સૌજન્યઃ કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે

જિપ્સીની ડાયરી-વિદાય – ફરી એક વાર – અને યુદ્ધની શરૂઆત અને ૪ ડિસેમ્બર ૧૯૭૧ની એ કાળ રાત્રી

સામાન્ય પ્રવાસી – અસામાન્ય અનુભવો

Monday, September 20, 2021

૪ ડિસેમ્બર ૧૯૭૧ની એ કાળ રાત્રી

    અમારી કેટલીક ચોકીઓની સ્થિતિ નીચે દર્શાવેલ નકશા પ્રમાણે હતી:

        ખાખી રંગની પટ્ટી આંતરરાષ્ટ્રીય સીમા; ઘેરી નીલી આકૃતિ રાવિ નદી.
તેની દક્ષિણે ઘેરી બ્રાઉન પટ્ટી ધુસ્સી બંધ છે. 

    પચાસ વર્ષનાં વહાણાં વાયાં. એ કાળ રાત્રી ભુલાતી નથી. 

    અમારા વાયરલેસ સેટમાં રેડિયો-ટેલિફોની (RT) અને મોર્સ કોડ એવી બેઉ

સુવિધા હતી.  રાતના દસ વાગે એક સામટા કૉલ આવ્યા. આઉટપોસ્ટ્સની

કૉલ સાઇન કંપનીઓના વાયરલેસ સેટ પ્રમાણે – આલ્ફા વન A કંપની કમાંડરની,

આલ્ફા ટુ – થ્રી – ફોર તેમની આઉટપોસ્ટ્સની. તે પ્રમાણે ચાર્લી વન – અમારી C

કંપની કમાંડરની, ચાર્લી-ટુ શેરપુર પોસ્ટ, ચાર્લી-થ્રી માઝી મેવાઁ પોસ્ટની અને

ચાર્લી- પોર બહેણિયાઁ પોસ્ટની. E કંપની કમાંડરની કૉલ સાઇન ‘એકો વન’

અને તેમની બે પોસ્ટ્સ – ફતેહપુરની એકો ટુ, અને બુર્જ પોસ્ટની હતી એકો થ્રી. 

અમારી સાથે વાત કરવી હોય તો પહેલાં તેઓ કહેશે, “હૅલો આલ્ફા થ્રી”. એનો

અર્થ ‘બુર્જ ચોકી વાત કરવા માગે છે.’ અમારો જવાબ “હૅલો આલ્ફા થ્રી, OK over.”

   સૌ પ્રથમ કૉલ આવ્યો આલ્ફા થ્રી – બુર્જ ચોકીના કમાંડર સબ-ઇન્સપેેક્ટર

મહેરસિંહનો. ‘હેલો આલ્ફા થ્રી. BP નજીકથી LMGના બર્સ્ટ સંભળાયો. ત્યાં

ટાઇગર લિસનિંગ પોસ્ટ સાથે છે’. આ ટ્રાન્સમિશન પૂરૂં થતાં પહેલાં છ ધડાકા

સંભળાયા. ટાઇગર એટલે કમાંડર. આ સંજ્ઞા કંપની કમાંડર, બટાલિયન કમાંડર,

બ્રિગેડ કમાંડર – સૌ માટે વપરાય છે. કૉલ સાઇન પરથી ખ્યાલ આવે આ

ટાઇગર કઇ કક્ષાના છે.

    “આલ્ફા થ્રી. પોસ્ટ પર દુશ્મનની તોપનું પ્રેપ શરૂ થયું છે.  એક બૅટરી ગોળા

વરસાવી રહી છે. સાઢે બંદે તૈયાર ને. તુંસી ફિકર મત કરના. OK, over” અમારા

જવાન તૈયાર છે. આપ ચિંતા ના કરતા. અવાજ સ્પષ્ટ રીતે મહેરસિંહનો જ હતો.

શીખ રેજીમેન્ટમાં ત્રીસ વર્ષની સર્વિસ અને ૧૯૬૫ની લડાઇના અનુભવી રિટાયર્ડ

હવાલદાર તરત કહી શક્યા કે તોપખાનાની એક બૅટરીમાં છ તોપ હોય છે!

