પણ કહેવાય છે)નો વિડિયો જોવા મળશે.

શરૂઆતમાં મને બે અવરોધ પાર કરવામાં મુશ્કેલી નડી હતી, પણ સતત

પ્રૅક્ટિસથી તેમાં પ્રાવીણ્ય મળ્યું.

સદ્ભાગ્યે આ સઘળી પરીક્ષાઓમાં હું પાસ થયો. 

ત્રણ મહિનાની સખત મહેનત કર્યા બાદ બાઇના હાથનું ભોજન ખાવા મળશે 

તે વિચારથી જ મન પુલકિત થઇ ગયું. સ્ટેશન પર મને લેવા બાઇ અને બહેનો 

આવી હતી. મારા ‘દેદાર’ જોઇ બાઇની આંખમાંથી આંસુ નીકળી આવ્યાં. મારા 

ઝીણા કાપેલા વાળ અને ત્રણ મહિનાની સતત કસરત અને પીટી કરવાથી 

પહેલાં કરતાં વધુ પાતળું શરીર જોઇને તેમને અત્યંત દુ:ખ થયું. બહેનોએ પૂછ્યું 

પણ ખરૂં, “ભાઇલા, તમને ટ્રેનિંગ સેન્ટરમાં ખાવા-પીવા નહોતા આપતા?”  જ્યારે 

તેમને પૂરા વિસ્તારથી કહ્યું કે અમને દિવસમાં 

ત્રણ મુખ્ય ભોજન અને બે વાર ચા-નાસ્તો મળતા તો પણ બાઇ માનવા તૈયાર નહોતાં ! એક અઠવાડિયાની રજામાં રોજ તેમણે પુરણપોળી, મસાલા-ભાત, ઢોકળાં-પાતરાં, 

શીખંડ-પુરી વિ.ની ભાતભાતની મિજબાની પીરસી! 

મારા જીવનનું આ સૌથી સુખી – અને ટૂંકામાં ટૂંકું વૅકેશન હતું. એવું લાગ્યું કે બાઇના 

હાથની રસોઇ જમીને સૂઇ ગયો અને સવાર થતાં અઠવાડિયું સમાપ્ત થયું. સુખના 

દહાડા કેટલા જલદી પૂરા થઇ જતા હોય છે! 

કૅમ્પમાં પાછા જવાનો દિવસ આવ્યો અને બાઇ તથા બહેનો મને ફરી સ્ટેશન પર 

મૂકવા આવ્યા. આંસુભરી આંખે અમે ફરી એક વાર વિદાય લીધી. 

***

બીજી ટર્મમાં અમે પોતે જ સિનિયર હતા, તેથી નીડરતાથી પ્રશિક્ષણ પર 

ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શક્યા.  આનો અર્થ એ નથી કે ઇન્સ્ટ્રક્ટર વર્ગ તરફથી 

અમારા પ્રત્યે કોઇ પણ જાતની ઢીલ દર્શાવવામાં આવી હોય. અમે ડ્રીલ 

સ્ક્વેર પાસ કર્યો હોવા છતાં અમારા ‘ટર્નઆઉટ’ની ચકાસણી પહેલાં કરતાં પણ 

વધુ સખત બની હતી. ખાસ કરીને દર સોમવારે સવારે થતી ડ્રીલમાં અમે વાળ 

કપાવ્યા છે કે નહિ તે ખાસ જોવામાં આવતું. અમારા કોર્સના કૅડેટ્સ ભલા

સ્વભાવના હતા. અમે અમારા જ્યુનિયરોની સારી સંભાળ રાખી. દરેક

સિનિયરની જવાબદારી હેઠળ એક એક જ્યુનિયર હતો જેને મિલિટરીની

રિતભાત, ટેબલ મૅનર્સ વિ. શીખવવાનું કામ સોંપવામાં આવ્યું હતું. મારી સંભાળ

નીચે ઇંદોરનો દિલીપ કરકરે નામનો યુવાન હતો. તેની યાદ એટલા માટે રહી ગઇ

કે તે આર્ટિલરીમાં ઉત્કૃષ્ટ અફસર નીવડ્યો. ૧૯૬૫ની લડાઇમાં

Forward Observation Officer તરીકે કેવળ તેના વાયરલેસ ઑપરેટર

સાથે શત્રુઓના વિસ્તારમાં ગુપ્ત રીતે રહ્યો અને વાયરલેસ દ્વારા તેમની

હિલચાલની ખબર વાયરલેસથી તેની રેજિમેન્ટના તોપખાનાને આપતો રહ્યો

અને તેમના પર અચૂક ગોળા વરસાવતો રહ્યો. અચાનક તેના સ્થાનની દુશ્મનને

જાણ થઈ ગઈ અને તેના પર મશિનગનનો મારો થયો. તેને મરણોપરાંત વીર

ચક્ર એનાયત થયું હતું. કૅપ્ટન કરકરેની આ બહાદુરી પર આધારિત પ્રસંગ

જિપ્સીની નવલકથા ‘પરિક્રમા’માં આપવામાં આવ્યો છે.