    મહેરસિંહનું ટ્રાન્સમિશન ચાલતું હતું ત્યાં બીજા સેટ પર અવાજ આવ્યો :

“હૅલો ચાર્લી ટુ, પોસ્ટ પર ભારી બમવારી હો રહી હૈ. અસિં ડટ કે બૈઠે હાં.  OK,

over.” અવાજ હતો સબ ઇન્સ્પેક્ટર દર્શન સિંહનો. આવા જ મૅસેજ આવ્યા ચાર્લી

કંપનીની બીજી બે પોસ્ટના.

    “હૅલો આલ્ફા થ્રી. બમવારી બંધ હો ગઇ. દુશ્મન પેરિમિટર તક પહૂંચા હૈ. હમ જોરોં

સે સામણા કર રહેં હૈં. OK over.” અવાજ મહેરસિંહનો હતો.

    “હૅલો ચાર્લી ટુ. દુશ્મન પેરિમિટર ફેન્સ પર રૂકા હૈ. હમ ઉન્હેં ઢેર કર રહેં હૈં.

OK Over”. દર્શનસિંહ.

    રાતના સાડા દસ વાગવા આવ્યા હતા. અચાનક ચાર્લી થ્રીનો કૉલ આવ્યો.

“હેલો આલ્ફા. દુશ્મનકા હમલા નાકામ કર દિયા. અમુનિશનકી કમી નહીં. હમ

ડટે હુવે હૈં.” અવાજ મૅસેજ મહેરસિંહનો. ડટે હુવેનો અર્થ ‘અમે દૃઢતાપૂર્વક જામ્યા છીએ.

    દુશ્મને બુર્જ તથા શેરપુરની Recce કરી હતી તે કોઇ ચોક્કસ ઇરાદાથી. તેઓ

આ બન્ને ચોકીઓ પર  કોઇ પણ હિસાબે કબજો કરવા માગતા હતા તે નક્કી.

તેઓ ફરીથી હુમલો કરશે એવું લાગતું હતું ત્યાં ફરીથી ..”હૅલો ચાર્લી થ્રી. ફિર

બમવારી શરુ હો ગઇ. બાયીં ફ્લૅંક કે LMG બંકર પર ડાયરેક્ટ હિટ હુવી.

લાન્સનાયક સંતોખ સિંઘ  ઔર અજાયબ સિંઘ  અંદર દબ ગયે હૈં.  તીન ઔર

જવાન જખમી હુવે હૈં. ઍટેક ફિર શુરૂ હો ગયા હૈ. બાદ મેં રિપોર્ટ ભેજુંગા.

Over.” દર્શનસિંહ

    “હૅલો એકો થ્રી. બાબા કે બંકર કો ડાયરેક્ટ હિટ લગી હૈ.  બાબા બૂરી તરહ

ઘાયલ હૈ. ઍમ્યુનિશન ખતમ હોને કો હૈ. વાયરલેસકી બૅટરી ભી ડાઉન હો રહી

હૈ. હમલા ફિર સે શુરૂ હુવા હૈ. હમ લડ રહેં હૈં..” અને એકો થ્રીનો વાયરલેસ બંધ

પડી ગયો. મહેરસિંહ ૬૫ વર્ષના હતા. તેમનાં દાઢી-મૂછ અને શિર પરના વાળ

સફેદ પડી ગયા હતા, તેથી તેમની ચોકીના જવાન તેમને ‘બાબા’ કહીને બોલાવતા.

    “હૅલો ચાર્લી થ્રી. બુરી ખબર હૈ. સંતોખ ઔર અજાયબ વાહે ગુરુ કો પ્યારે હો ગયે.

હમલા નાકામ કર દિયા હૈ. ઍમ્યુનિશન ખતમ હોને કે કગાર પર. ઓવર.”

    રાતના બે – અઢી થયા હતા. અચાનક વાયરલેસ પર ચાર્લી થ્રીનો મૅસેજ આવ્યો.  

“હૅલો ચાર્લી થ્રી. દુશ્મનને ચારોં તરફસે ઘેર લિયા હૈ ઔર ચાર્જ કર રહે હૈં. Over and out.”

    ઓવર ઍન્ડ આઉટનો અર્થ છે, મૅસેજ પૂરો થયો. હવે ફરી કૉલ નહીં કરીએ.  

    ચારે તરફ સોપો પડી ગયો. અમે સૌ ચિંતામાં હતા, પણ કશું કરવાની સ્થિતિમાં

નહોતા. અમારો – એટલે BSFના બટાલિયન કમાંડર અને તેમના સ્ટાફનો આ યુદ્ધની

રણનીતિમાં, લડાઇના કોઇ પાસા પર અભિપ્રાય કે સલાહ પણ આપવાનો કોઇ

role કે અધિકાર નહોતો. દરેક કંપની તેમના સેક્ટરની ઇન્ફન્ટ્રી બટાલિયનના

CO કે તેમના કંપની કમાંડરના સીધા અંકૂશ અને હુકમને આધિન હતા. પરોઢિયું

થવા આવ્યું હતું. અમે અમારા ક્વાર્ટરમાં તૈયાર થવા ગયા. તૈયાર થઇને અમે

બ્રિગેડ હેડક્વાર્ટર્સમાંથી શા સમાચાર આવે છે તે જોવા માટે અમારા COની

કમાંડ પોસ્ટમાં ગયા. 

    “નરિંદર, સમાચાર સારા નથી.  ત્રણે બ્રિગેડ હેડક્વાર્ટર્સ તરફથી sitrep આવ્યા છે.

તેમણે આલ્ફા કંપનીની તોતી ચોકી, એકોની બુર્જ  અને ફતેહપુર ચોકીઓ તથા

ચાર્લી કંપનીની શેરપુર સમેત ત્રણે’ય પોસ્ટ ખાલી કરવાનો હુકમ કર્યો છે. સઘળી

ચોકીઓ પર  દુશ્મનનો કબજો થયો છે. આપણી ફતેહપુરના પોસ્ટ કમાંડર અને તે

મના જવાન તેમના ઇન્ફન્ટ્રી કમાંડર પાસે પહોંચી ગયા છે. બુર્જ પોસ્ટના જવાનોના

કોઇ સમાચાર નથી. શેરપુરના S.I. દર્શન સિંહ તથા તેમના જવાન ધુસ્સી બંધ પર

આવી ગયા છે. તેઓ તેમના શહીદ સાથીઓને સાથે લાવ્યા છે. ઘાયલ જવાનોને

ફિલ્ડ હૉસ્પિટલમાં મોકલ્યા છે. માઝી મેવાઁના જવાન પણ તેમના કમાંડર સાથે

ધુસ્સી પર આવી ગયા છે. બહેણિયાઁ પોસ્ટના સબ ઇન્સ્પેક્ટર કરમચંદ અને તેમના

અઢાર જવાનોનો પત્તો નથી. તેમને પોસ્ટ ખાલી કરવાનો હુકમ બહુ મોડો મળ્યો હોય

તેવું લાગે છે. તેમની સાથે વાયરલેસનો પણ સમ્પર્ક નથી. મને લાગે છે તેઓ તન્ના

નાળાને પાર કરે તે પહેલાં  દુશ્મનોએ ભારે સંખ્યામાં પહોંચી તેમને યુદ્ધબંદી

બનાવ્યા છે. કરમચંદ સહેલાઇથી શરણે જાય તેવો પોસ્ટ કમાંડર નથી ; જો કે ત્રણે

બાજુએથી ઘેરાયેલા આ ૧૯ જવાનો શું કરી શકે?”

    શું કહેવું તે સૂઝતું નહોતું. લડાઇના સમાચાર સાંભળતા હતા ત્યારે જવાનોનો

જુસ્સો અભૂતપૂર્વ હતો. 1965માં નદી પારની ચોકીઓ indefensible હતી, તેમાં

આજના –  1971ના વર્ષમાં પણ કોઇ ફેર નહોતો પડ્યો. બુર્જ પોસ્ટમાં કેવળ ૨૪

જવાન હતા, જેમના પર ૪૦૦-૫૦૦ સૈનિકોની એક બટાલિયને હુમલો કર્યો હતો.

આ 43rd Battalion, the Baloch Regiment હતી તે પાછળથી જાણવા મળ્યું.

શેરપુર પોસ્ટ પર ત્રણ કંપનીઓ – ૩૦૦ જેટલા જવાનોએ હુમલો કર્યો હતો. તેમાં

આપણા કેવળ બાવીસ અને પંજાબ રેજિમેન્ટના દસ જવાન અને એક અફસર હતા.