આવતા અંકમાં કેટલીક હળવી પળોની વાત કરીશું.
Posted by Capt. Narendra at 12:18 PM

જિપ્સીની ડાયરી – મેટામૉર્ફોસીસ

કોપી પૅસ્ટ

સૌજન્યઃ કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે

જિપ્સીની ડાયરી

સામાન્ય પ્રવાસી – અસામાન્ય અનુભવો

Wednesday, April 28, 2021

મેટામૉર્ફોસીસ

 હું ગુજરાત- સૌરાષ્ટ્રના વાતાવરણમાં ઉછર્યો હતો. આપણા મલકના સભ્ય સમાજમાં 

લોકો ગાળાગાળી નથી કરતા. ગુસ્સો આવે કે કોઇએ ગમે એટલી મોટી ભુલ કરી હોય 

તો ઠપકો મળે, પણ અપશબ્દ બોલાતા નથી. અહીં તો ટ્રકમાંથી ઉતરતાં વેંત 

અપમાનાસ્પદ શબ્દો અને વાત વાતમાં “બ્લડી ફૂલ’, ‘જોકર’, ક્ષુલ્લુક બાબતમાં 

અપાતી કડક શિક્ષાને કારણે મારો જીવ ઉકળી ઉઠ્યો હતો. મારા ચારિત્ર્યનું 

ઘડતર એવી રીતે થયું હતું કે હું કદી અન્યાય કે જુઠો આરોપ સહન કરી શકતો 

નહોતો. અકારણ મળતી સજાને કારણે એક દિવસ હું અત્યંત કંટાળી ગયો. થયું, 

જેટલા પૈસા ભરવાના આવે, ભરીને ઘર ભેગા થઈ જઈએ. બીજી ક્ષણે વિચાર 

આવ્યો, મૂળ ઉદ્દેશને ભુલી જઈ રસ્તામાં પડેલા કાંટા અને કાંકરાની પરવા 

કરવા બેસીશ તો લક્ષ્ય પર કેવી રીતે પહોંચી શકીશ? મારે ધ્યાન તો સરહદ 

પર આવેલા મોરચા પર જઈ લડવાનું હતું. મારા સદ્ભાગ્યે, મારી કંપનીમાં બે 

પારસી યુવાનો હતા. તેમાંના મુંબઈના હોમી દારા શ્રોફ સાથે મારી સારી દોસ્તી 

થઈ હતી. અમે મળીએ તો ગુજરાતીમાં જ વાત કરીએ મેં તેને મારી મુંઝવણ વિશે 

વાત કરી. એક દિવસ મેં તેને પૂછ્યું, હોમી, આપણે અહીં અફસર થવા આવ્યા 

છીએ, તો આપણી સાથે આપણા સિનિયર, આપણાથી ઉતરતા પદના સુબેદાર 

અને હવાલદાર આપણી સાથે આટલું ગંદું વર્તન શા માટે કરે છે? આપણી 

ડીગ્નીટીનો કચરો થતો કેમ કરીને સહેવાય?”

હોમી શ્રીમંત પરિવારમાંથી આવતો હતો અને મુંબઇના પેડર રોડ જેવા ધનાઢ્ય 

વિસ્તારમાં રહેતો હતો. તે પણ મારી જેમ જ આ બધું સહન કરતો હતો. ફેર

એટલો હતો કે તે હંમેશા આનંદમાં રહેતો. તેના સાવ નજીકના સગાં ભારતીય સેનામાં ઉચ્ચ 

અધિકારી પદ પર સેવારત હતા. તેને મિલિટરી હિસ્ટરી, જુના રિસાલાઓની પરંપરા 

વિ. ની સારી માહિતી હતી. તેણે જે વાત કહી તે સાંભળી હું આશ્વર્યમાં ગરકાવ થઈ ગયો. 

ભારતીય સેનામાં અફસરોની ભરતીના જે માર્ગ છે તેમાંનો મુખ્ય નૅશનલ ડિફેન્સ 

ઍકેડેમી (NDA) છે. અહીં સોળ – સત્તર વર્ષની વયના કિશોર બારમું ધોરણ પસાર 

કરી, સિલેક્શનની કડક ચકાસણી બાદ પૂણેં નજીકના ખડકવાસલા કેન્દ્રમાં જાય. 

અહીં તેમની ટ્રેનિંગ ત્રણ વર્ષની – હા અમને જે છ કે સાત મહિનાનો ‘રગડો’ મળે છે, 

તે સતત ત્રણ વર્ષ સુધી પ્રાપ્ત કરી અફસર બનતા હોય છે. બીજો માર્ગ છે ઇંડીઅન 

મિલિટરી ઍકેડેમીમાં ગ્રૅજ્યુએટ્સ ડાયરેક્ટ એન્ટ્રી (NCCનું ‘સી’ સર્ટિફિકેટ મેળવેલા, 

કે સીધી ભરતીથી લેવામાં આવેલા સ્નાતક). અમારા ‘એમર્જન્સી કમિશન’માં ટ્રેનિંગના 

સમય અને વયમાં ભારે છૂટછાટ આપવામાં આવી હતી. આમ ભારતના laid back, 

આરામ, ‘ઇ તો હાલ્યા કરે’ના વાતાવરણમાંથી આવતા અમારા જેવા યુવાનોનું 

સમગ્ર – સંપૂર્ણ પરિવર્તન ખડતલ શરીરના અને માનસિક રીતે દરેક જાતની 

હાલતમાંથી ઉભરી શકાય તેવું નવું વ્યક્તિત્વ ઘડવાનો આ કાર્યક્રમ હતો. 

માખણના ગોળામાંથી શુદ્ધ ઘી બનાવવા માટે તેને તપાવાની જે પ્રક્રિયામાંથી 

જવું પડે, એવી આ પ્રક્રિયા છે.

”સાંભલ, સેવન્ટી-ફાઈવ – I mean નરેન – તું સેકન્ડ લેફ્ટેનન્ટ થઇને બૉર્ડર પર 

જશે તો ત્યાં બંકરમાં સૂવા માટે સુંવાલા ગાદલાં-રજાઇ નથી મલવાના. તને 

રેગ્યુલર સૂવા બી મલસે કે નહીં એની બી કોઇ ગૅરન્ટી નહીં હોય. આ ખરબચડા 

કામળા અને ગ્રાઉન્ડ શીટ (ટારપોલિનની પાતળી શેતરંજી ) પર સૂવું પડશે. 

જવાનોને lead કરીને માઇલોના માઇલ Forced March (રોકાયા વગર અથાગ 

માર્ચ) કરવાનું આવશે. OTSમાં હાલ આપરી પાસે જે કરાવે છે તે આપરા ફ્યુચરની  ટ્રેનિંગ છે. 