***

E કંપની કમાંડર કૅપ્ટન સામ્બયાલ જમ્મુ ઍન્ડ કાશ્મિર રાઇફલ્સના ભૂતપૂર્વ

અફસર  અને OTS પુનાના મારા કોર્સ મેટ હતા. તે રાતે તેઓ એક સેક્શનની ટુકડી

લઇને આંતરરાષ્ટ્રીય સીમા પર સરકંડાના જંગલમાં સ્થાપેલી Listening Post માં

છુપાઇને દુશ્મનની દિશામાં તેમની હિલચાલનું નિરિક્ષણ કરી તેની માહિતી તેમના

ઑપરેશનલ કમાંડરને આપવા મોરચામાં બેઠા હતા. લિસનિંગ પોસ્ટનું કામ એટલે

‘દુશ્મનના આવવાના અનુમાનિત સ્થાનની નજીક રાતના અંધારામાં  shallow

trenchમાં છુપાઇ દુશ્મનની હિલચાલ સાંભળવી. જો તેમનો સહેજ પણ અવાજ કે

હિલચાલ સંભળાય તો તે  દિશામાં ચિત્તાની જેમ જમીન પર સરકતા જઇ બને એટલી

નજીક જઇ તેમની સંખ્યા વિશે માહિતી મેળવવી અને તેમના ઑપરેશનલ કમાંડરને

આપે. સાથે સાથે પોતાની કંપનીની રક્ષાપંક્તિને સચેત કરવાનું હોય છે  કે દુશ્મન

હુમલો કરવા આવી રહ્યો છે. આ કામ પૂરું થતાં આ Listening Postના સૈનિકોએ

તેમની કંપનીના મુખ્ય મોરચામાં જવાનું પહોંચી જાય. 

     પાકિસ્તાનના વિસ્તારના ગામનાં લોકોએ સરકંડાના જંગલ કાપીને ત્યાં ખેતી

શરૂ કરી હતી, તેથી સામ્બ્યાલને જણાયું કે પાકિસ્તાની સેનાના ચારસોથી વધુ

જવાન લાઇનબંધ થઇને અમારી બુર્જ ચોકી તરફ આગળ વધી રહ્યા હતા.

    બુર્જ ચોકી આપણા ધુસ્સી બંધને અડીને બાંધવામાં આવી હતી. રાવિ નદીનાં

વહેણ પાકિસ્તાનમાં હતાં તેથી તેઓ નદી પાર કરીને આવ્યા તે સામ્બ્યાલ જાણી

શક્યા નહોતા, જેવા તેઓ સીમા પરના BP પાસે આવ્યા, ત્યારે તેમની સંખ્યા અને

‘ચાર્જ’ કરવાના વ્યૂહમાં આગળ વધી રહ્યા હતા તે જોયું. અણીને વખતે વાયરલેસ

સેટ કામમાં ન આવ્યો તેથી તેમણે આગળ વધી રહેલા દુશ્મન પર LMGના બર્સ્ટ

માર્યા અને SOP પ્રમાણે તેમની મુખ્ય ચોકી તરફ ગયા અને ત્યાં મોરચાબંધી કરી.

    સવાર થતામાં કૅપ્ટન સામ્બ્યાલને તેમની ચોકીઓ ખાલી કરી તેમના ઇન્ફન્ટ્રી

કમાંડર – 15 Maratha Light Infantryના CO કર્નલ સચદેવ પાસે રિપોર્ટ કરવાનો

હુકમ મળ્યો. 

    આમ અમારી રાવિ પારની સઘળી ચોકીઓને 1965ના અનુભવ પ્રમાણે પાછા

બોલાવી આપણા mainland પર મોરચા બાંધવાનો હુકમ આપવામાં આવ્યો.

    C કંપની એટલે મારી ભૂતપૂર્વ કંપની. ભલે તેનો કમાંડ મારી પાસે એક મહિનાનો

હતો, પણ હતા તો મારા જવાન. તેમણે દુશ઼મનના બે હુમલા નિષ્ફળ કર્યા હતા.

અમારા ડિવિઝનના Signal Corpsની એક ટુકડી પાકિસ્તાનના વાયરલેસ

સંદેશાઓને monitor કરવાનું કામ કરે. તેમણે પકડેલા સંદેશાઓ થકી જાણવા

મળ્યું હતું કે બુર્જ પ્લૅટુનના કમાંડર મહેરસિંહના નેતૃત્વ નીચે તેમણે દુશમનોના

લગભગ પ૦ સૈનિકો ‘ઊપર’ પહોંચાડ્યા હતા અને લગભગ એટલા જ ઘાયલ

થયા હતા. આ વાતની પૂર્તિ કરી અમારા વિસ્તારમાં રહેતા આદિવાસી રાયશીખ

કોમના લોકોએ. રાયશીખ કોમની પ્રજા સરકંડાની  સળીમાંથી મુંઢાની ખુરશીઓ

અને ઘાસમાંથી દોરડાં બનાવી વેચે. તેમણે સરકંડામાં છુપાઇને સામેવાળા સૈનિકોને

તેમના સાથીઓનાં ઘાયલ અને મૃતક સાથીઓને સ્ટ્રેચરમાં લઇ જતા જોયા હતા.

તે પ્રમાણે દર્શનસિંહની સામે આવેલા સૈનિકોના પણ મારી ભૂતપૂર્વ કંપનીના

જવાનોએ એવા જ હાલ કર્યા હતા. C.O.એ મને ધુસ્સી પર જઇ તેમને સૌને

શાબાશી આપવા અને ઉત્સાહ વધારવા માટે જવાનો આદેશ આપ્યો, 

    આ નાનું સરખું કામ કરવા નીકળતી વખતે જિપ્સીને ખ્યાલ નહોતો કે

તે એક એવા અભિયાનમાં જઇ રહ્યો હતો કે તેમાંથી જીવતા પાછા

આવવાની શક્યતા નહિવત હતી.
Posted by Capt. Narendra 

Sunday, September 19, 2021

વિદાય – ફરી એક વાર – અને યુદ્ધની શરૂઆત

       અનુરાધાને મૂકવા અમૃતસર સ્ટેશન પર ગયો, મને ૧૯૬૫ના એપ્રિલની ઝાંસી

સ્ટેશન પરની બપોર યાદ આવી. ત્યારે ઝાંસી સ્ટેશન પર મને મૂકવા અનુરાધા

આવી હતી. એકલી. આ વખતે તે એકલી નહોતી. તેની સાથે અમારા બે બાળક,

છ વર્ષની કાશ્મીરા અને દોઢ વર્ષનો રાજેન હતા અને તેમને સ્ટેશન પર છોડવા

હું ગયો હતો. આ સમયે  પરિસ્થિતિ જુદી હતી. યુદ્ધ તો થવાનું જ હતું. ખુદ અમારા

આર્મી ચીફ સૅમ બહાદુરના મુખેથી સાંભળેલા શબ્દોમાં કેવળ ભવિષ્યવાણી નહીં,

પ્રતિજ્ઞા હતી. અજનાલામાંના અમારા હેડક્વાર્ટર્સમાં આવેલા પારિવારિક આવાસ

પાકિસ્તાનના ભારે તોપખાનાની રેન્જમાં હતા. લગભગ સઘળા પરિવારોને સુદૂર

આવેલા વતનના ગામે મોકલવા પડ્યા હતા. પાંચ વર્ષના લગ્નજીવનમાં વિખુટા

પડવાનો આ બીજો પ્રસંગ હતો. આ પાંચ વર્ષમાં ગંગાના પ્રવાહમાં ઘણું પાણી

વહી ગયું હતું. ૧૯૬૫માં અનુરાધાનું ધ્યાન રાખવા બાઇ હતાં. આ વખતે કોઇ નહીં.

બાઇના અવસાન બાદ જીવનમાં આવેલા વાવાઝોડામાં વતનમાંના અમારાં

મૂળીયાં  હચમચી ગયા હતા. ફ્રન્ટિયર મેઇલના ગાર્ડના ડબા પાછળનો લાલ દિવો

અવકાશમાં લુપ્ત થયો ત્યાં સુધી હું હાથ હલાવી મારા નાનકડા પરિવારને ‘આવજો’

કરતો રહ્યો. મારા વન-ટન ટ્રકનો ડ્રાઇવર ડોગરા રાજપુત યુવાન રણજીતસિંહ

દૂરથી મને જોઇ રહ્યો હતો. તેણે મારી સંવેદના સમજી હોવી જોઇએ, કેમ કે

તેણે મને ભાનમાં લાવવાનો પ્રયત્ન ન કર્યો, ના તેણે કહ્યું, ‘સાબજી, રેલગાડી

ચલ પડી. હૂણ ચલિયે ?”   સાહેબ, ટ્રેન તો જતી રહી. હવે જઇશું?