જે રીતે આપરા સિનિયર આપરી દયા કિધા વગર દોડાવે ને કરાવે, તે આપરે આ 

સેલ્ફ ડિસિપ્લિનથી આગલ જતાં કરવાનું છે. તું કમ્પ્લેન્ટ કરસે તો તારા જવાનની 

શી હાલત થાસે? બોલ જોઉં? આ આપરું metamorphosis છે. એક સુંવાલા 

સિવિલિયનમાંથી રફ ઍન્ડ ટફ આર્મી ઑફિસરમાં. ઘેટાંના ટોલામાંથી નીકલી 

લાયનના ટોલાના લીડરમાં તું બદલાવાનો છે. તું નરમ માટીનો રહીશ તો કમીશન્ડ 

ઓફિસર થયા પછી તારા જવાનોને લડાઇમાં કડક થાઇને કેમનો લીડ કરવાનો? 

બસ, આ છ મહિના તું ભુલી જા તું કોન હુતો, અને યાદ રાખ કે આગલ જતાં 

તું શું બનવાનો છે.”

મારા માટે આ સાવ નવો દૃષ્ટિકોણ હતો. સમગ્ર ટ્રેનિંગ હવે ‘રગડો’ મટી નવા 

વ્યક્તિત્વનું ઘડતર, માઇકલ ઍન્જેલોના શિલ્પ જેવા નિર્માણ થનારા આદર્શ 

શિલ્પ જેવી હતી. હથોડા અને છિણીના ઘા વગર આ કેવી રીતે શક્ય થાય? 

આ વખતે મને મારી અમદાવાદની વિ.એસ. ત્રિવેદી ત્રણ દરવાજા ટ્યુટોરિયલ 

હાઇસ્કૂલના સપ્લાય ટિચર/નવા વકીલ/તેમની કૉલેજ કાળના સ્ટેજના હિરો 

બકુલ જોશીપુરા યાદ આવ્યા. હા, એ જ બકુલ જોશીપુરા જેઓ આગળ જતાં ગુજરાતી સાહિત્યમાં વિનોદી લેખક તરીકે પ્રખ્યાત થયા. તેમણે અમને એક સુંદર વાત 

શીખવી હતી. “જે કાંઇ કરો, do it with grace. જે કામ ગમે એટલું અણગમતું હોય, 

અને તે કર્યા વગર ચાલે તેવું ન હોય તો તે gracefully અને ખુશીથી કરવું. રોતાં રોતાં, 

ફરિયાદ કરતાં કરતાં કરવા જશો તો તે કામ કદી પૂરૂં નહીં થાય અને તેના ભાર

નીચે તમે દબાઈ જશો.”  

હોમી મારી સાથે વાત કરીને ગયો, ત્યાં અમારી મેસના મૅનેજર-કમ-બટલર મિસ્ટર ભોંસલે  આવ્યા. તેમણે અમારી વાતના અંશ સાંભળ્યા હતા. તેમણે 

મને એટલું જ કહ્યું, “સાહેબ, આપ જવાનો માટે અચ્છા અફસર બનવા આવ્યા છો. આપણા રાણા 

પ્રતાપ અને છત્રપતિ શિવાજી મહારાજના શિલેદાર (કૅવેલ્રી અફસર) છો. એક મહિનો 

નીકળી ગયો છે. ફક્ત પાંચ મહિના બાકી રહ્યા છે. એ પણ ચપટી વાગતામાં નીકળી જશે. 

બસ, આગળ વધો અને પરંપરા જાળવી રાખજો. બીજો કોઇ વિચાર ના કરતા.”

મેં મારા અભ્યાસમાં પૂરી રીતે મન પરોવ્યું. શારીરિક ક્ષમતા વધારી અને હવે ૨૦-૨૫ 

કિલો વજનની ઇક્વીપમેન્ટ અને રાઇફલ ઉંચકીને એક કલાકમાં પાંચ માઇલ અને પોણા 

બે કલાકમાં દસ માઇલની દોડ પણ સહેલાઇથી પૂરી કરવા લાગ્યો. સાંજે દોડ પૂરીને 

આવ્યા બાદ કૅન્ટીનમાં (તે જમાનામાં મળતી) પચીસ પૈસાની કોકાકોલાની બૉટલ 

અને એટલી જ કિંમત પર મળતા એક બુંદીના લાડુની જ્યાફત ઉડાવતા!

ઘેર બાઈની અને બહેનોની ચિંતાનો ભાર મારા કૉલેજકાળના ખાસ મિત્ર અને ઘનીષ્ટ

કુટુમ્બી બની ગયેલા મૂળ ભાવનગરના (અને નોકરી માટે અમદાવાદ આવેલા)

ચંદ્રકાંત ત્રિવેદીએ ઉપાડી લીધો હતો. દર અઠવાડિયે તે બાઇને મળવા જતો,

ખબર-અંતર પૂછતો અને નાની મોટી જરૂરિયાતો પૂરી કરી આપતો. આ ઉપરાંત

અણ્ણાસાહેબ તો હતા જ. તેઓ તો મને OTSમાં મળવા પૂના આવ્યા હતા અને

ઉર્દુમાં કહેવાય છે તેમ ‘હૌંસલા અફઝાઈ’ (પ્રોત્સાહન) આપી ગયા હતા. 
Posted by Capt. Narendra at 1:49 PM

જિપ્સીની ડાયરી- કૅરી ઑન સેવન્ટી ફાઈવ અને WT – વેપન્સ ઍન્ડ ટૅક્ટિક્સ ટ્રેનિંગ

સૌજન્યઃ કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે

Monday, April 26, 2021

કૅરી ઑન સેવન્ટી ફાઈવ

મિલિટરીમાં થાકની પરાકાષ્ઠાની પરાકાષ્ઠા (આવું કંઇ હોય છે તેની સમજ મિલિટરી

ટ્રેનિંગ વખતે જ પડે) ઉપરાંત સખત મહેનત કરાવાય તેને ‘રગડા’ કહેવામાં આવે છે.