    પ્લૅટફોર્મ પર ફેલાયેલી શાંતિમાં મને અચાનક ભાન આવ્યું. કયા વિચારોમાં હું

ખોવાયો હતો કોણ જાણે. કદાચ એ પણ હશે કે આ વખતે ફરી મળીશું કે કેમ.

ખેર, આ વિચાર વમળમાં આપને નહીં ખેંચું. ભલા માણસો કહેતા હોય છે કે

આનંદ વહેંચવાથી તે બમણો થાય છે અને વ્યથા અર્ધી. આ અર્ધસત્ય છે. આનંદ

કેવળ આત્મીયોમાં વધે છે. કોઇની વ્યથા અને પાપમાં કોણ ભાગિદાર થવા

કોઇ તૈયાર હોતું નથી. હોય તો કેવળ વાણી વિલાસ. 

    પરમાત્મા પરમકૃપાના સિંધુ છે, અને તેમની કૃપાબિંદુઓની વર્ષાથી તેઓ

સૌને અભિસિંચિત કરતા રહે છે. તેમ છતાં કાળચક્ર તથા કર્મના શાશ્વત નિયમોને

તેમનું કામ કરવું જ પડે છે.  એ તો હળવે, મક્કમ પગલે ચાલ્યા કરે છે, અને તેમની

સાથે જોડાયા છે કરોડો માનવીઓનાં ભવિતવ્ય અને કર્મ ફળ. કેટલાક ગયા

જન્મનાં બાકી રહેલા અને હાલના જીવનના બનેલા પ્રારબ્ધ, પૂર્વલિખિત. બાકીનાં

તેણે સમજી, વિચારીને કે અવિચારમાં આવીને કરેલાં કૃત્યોનાં ફળસ્વરુપ. તેમાંથી

પ્રાણીમાત્ર કેવી રીતે છુટી શકે? સૃષ્ટિની રચનામાં માનવીનું અસ્તિત્વ ક્ષુદ્ર રજકણ

જેવું છે. આવા કોટ્યાવધિ રજકણોને નિસર્ગના સર્જનમાં કોઇને વ્યક્તિગત મહત્વ

નથી, કે નથી કોઇ સ્થાન. એ તો તેણે કરેલા કર્મોની કક્ષામાં, કર્મના ગુરુત્વાકર્ષણની

અસર નીચે ખેંચાતો રહે છે, ભટકતો રહે છે.

    વર્ષો બાદ મેં અનુરાધાને પૂછ્યું : તે સાંજે અમૃતસર સ્ટેશનેથી ઘેર જવા તમે

નીકળ્યા ત્યારે યુદ્ધનાં પરિણામનો કોઇ વિચાર આવ્યો હતો?”

    “સાચું કહું તો ના. મારો પરમાત્મા પર પૂરો વિશ્વાસ છે. આપણું કામ છે

પરમકૃપાળુની પરમ શક્તિ પર શ્રદ્ધા રાખવાનું. ભવિષ્યની ચિંતા આપણે ભગવાન

પર છોડીને આપણું કર્તવ્ય બજાવતા રહિએ તો પરમાત્મા આપણું રક્ષણ કરશે.

અમૃતસરથી ટ્રેન નીકળી ત્યારે હાથ જોડીને પરમાત્માને એ જ પ્રાર્થના કરી હતી.

ત્યાર પછી કાશ્મીરા અને રાજેનનું ધ્યાન રાખવામાં મન પરોવ્યું હતું.”

    ચમત્કાર કહો, સંજોગ કહો, એ જ ટ્રેનમાં નુરાધાની પિત્રાઇ બહેન મંદાકિની

અને તેના પતિ કાશ્મિરનો પ્રવાસ કરી અમૃતસરનું સુવર્ણ મંદિર જોવા ગયા હતા.

ત્યાંથી તેઓ મુંબઇ પાછા જઇ રહ્યા હતા. તેમને સીટ મળી હતી અનુરાધાના કૂપે

(coupé)ની બાજુના કમ્પાર્ટમેન્ટમાં!  અમૃતસરથી ટ્રેન છુટ્યા બાદ રાજેનને

બાથરૂમમાં લઇ જતી વખતે તેણે મંદાકિનીને જોઇ – અને ઠેઠ વડોદરા

સુધી તેમનો સંગાથ રહ્યો.

***

    બટાલિયનમાં પહોંચ્યા બાદ પરિવારનો વિચાર કરવા માટે એક સેકંડનો

પણ સમય નહોતો રહ્યો. વહેલી સવારથી અમારી આઉટપોસ્ટની મુલાકાતે

નીકળી જતો. રાવિ પારની ચોકીઓ, જે આંતરરાષ્ટ્રીય સીમાથી કેવળ

દોઢસોથી ત્રણસો ગજના અંતરે હતી, તેના બંકરોમાં ફરજ બજાવી રહેલા

દરેક જવાન પાસે જઇ ચકાસણી કરતો હતો કે દરેક સૈનિકને તેની arc of fire

(તેની જવાબદારીના વિસ્તારની ડાબી અને જમણી હદ, જેમાં દુશ્મન પ્રવેશતાં,

તેના કમાંડરનો હુકમ મળતાં તેમાં ફાયરીંગ કરવાની) જાણ છે, અને તે અંગેના

હુકમનું પાલન કરવા વિશે તેને પૂરો ખ્યાલ અને વિશ્વાસ છે.


બાજુની આકૃતિમાં ત્રણ રાઇફલમેન છે. તેમાંના દરેક સૈનિક માટે તેની ડાબી

અને જમણી હદ નક્કી કરવામાં આવે છે, અને તેના જમીન પરના ચિહ્નો તેણે

પોતાની હાથની રેખાની જેમ યાદ રાખવાની હોય છે. દાખલા તરીકે ડાબી બાજુના

જવાનની ડાબી હદ છે સડક પરના ગરનાળાની ડાબી હદ અને જમણી હદ છે બે

રસ્તાનું જંક્શન અને તેનો જમણો કિનારો. આ થયો તેનો arc of fire. તેની બહાર

તેણે ફાયરીંગ કરવાનું ન હોય, કેમ કે ત્યાં બીજા સૈનિકની જવાબદારી શરૂ થાય છે.

અહીં જોવા મળશે કે એક સૈનિક ન કેવળ પોતાના વિસ્તારને cover કરે છે, પણ

તેની arcમાં તેના સાથીનો ડાબી અને જમણી બાજુ (flank) પણ ગોળીબારના

ક્ષેત્રમાં સામેલ થાય છે. 

   બટાલિયનના ઑપરેશન્સ ઑફિસર તરીકે જિપ્સીએ દરેક ચોકીમાં જઇ,

પ્રત્યેક જવાનની તૈયારીની ચકાસણી કરવાનું શરૂ કર્યું. અમારા જવાન મુખ્યત્વે

શીખ, હિમાચલના ડોગરા રાજપુત અને કેરળના યુવાનો હતા. સૌ તૈયાર હતા.

સૌનાં હોંસલા બુલંદ હતા. એક એક જવાનની હિંમત અને જુસ્સો શિખર પર હતો. 

     અમારા પંજાબ ફ્રન્ટિયરના ઇન્સ્પેક્ટર જનરલ અશ્વિની કુમાર તેમની હિંમત,

શૌર્ય અને રણનીતિ માટે પ્રખ્યાત હતા. આપણા વાચકમાંના કોઇક વડિલને

યાદ હશે કે સૌરાષ્ટ્રમાં ભુપત બહારવટિયાએ આતંક મચાવ્યો હતો. ગુજરાત

પોલીસ તેના પર કોઇ રીતે કાબુ કરી શકી નહોતી. તે સમયે પંજાબના યુવાન

આ જ અશ્વિની કુમાર ડેપ્યુટેશન પર આવ્યા હતા અને તેમના સહકારી શ્રી. કાનેટકર

સાથે અભિયાન ચલાવી તેનો એવો પીછો કર્યો કે ભુપતને દેશ છોડી પાકિસ્તાન

પલાયન કરવું પડેલ. અશ્વિની કુમારને  BSFના જવાનોની ચિંતા હતી. યુદ્ધની હવા

પ્રચંડ જોશથી ફૂંકાતી હતી. ૧ ડિસેમ્બર ૧૯૭૧ના રોજ તેમણે સંદેશ મોકલ્યો કે

તેઓ સીમા પરની અમારી ચોકીઓની મુલાકાતે 5 Decemberના રોજ આવશે.