આ રગડો શું હોય છે તે OTSમાંના અમારા વાસ્તવ્યના બીજા દિવસથી સમજાયું.

કહેવાનું રહી ગયું : પહેલા દિવસે દોડીને દોડીને બધા કામ કર્યા તેમાંનું એક હતું

અમારા કેન્દ્રની ‘બાર્બર શૉપ’ની મુલાકાત. બે – ત્રણ કૅડેટ્સ, જેઓ સેનામાં

બિન-અફસર (Other Rank – ટૂંકાણમાં OR)ના હોદ્દા પર સેવારત હતા અને

એમર્જન્સી કમિશન માટે સિલેક્ટ થયા હતા, તેમના સિવાય લગભગ બધા

જીસીને પોતાના સુંદર, વાંકડિયા, લાંબા, ‘ડિઝાઇનર હૅર કટ’નું અભિમાન હતું.

અમને કટુ વિયોગ – bereavement શું હોય છે તેનો વસમો અનુભવ થયો બાર્બર

શૉપમાં. ૧૯૬૩માં Guinness World Recordની સ્થાપના નહોતી થઈ તેથી

આ ‘વિક્રમ’ ક્યાંય નોંધાયો નહીં, તેમાંનો એક આ હતો : એક મિનિટમાં ત્રણ

‘ઘરાક’ના વાળ કાપવા. લાઇનબંધ ખડા રહેલા GCમાંથી એક પછી એક આવીને

બાર્બર શૉપની હાઇ ચૅર પર બેસે ન બેસે, ફટાક દઇને સફેદ કપડું ગરદન ફરતું

મૂકાય અને વન નંબરનું મશિન સમસ્ત કેશ-સંભાર પરથી વીસ સેકંડમાં ફરી વળે.

એક ઝટકાથી ખભા ફરતું કપડું ખેંચાય ત્યારે સમજવાનું કે વાળ કપાઈ ગયા છે

અને ફરીથી કંપનીના સ્ક્વૉડમાં ખડા રહેવાનું.. તે દિવસે સલૂનના અરિસામાં પોતાનું

મુખદર્શન કરીને ખુરશી પરથી ઉભા થનારા મારી આલ્ફા કંપનીના ૧૨૦ GCમાંથી

૧૧૦ જણાના એવા નિસાસા નીકળ્યા, જાણે અમે અમારા કોઈ પ્રિયજનને ગુમાવ્યા

હતા. બીજા દસ શીખ કૅડેટ હતા, તેઓ દૂર ઉભા રહીને અમારી હાલત જોઇને ખુશ

થતા જણાયા.

બીજા દિવસથી અમારો રગડો – આઇ મિન, ટ્રેનિંગ શરુ થઇ ગઇ. 

સવારે ચાર વાગે ઉઠીને સૌ પ્રથમ અમને મળેલો મોટો સફેદ મગ (જેમાં

આપણા બે-ત્રણ કપ ચા સમાય) ભરીને ‘બેડ ટી’ અને અમારી મેસની

ભઠ્ઠીમાંથી નિકળેલા તાજા ગરમાગરમ બિસ્કીટનો નાસ્તો. ત્યાર પછી ઝપાટાબંધ દાઢી, બ્રશ અને બાથરુમમાં જઇ પ્રાતર્વિધી પતાવી કસરતનો – એટલે 

પી.ટી. (ફિઝીકલ ટ્રેનિંગ)નો યુનિફોર્મ પહેરી બૅરેકની બહાર પ્લૅટુન-વાર લાઇનબંધ 

ઉભા રહી જવાનું. હવે સાર્જન્ટ બહાદુરસિંઘ આવી અમારો ‘ટર્ન-આઉટ’ (પહેરેલો પોશાક, બુટ પૉલીશ વિ.) ચેક કરે. તેમાં કોઇ ઉણપ હોય કે ન હોય,

‘યૂ બ્લડી ફૂલો, તમારા જેવા જોકર્સ મારી આખી જીંદગીમાં મેં ક્યાંય જોયા નથી. 

તમારા દેદાર જોઇ મને શરમ આવે છે,’ કહી, અમારામાંથી કેટલાકનાં નંબર બોલી, 

નોંધી લે. જેમનો નંબર નોંધાયેલો હોય, તેમણે રાતના ભોજન બાદ સજા ખાવા 

મેદાનમાં જવાનું હોય. આને સજા ન કહેતાં એક્સ્ટ્રા ડ્રિલ કહેવામાં આવે છે.

આ ‘પરેડ’માં અમને ‘ફ્રન્ટ રોલ’ (ખરબચડી જમીન પર ગુંલાટિયા ખાવાના), 

બૅક રોલ (ઉંધા ગુંલાટિયા); આવા પચાસેક ફ્રંટ રોલ  (આ સહેલામાં સહેલી

સજા, હોં કે!). ત્યાર બાદ અમારા ઘૂંટણ, સાથળ અને પગની ઘૂંટીનો સત્યાનાશ 

કરનારી ‘ઢઢ્ઢુ ચાલ’ (અંગ્રેજી: frog march) જે ઓછામાં ઓછી સો મિટરની

હોય. આ પતે એટલે ‘ચિત્તા ચાલ’ – એટલે જમીન પર ચત્તા સુઇ, ચિત્તાની જેમ 

ઘસડાતા જઇ ૧૦૦ મિટરનું અંતર કાપવાનું. અને છેલ્લે, હૉકી ગ્રાઉન્ડ ફરતા

દસ ચક્કર. આ બધાં “કામ” ભારે ભરખમ બૂટ, બેલ્ટ, પાઉચ અને પીઠ પર

ઉંચકવાનો હૅવરસૅક – જેને છોટા પૅક અથવા પીઠ્ઠુ કહેવાય, તે પહેરીને જ

કરવાના હોય.  આ ‘extra drill’નું ઉર્દુ નામ ‘પીઠ્ઠુ પરેડ’ – પીઠ પર લગાડવાના આ થેલામાં કૂચ કરતી વખતે તેમાં સુચિ પ્રમાણે ત્રણેક કિલોગ્રામના વજનની 

વસ્તુઓ રાખવામાં આવે. જો કે અમને મળતી પીઠ્ઠુ પરેડમાં નિયત વસ્તુઓને 

બદલે આ થેલામાં તેનું વજન પૂરૂં કરવા પત્થર અને ઇંટ મૂકવામાં આવે. બહાદુરસિંઘ 

તેને ‘પેટી પરેડ’ કહેતા. આ ‘પરેડ’નો વણલખ્યો નિયમ એવો હતો કે ત્રણ દિવસથી 

ઓછી “પેટી પરેડ” કોઇને ન અપાય! મારી પ્લૅટુનમાં ઓરિસ્સાનો કૅડેટ પૂર્ણચંદ્ર 

પરીજા હતો. તેને એટલી એક્સ્ટ્રા ડ્રીલ મળી હતી, કે ટ્રેનિંગ પૂરી કરીને સેકન્ડ 

લેફ્ટનન્ટ થઇને પોતાની રેજીમેન્ટમાં ગયો ત્યારે તેના નામે અગિયાર એક્સ્ટ્રા 

ડ્રીલ ઉધાર રહી હતી!

પ્લૅટુન સાર્જન્ટ બહાદુરસિંઘની ‘બહાદુરી’ બાદ અમે પીટી કરવા જઇએ. રોજ 

સવારે ‘રોડ-વૉક-ઍન્ડ-રન’માં બે માઇલની દોડ કરી આવવાનું. ત્યાર બાદ 

બ્રેકફાસ્ટ. બ્રેકફાસ્ટ ભરપૂર અને પૌષ્ટિક – કેટલીક વાર ભારે પણ થઈ જતો

જે ઘણી વાર નુકસાન પહોંચાડે. આ શિરામણ બાદ ડ્રીલ, WT – Weapons

Training અને ત્યાર બાદના લેક્ચર્સમાં થાકીને બેસેલા જીસીઓને આ ભારે બ્રેકફાસસ્ટને

લીધે ઝોકું આવી જાય. એકાદ જીસી પકડાઈ જાય તો તેને instant karma અર્થાત્

‘તરત દાન મહા પૂણ્ય’ની જેમ આખા ક્લાસની વચ્ચેની ખુલ્લી જગ્યામાં દસ

ગુલાંટિયાં ખાવાની સજા થાય. બેથી વધુ ઉંઘણશી પકડાય તો ૧૨૦ જણાના

આખા ક્લાસને બહાર મેદાનમાં આવી ફ્રન્ટ રોલ કરવાના.

 હવે વાત કરીએ લશ્કરી કવાયત – ડ્રીલની. બ્રેકફાસ્ટ બાદ કવાયતનો

પિરિયડ આવે. કડક સ્ટાર્ચ લગાડેલા ખાસ યુનિફૉર્મ પહેરી ડ્રીલ સ્ક્વેરમાં 

જવાનું. જ્યાં સુધી ડ્રીલની પરીક્ષા પાસ ન કરીએ ત્યાં સુધી અમને કૅમ્પમાંથી 

બહાર જવાનો ‘આઉટ પાસ’ ન મળે, અને અમારા બૂટને પૉલીશ કરી, બાકીના 

સામાનને તૈયાર કરી આપવા માટે ઑર્ડર્લી’ ન મળે. ડ્રીલમાં ‘લેફ્ટ-રાઇટ’ કરવા 

ઉપરાંત ‘Ceremonial Parade’ (તમે ૨૬મી જાન્યુઆરીની પરેડ જોઇ હશે, 

તેમાં જે રીતે પરેડ કમાંડર તલવાર લઇને માર્ચ કરતા હોય છે, સલામી શસ્ત્ર અને 

‘Beating the Retreat’ કરતા હોય છે, તે બધી વિધિઓ શીખવી પડતી હોય છે.) 

ડ્રીલમાં સૌથી વધુ અગત્યતા અપાય છે પોશાકને. શર્ટના કૉલર કે બાંયમાંથી 

સૂતરનો એક પણ તાંતણો ડોકિયું કરતો હોય તો જીસી ‘ફેઇલ’. પૉલીશ કરેલા 

બૂટમાં સુબેદાર મેજરને પોતાનો ચહેરો ન દેખાય તો પણ તમે ‘ફેઇલ’. લાંબા 

મોજાની ઉપરની કિનારમાંથી પતંગિયાના આકારના લાલ અને ભૂરા રંગના ‘garter flash’ની લંબાઇ પણ નિયમ પ્રમાણે હોવી જોઇએ. અમારા ડ્રિલ સાર્જન્ટને અંગ્રેજી 

આવડતું ન હોવાથી ગાર્ટર ફ્લૅશને ‘ગટરફ્લાય’ કહેતા! ટોપી – એટલે બેરી (beret) 

ડાબી આંખની ભમરથી બે આંગળ કરતાં ઉંચી કે નીચી હોય તો પણ તમે ‘ગયા’. 

વાળ એવા કપાયેલા હોવા જોઇએ કે બેરીની પાછળના ભાગમાં એક પણ વાળ 

દેખાવો ન જોઇએ. આ તો શરુઆત. ત્યાર બાદ દરેક હલન ચલન, સૅલ્યુટ કરવાની 

રીત, પગ ઉપાડીને પછાડવાની ઢબ – જવા દો, આ બધું યાદ આવે છે અને ફરી 

ડ્રીલ સ્ક્વેરના (પરીક્ષાના) નામથી ધ્રુજારી છૂટે છે. 

હું બે વાર ડ્રીલ સ્ક્વેરમાં ‘ફેલ’ થયો હતો. પહેલી વાર મારા શર્ટના કૉલરમાંથી એક 

મિલીમીટરના ૧૦૦મા ભાગ જેટલું તાંતણું ડ્રીલના ચીફ ઇન્સ્ટ્રક્ટર, રેજીમેન્ટ ઑફ 

ગાર્ડ્ઝના સુબેદાર મેજરની નજરે ચઢ્યું તેથી ફેઇલ. બીજી વાર તેમણે મારી આંખમાં 

આંખ પરોવીને જોયું ત્યારે મારી આંખનું પોપચું એક મિલીમીટરના હજારમા ભાગ 

જેટલું હલી ગયું તેથી નાપાસ! કોઇ પણ કારણ હોય, પણ રીપોર્ટમાં ફક્ત એટલું 

લખાય : “જીસી ડ્રીલ સ્ક્વેરમાં બે વાર ફેલ થયો છે. આ દર્શાવે છે કે તે ડ્રીલમાં તે 

સાવ કાચો છે”. મારા બે વાર ‘ફેઇલ’નો રીપોર્ટ વાંચીને મારી એકલાની એવી 

બારીકાઇથી પરીક્ષા લેવાઇ, જાણે સુબેદાર મેજર હાથમાં સુક્ષ્મદર્શક યંત્ર લઇને 

મારો યુનીફોર્મ, બૂટ પૉલીશ, બેલ્ટ, બકલ, બેરી પરના બૅજનો ચળકાટ ચકાસી 

રહ્યા હતા. મારી તો એટલી હદ સુધી ચકાસણી થઈ કે મારા ડાબા ખિસા પર

લગાડેલા  A 1175ના ચેસ્ટ નંબરની પાછળના ખિસાનાં બટન બંધ છે કે નહીં,

તે પણ સુબેદાર મેજરે ચેસ્ટ નંબર ઉતારી જોયું! ત્યાર પછી ડ્રીલમાં કરવામાં 

આવતી બધી વિધિઓ – માર્ચીંગની દરેક ક્રિયા તથા “પત્રકે સાથ સૅલ્યૂટ 

કરના”  વિગેરે જેવી એકે એક વિધિ મારી પાસેથી કરાવી. અંતે ‘સૅલ્યૂટ’નો હુકમ 

આપી મારા ચહેરાથી એક સેન્ટીમીટર પર પોતાનો ચહેરો લાવીને જોયું કે મારી 

આંખ સીધી લાઇનમાં જોઇ રહી છે કે તેમની તરફ અને સૅલ્યુટની સ્થિતિમાં મારો 

હાથ સ્થિર છે, જમણી આંખની ભમરની એક ઇંચથી ઉપર મારી હથેળી છે કે નહિ 

તે ચકાસીને જોયું. બધું સંતોષકારક લાગતાં આખરે તેમણે મને પાસ થયાનો હુકમ,

“કૅરી ઑન, જીસી,” આપ્યો અને કહ્યું, “સેવન્ટી- ફાઇવ’ આપકી ડ્રીલ બહુત બહેતર 

હુઇ હૈ. કોઇ કસર નહિ. કૅરી ઓન.” આના જવાબમાં શિરસ્તા પ્રમાણે હું ઉંચા 

સાદે બે જ અક્ષર બોલી શકું: “સર!” 

મારા હોઠ પર શબ્દ આવ્યા હતા, ‘આપને મેરી ડ્રીલ કબ દેખી થી જો અબ 

બહેતર હુઇ?’ પણ આવું કશું કહેવાય નહિ, અને કહીએ તો દસ થી ઓછી 

એક્સ્ટ્રા ડ્રીલ મળ્યા વગર ન રહે! આ વખતે મને સૌથી વધુ દુ:ખ થયું હોય તો 

શાળા કે કૉલેજ દરમિયાન એનસીસીમાં ન જોડાયો તેનું હતું. OTSમાં જે શિક્ષણ 

મેળવી રહ્યો હતો તે મને એનસીસીમાં મળ્યું હોત તેથી 

અહીંની ટ્રેનિંગ મને વસમી ન લાગત.
Posted by Capt. Narendra at 8:18 PM

Tuesday, April 27, 2021

WT – વેપન્સ ઍન્ડ ટૅક્ટિક્સ ટ્રેનિંગ

સૈન્યમાં દરેક જવાન અને અફસર માટે તેનું હથિયાર તેના ત્રીજા હાથ જેવું ગણાય.

જેટલી કાળજી આપણા શરીરની લેવાય એટલી જ માવજત દરેક સૈનિકે તેના

હથિયારની કરવાની રહે છે. યુદ્ધમાં સૈનિકનું આ જ એક ‘અંગ’ છે, જે તેને જીવંત

રાખે છે. આપણા હાથની આંગળીઓ, કાંડું, હાથના સ્નાયુઓને મજબૂત રાખવા

અને આપણા ખુદના આરોગ્ય માટે આપણાં અંગ-પ્રત્યાંગને જે રીતે સાફ રાખવા

પડે, એવી જ કાળજી હથિયારની રાખવાની હોય. અમારા કૅડેટકાળમાં અમને

અપાતા પ્રશિક્ષણમાં આ વાત પર અત્યંત ભાર અપાયો. WTમાં મુખ્યત્વે ત્રણ

ચીજો આવે (૧) બંદૂક વડે નિશાન સાધવાની રીત. આને ‘રીત’ ન કહેતાં ‘કાયદો’

કહેવામાં આવે છે. આપણા પર હુમલો કરી મારી નાખવા માટે ધસી આવતો

દુશ્મન આપણું કાસળ કાઢે તે પહેલાં આપણે તેના પર ગોળી ચલાવી આપણા

મોરચા સુધી પહોંચવા ન દેવાય એટલા માટે નિશાનબાજીનો નિયમ અમને કાયદા

તરીકે શીખવવામાં આવે. આ ‘કાયદ’નું પાલન ન થાય તો તેની એક જ શિક્ષા – જે

અન્ય કોઇ નહીં, આપણો દુશ્મન આપે : મૃત્યુ. દુશ્મન તમારા પર હુમલો કરવા દોડે,

ત્યારે તમે નિશાન ચૂકી જાવ તો શત્રુની ગોળી તમને વિંધી નાખે. તેણે પણ પોતાની

ટ્રેનિંગ સાવધાનીપૂર્વક કરેલી હોય છે તેથી તે પણ તેણે શીખેલા ‘કાયદા’ મુજબ

આપણા પર ફાયરિંગ કરતો આવે. ભારતીય સેનામાં ‘નિશાન’ને ‘શિસ્ત’ કહેવાય છે,

અને અમારા WT (વેપન્નાસ ટ્રેનિંગ)ના ઉસ્તાદ “શિસ્તકા કાયદા’ પર એટલું જોર આપે,

અને તેનું રટણ કરાવે કે અર્ધી રાતના ભર ઉંઘમાંથી અમને ‘શિસ્તકા કાયદા’ પૂછવામાં

આવે તો અમે તેનું અક્ષરશ: પુનરૂચ્ચારણ કરી શકીએ. બીજી એટલી જ મહત્વની

વાત છે રાઇફલને સાફ કરવાની. આમાં રાઈફલનું નાળચું (Barrel) અરિસા જેવું

સાફ અનેચળકતું હોવું જોઈએ. જ્યાં ગોળી ભરાય, તે (breach) પણ એટલો જ સાફ

હોવો જોઇએ. આનું કારણ  એ હોય છે કે રાઇફલમાંથી ગોળીબાર કર્યા બાદ રાઇફલનું

નાળચું અત્યંત ગરમ થાય છે. વળી ગોળી છૂટતાં કારતૂસમાંથી નિકળતો કાર્બન (મેશ)

નાળચામાં અને બ્રીચમાં જામી જતા હોય છે. આ સાફ કરવામાં ન આવે તો ગોળી

રાઇફલના નાળચામાં જ ફાટે અને ગોળી ચલાવનાર ખુદ જખમી થાય. ત્રીજી

અગત્યની વાત છે હથિયારના હલનચલન કરનારા હિસ્સા ખોલીને સાફ કરવાની

પ્રક્રિયા. યુદ્ધમાં મોટા ભાગે થનારા હુમલા રાતના અંધારામાં થતા હોય છે. તેથી

ફાયરિંગ કરનારું શસ્ત્ર ખોટકાઇ જાય  તો તેમાંના કળપૂર્જા અંધારામાં જ ખોલીને  

સાફ કરી, ફરીથી જોડી ફાયરિંગ કરવું પડે. તેથી અમને ટ્રેનિંગ દરમિયાન આંખે

પાટા બાંધી રાઇફલના હિસ્સા ખોલી, સાફ કરી ફરી ફિટ કરવાનો મહાવરો

આપવામાં આવે. આ કામ સચોટતાથી શિખવવામાં આવે. 

WT ની કવાયત બાદ ક્લાસરૂમમાં બેસીને યુદ્ધશાસ્ત્ર, યુદ્ધનો ઇતિહાસ, ભારતીય

સેનાનાં જુદા જુદા વિભાગોની સંઘટના, મૅપ રીડીંગ વગેરેનો અભ્યાસ, વાયરલેસ

સંચાર વિજ્ઞાન વગેરેનો અભ્યાસ કરવાનો.

વેપન્સ ટ્રેનિંગમાં પ્લૅટૂનના સૌથી ભારે હથિયાર Bren Gun અથવા LMG – લાઈટ

મશીનગનનો ઉંડાણપૂર્વકનો અભ્યાસ હતો. બ્રેનગનના હિસ્સા અને તેના નાના

નાના પુર્જાઓ ખોલી, સાફ કરી, તેના પર તેલ ચઢાવ્યા બાદ તેની એસેમ્બ્લી કરવા

પર હાથોટી મેળવવા પર ઘણો ભાર મૂકાતો. ઘણી વાર અમારા `ઉસ્તાદજી’ અમને

પલોટવામાં એટલા મશગૂલ થઈ જતા કે તેમને સમયનું ભાન ન રહેતું. 

એક વાર LMGનો વર્ગ બ્રેકફાસ્ટ પહેલાં લેવાયો. પીટી કર્યા બાદ અમે બૅટલ ડ્રેસ

પહેરી સીધા વેપન ટ્રેનિંગ એરિયામાં ગયા. ક્લાસનો સમય પૂરો થયો હોવા છતાં

ઉસ્તાદજી અમને છોડવાનું નામ ન લે! અમે બધા ભૂખથી વ્યાકુળ થઈ રહ્યા હતા,

બીજી તરફ ઉસ્તાદજી તો મંડી પડ્યા હતા અમને પલોટવામાં! આ વર્ગમાં અમારે

બ્રેનગનના હિસ્સા-પૂર્જા ખોલી, સાફ કરી, ફરી પાછા ફિટ કરવાના હતા. આ કામ

પૂરું થયા બાદ દરેક કૅડેટે `રિપોર્ટ’ આપવાનો હોય છે: નંબર વન બ્રેન ઠીક! નંબર

ટૂ બ્રેન ઠીક! વિગેરે.

જ્યારે અમારા સાથી જેન્ટ્લમન કૅડેટ સરદાર બચૈંતસિંઘ (‘બચૈંત’ પંજાબી શબ્દ છે :

જેમ દેવેન્દ્રનો અર્થ દેવોનો રાજા થાય, તેમ બચૈંતનો અર્થ થાય ‘નિશ્ચિંત’!) અર્થાત્

નિશ્ચિંત સિંહનો વારો આવ્યો, તેમણે થાકેલા પણ પડછંદ અવાજમાં રિપોર્ટ આપ્યો:

“નંબર વન બ્રેકફા…સ્ટ ઠીક!”

અમારો આખો સ્ક્વોડ ખડખડાટ હસી પડ્યો. ઉસ્તાદજી ઝંખવાણા પડી ગયા અને

અમને `લાઇન તોડ’ એટલે `ડિસમિસ’નો હુકમ આપ્યો.

આવી હાલતમાં સેંડ મોડેલ રૂમમાં આવેલા વર્ગમાં બેઠાં પછી `થિયરી’ના લેક્ચરમાં

ઘણા કૅડેટ્સ થાકીને ક્લાસમાં જ ઝોકાં ખાઈને ઊંઘી જતા. તેમના પર કોઈ પ્રશિક્ષકની

નજરે પડી જાય તો તત્કાળ સૌની સામે તેને ગલોટિયાં ખાવાની શિક્ષા. એકથી વધુ

કૅડેટ્સ ઝોકાં ખાતાં દેખાય તો આખા ક્લાસને સામૂહિક રીતે પુનાના ઘોરપડી

વિસ્તારની પથરાળ જમીનમાં ઇક્વિપમેન્ટ સાથે 20-25 ગલોટિયાં ખાવાનું

કામ કરવું પડે!

એક દિવસ અમારી આલ્ફા કંપની સાથે ચાર્લી કંપનીનો સંયુક્ત ક્લાસ ગોરખા

રાઇફલ્સના કર્નલ વિષ્ણુ શર્મા લેતા હતા. એકસો એંસી કૅડેટ્સના ક્લાસમાં ઝોકું

ખાનારા વીસ-પચીસ કૅડેટ્સમાંથી હું જ પકડાઈ ગયો. બૂમ પાડી તેમણે મને ઊભો

કર્યો, અને પૂછ્યું, `એક પ્લૅટૂનમાં કેટલા ટુ-ઈંચ મોર્ટર બૉમ્બ હોય છે?’

એક તો હું ઊંઘતો હતો, તેમાં વળી પકડાઈ ગયો. જેમ સવાલ બૂમ પાડીને પૂછાય

તેમ અમારે જવાબ બૂમ પાડીને આપવાનો હોય. હું ગૂંચવાઈ ગયો હતો તેમ છતાં

ઘાંટો પાડીને પૂરા (પણ બનાવટી) આત્મવિશ્વાસ સાથે જવાબ આપ્યો, `ટ્વેન્ટી ફો…ર,

સર!’ – જે સાવ ખોટો હતો. કર્નલસાહેબનો પારો એકદમ ચઢી ગયો, અને તેમણે

આખા વર્ગને ક્લાસરૂમમાંથી બહાર કાઢી સો ગજ સુધી ગલોટિયાં ખાવાનો હુકમ

કર્યો. દરેક ગલોટિયે દોઢસોથી વધુ ગળામાંથી દબાયેલા અવાજ નીકળતા હતા,

“સા… સેવન્ટી ફાઇવ!”

આ જાણે ઓછું હોય તેમ બૅરેકમાં પાછા જઈએ ત્યાં અમારા સિનિયરો અમને

`પલોટવા’ તૈયાર હોય. ડગલે ને પગલે તેઓ તાત્કાલિક શિક્ષા આપે. અમને

અપાતી `ઢઢ્ઢુ ચાલ’ની શિક્ષા તેમને અત્યંત પ્રિય હતી, અને તે અમારી પાસેથી કરાવતા

જ રહેતા. ઉર્દુમાં દેડકાને ઢઢ્ઢુ કહેવાય છે. આ શિક્ષામાં અમારે ઉભડક બેસી, કમર પર

હાથ રાખી દેડકાની માફક કૂદી કૂદીને સોએક ગજનું અંતર કાપવાનું હોય છે, જેમાં

અગાઉ જણાવ્યા પ્રમાણે પગની પાની, calf muscle, સાથળ અને ઘૂંટણનો સામુહિક

સત્યાનાશ થતો હોય છે અને તેનો દુ:ખાવો એક અઠવાડિયા સુધી જતો નથી.

રાતના ડિનર બાદ અમારી આવી ‘પરેડ’ શરૂ થતી. `બ્લડી ફૂલ’ અમારા સિનિયરોનો

પ્રિય ઉદ્ગાર! દિવસમાં આ શબ્દનો તેઓ જેટલી વાર પ્રયોગ કરતા એટલી વાર તેમણે

ભગવાનનું નામ લીધું હોત તો કાં તો ભગવાને તેમને અર્જુનને આપ્યાં તેવા વિરાટ

દર્શન આપ્યાં હોત અથવા તેમને સહુને સદેહે સ્વર્ગમાં જવાનું વરદાન આપ્યું હોત!

આવા સખત કાર્યક્રમ તથા શિક્ષાઓથી હેરાન થઈને ઘણા કૅડેટ એક અઠવાડિયામાં

જ OTS છોડીને જતા રહ્યા હતા. સરકારી નિયમ પ્રમાણે જે લોકો એક અઠવાડિયામાં

પાછા ઘેર જવાનું નક્કી કરે તો તેમને કોઈ દંડ ભરવો નહોતો પડતો. ત્યાર બાદ દરેક

દિવસ દીઠ નિયત કરેલા દરે ટ્રેનિંગનો ખર્ચ આપવો પડે. ૧૯૬૩ના વર્ષમાં દર કૅડેટ

પાછળ છ મહિનાની ટ્રેનિંગમાં એક લાખ રૂપિયા ખર્ચાતા. આજના હિસાબે પંદરથી

વીસ લાખ જેવું થાય! આવી સખ્તાઇ અને કડક ટ્રેનિંગથી કંટાળીને કે થાકીને ઘણા

જીસી એક અઠવાડિયામાં જ OTS છોડીને પાછા જતા રહ્યા હતા. અમદાવાદના

સિનેમા મૅનેજર કદાચ આ કારણથી જ પાછા ગયા હતા.

‘જિપ્સી જેવો એક સંવેદનશીલ અને ભાવનાશીલ વ્યક્તિ કેવી રીતે ટકી શક્યો?

આની પણ એક નાનકડી કહાણી છે. જે ફરી કદી’ક…Posted by Capt. Narendra