અમારા CO શ્રી. ભુલ્લરે મને જવાબદારી સોંપી કે મારે તેમને C કંપનીના હેડક્વાર્ટરમાં

sand model બનાવી તેના પરથી તેમને અમારા મોરચા, અમારી સામે પાકિસ્તાનની

કઇ સેના છે અને તેમના મોરચા, તેમના હુમલાનો સંભવિત માર્ગ અને તે ખાળવા

અમારી તૈયારી, તે વિશે briefing કરવાનું છે.  મેં તૈયારી કરી, તેની પ્રૅક્ટિસ કરી.

તે સમયે અમારી ચોકીની છત પર ભારતીય વાયુસેનાની ટુકડીઓ તેમને મળેલી

આધુનિક (પણ હાલ નકામી !) Warning Systemના ઉપકરણ લઇને  24×7

ફરજ બજાવી રહ્યા હતા. આ એવું વાયરલેસ ઉપકરણ હતું કે સામી દિશામાંથી

દુશ્મનોનાં બૉમ્બર/ફાઇટર જેટ આપણા પ્રદેશમાં પ્રવેશ કરે અને IAFની

ડિટેચમેન્ટને દેખાય કે આ યંત્રનું ફક્ત બટન દબાવવાથી અમૃતસરના રાજાસાંસી

ઍરપોર્ટ પરના ફાઇટર પાઇલટ scramble કરી તેમના વિમાનોમાં ઉડ્ડયન કરી

દુશ્મન વિમાનોનું સામૈયું કરે.

    મારા briefingનું ડ્રેસ રિહર્સલ કરવા શ્રી. ભુલ્લરને લઇ હું કંપની હેડક્વાર્ટરમાં

૪ ડિસેમ્બરની સાંજે પહોંચ્યો. મારૂં બ્રિફિંગ પુરૂં થયું ત્યાં તો અમારા હેડક્વાર્ટરની

છતથી કેવળ વીસ – પચીસ ફિટ ઉપરથી ત્રણ જેટ વિમાનો પાકિસ્તાન તરફથી

આવ્યા અને દક્ષિણમાં અમૃતસર તરફ ગયા. અમને આપણા અને પાકિસ્તાનના

વિમાનોના માર્કિંગથી ઓળખવાની ટ્રેનિંગ મળી હતી તેથી અમે તે તરત પહેચાની

શક્યા. ત્યાં ઍર ફોર્સના સાર્જન્ટે બૂમ પાડીને પૂછ્યું, ‘સર આ પાકિસ્તાનીઓ હતા ને?’

અમે હા પાડતાં જ તેણે બટન દબાવી રાજાસાંસી, આદમપુર અને આસપાસના

ઍર પોર્ટ પર જાણ કરી. સમગ્ર કાર્યવાહી અર્ધી મિનિટથી ઓછા સમયમાં પૂરી થઇ.

પાંચ મિનિટ પણ નહીં થઇ હોય ત્યાં આ વિમાનો આવ્યા તેવા જ પાછા ફર્યા અને

તેમનો પીછો કરી રહ્યા હતા આપણા સુખોઇ 7 – જેને તે સમયે અમે Su-Sevenના નામે જાણતા.

   PAF (પાકિસ્તાન ઍર ફોર્સ) દ્વારા થયેલ હુમલો pre-emptive strike હતો. આ

એ વાતનું દ્યોતક હતું કે તેમણે પશ્ચિમમાં મોરચો ખોલી દીધો હતો.

    યુદ્ધની વિકરાળ વાસ્તવિકતા હવે કેવું સ્વરુપ ધારણ કરશે તેનો અંદાજ કરવો

મુશ્કેલ હતો. અમે હેડકક્વાર્ટર્સ પહોંચ્યા . 

    રાત ના દસ વાગે સીમા પર તોપના ધડાકા શરૂ થઇ ગયા. આ હતું તેમનું

preparatory bombardment. પૂર્ણ કક્ષાના યુદ્ધની શરૂઆતનો આ  શંખનાદ

હતો. તેની સાથે અમારા સિગ્નલ સેન્ટરના વાયરલેસ સેટ ધણધણી ઊઠ્યા.

(વધુ આવતી પોસ્ટમાં)

Posted by Capt. Narendra 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: