પ્રવીણકાન્ત શાસ્ત્રીની વાર્તા-૧૧-‘મામાવાઈફ’

દાવડાનું આંગણું

(૧૧) ‘મામાવાઈફ

 સેક્ન્ડ સીટિંગ ડિનર પુરું થઈ ગયું. ડાઈનિંગ હૉલ  ફરી વ્યવસ્થિત થઈ ગયો. પ્રવાસીઓ સાથે હસતો રમતો આસિસ્ટન્ટ વેઈટર રાજુ આજે પહેલા દિવસે જ  હેડવેઈટ્રેસ    સ્ટેલા સાથે કંઈ પણ બોલ્યા ચાલ્યા વગર સીધો પોતાની ઝીરો ડેકની કેબીનમાં ચાલ્યો ગયો. ક્રુઝ સ્ટાફને માટે તદ્દન નીચેની રૂમો ફાળવાયલી હોય છે. કેટલાકમાં બે,ત્રણ કે ચારનો સમાવેશ થાય છે. રાજુ એના મિત્ર સુધાકર સાથે કેબીનમાં રહેતો હતો. સુધાકર હજુ એની ફરજ પર હતો.

 રાજુ ત્રણ મહિનાની છૂટ્ટી ટૂંકાવીને તે ફરી પાછો ક્રુઝશીપની નોકરી પર હાજર થઈ ગયો.

 તેની કેબીન ડોર પર ચાર ટકોરા થયા.

તે જાણતો હતો કે એ સ્ટેલા જ હતી. સ્ટેલા હંમેશા આ રીતે જ ટકોરા મારતી. 

‘સ્ટેલા પ્લીઝ ગો અવૅ. હું કાલે વાત કરીશ. મારે સૂઈ જવું છે.’                                           

પણ સ્ટેલા માસ્ટર કી થી બારણું ખોલી દાખલ થઈ. રાજુ રડતો હતો. 

‘ડિયર વોટ હેપન? માલતી સાથે મજા માણવાને બદલે…

View original post 1,490 more words

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા પ્રકરણ 5

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા

નટવર ગાંધી

પ્રકરણ 5–સાહિત્યમાં રસ જાગ્યો

અમારું સંયુક્ત કુટુંબ હતું. બાપા-મા, કાકા-બા, દૂરના મામા-મામી, બીજા એક વિધવા મામી, અમે સાત ભાઈ બહેનો, બધાં સાથે.  અમારામાંથી કોઈને કુટુંબના ઇતિહાસની કે વંશવેલાની પડી નહોતી.  મા-બાપાના કુટુંબની કોઈ માહિતી નહોતી. અરે, એમના માતા-પિતાનાં નામ સુધ્ધાં અમે જાણતા નહોતા. એવું જ બાના કુટુંબ વિષે. બહોળા કુટુંબમાં ઊછર્યા છતાં કુટુંબીજનો પ્રત્યે પ્રેમ કે મમત્વની કોઈ  ઊંડી લાગણી મને દેખાતી નહોતી. જાણે કે અજાણ્યા માણસો અકસ્માતે એક ઠેકાણે ભેગા થઈ ગયા હોય એમ અમે બધાં સાથે રહેતા. પુખ્ત વયના લોકો ભાગ્યે જ કંઈ એક બીજા સાથે કોઈ કામ વગર બોલતા.  લોકો જે રીતે ભાઈભાઈના અને ભાઈબહેનના ભીના પ્રેમની વાતો કરે, એવું મેં ક્યારે ય અનુભવ્યું નથી.  હું કુટુંબમાં સહુની સાથે ઊછર્યો હોઉં એમ મને લાગતું જ નથી. કુટુંબમાં સૌથી અળગો જ ઊછર્યો હોઉં એમ લાગે છે.  

અમે ચાર ભાઈઓ અને ત્રણ બહેનો. ભાઈઓમાં હું મોટો, બે બહેનો મારાથી મોટી–એક નાની.  અત્યારે બે ભાઈઓ દેશમાં છે, અને એક અમેરિકામાં.  બે મોટી બહેનો તો હવે ગુજરી ગઈ છે, પણ જ્યારે જીવતી હતી ત્યારે એમની સાથે કોઈ ગાઢ સંબંધ નહોતો.  ત્રીજી બહેન મુંબઈમાં રહે છે. એને અમે અમેરિકા બોલાવેલી હતી પણ એને અને બાને અમેરિકા ન ફાવ્યું અને પાછા ગયાં.  મારો નાનો ભાઈ એની પત્ની, ઉપરાંત મારા બા, બહેન, સાળા અને એના કુટુંબને જે મેં અમેરિકા બોલાવ્યા હતા તે પણ મારી ફરજ છે તેમ માનીને જ, તેમાં પણ મોટો ફાળો મારી પત્ની નલિનીનો જ.  “તમે આટલાં વરસથી અમેરિકામાં મોજ મજા કરો છો અને તમારાં  સગાં સંબંધીઓ હજી દેશમાં સબડે છે,” એવું સાંભળવું ન પડે એ ન્યાયે જ અમે એમને બધાંને અમેરિકા બોલાવ્યાં હતાં. એમાં ક્યાંય મારો કુટુંબપ્રેમ ઊભરતો નહોતો. સાળો અને તેનું કુટુંબ તથા ભાઈ અને તેની પત્ની એ બધાંએ પોતપોતાનો રસ્તો શોધી કાઢ્યો. મારા સંયુક્ત કુટુંબના અનુભવો બહુ સારા નથી. જો કે એમાં હું  મુખ્યત્વે મારો જ વાંક જોઉં છું.

ગામના કિશોરોને સારા સંસ્કાર અને શારીરિક વ્યાયામ મળે તે માટે સંસ્કાર મંદિર (ક્લબ) અને વ્યાયામ મંદિર (અખાડો) નામની બે સંસ્થાઓ ચાલતી. આ બન્ને સંસ્થાઓ સાંજે સ્કૂલ પત્યા પછી છોકરાઓને રમત ગમત અને બીજી પ્રવૃત્તિઓમાં લગાડતી.  હું સંસ્કાર મંદિરમાં જોડાયો હતો, પણ ત્યાં રમતગમત કરતાં મારું ધ્યાન બીજે હતું.  એક નાના કબાટમાં સમાય જાય તેટલાં પુસ્તકોની લાઇબ્રેરી હતી તે હું ચલાવતો.  મેં એનો ઉપયોગ ઘણો કર્યો. ત્યાં મેં પહેલો કાવ્યસંગ્રહ જોયો–મણિશંકર ભટ્ટ કાન્તનો ક્રાઉન સાઈજનો ‘પૂર્વાલાપ’!  કાન્તના છંદ પ્રભુત્વ અને એમનાં ખંડકાવ્યોના મહિમાની તો વરસો પછી ખબર પડી, પણ ત્યારે તો હાથમાં આવતા સમજ પડે કે નહી છતાં એ વાંચી ગયો હતો.  એ લાઇબ્રેરીનો હું જાણે કે માલિક બની ગયો હતો. યાદ નથી કે કોઈ એકે ય ચોપડી વાંચવા લઈ ગયું હોય.  સંસ્કાર મંદિરનું એક હસ્તલિખિત મેગેઝિન ‘સંસ્કાર’ પણ હું ચલાવતો હતો.  મારા અક્ષર સારા એટલે જ તો મને એ કામ સોંપાયું હશે.  એનાં હસ્તલિખિત વીસેક પાનાં હું જ ભરતો અને પછી ગામની લાઇબ્રેરીમાં હું જ જઈને મૂકતો!  જો કોઈ લાલો ભૂલેચુકેય એ ઉપાડે તે જોઈને હું રાજી થતો. મારા સાહિત્ય વાંચવા લખવાના પહેલા પાઠ મને આ સંસ્કાર મંદિરમાં મળ્યા.

પ્રાથમિક શિક્ષણ માટે એક ધૂળી નિશાળ હતી અને એક હાઇસ્કૂલ.  શિક્ષકોમાં માત્ર એક  મુકુંદભાઈથી જ હું પ્રભાવિત થયેલો.  ગોરો વાન, સ્વચ્છ કફની, બંડી અને લેંઘો, પગમાં સ્ટાઈલીસ્ટ ચપ્પલ. અસ્ખલિત વાણી. ગુજરાતી ભાષા આવી સુંદર રીતે બોલાતી મેં પહેલી જ વાર સાંભળી.  એમણે મને સાહિત્યનો શોખ લગાડ્યો.  એ પોતે હાસ્યલેખો લખતા. એમના લેખોનો એક સંગ્રહ પણ પ્રગટ થયેલ એવું યાદ છે.  મુકુન્દભાઈ અમને ગુજરાતી સાહિત્યકારોની, ખાસ કરીને કવિ ઉમાશંકર જોશી અને નવલકથાકાર કનૈયાલાલ મુનશીની રસપ્રદ વાતો કરતા.  ગુજરાતી કવિતાનો મને ચસકો લગાડનાર પણ એ જ હતા.  એ ગુજરાતીમાં એમ. એ. થયેલા. અમારી સ્કૂલમાં એમના જેટલું ભણેલા શિક્ષકો ઓછા.  એ જ્યારે લળી લળીને ગુજરાતી સાહિત્ય અને સાહિત્યકારોની વાત કરે ત્યારે મને થતું કે હું પણ કોલેજમાં જાઉં અને સાહિત્યકાર થાઉં.

બીજા એક લક્ષ્મીકાન્ત ભટ્ટ. એ ટૂંકી વાર્તાઓ લખતા. એમની એક ટૂંકી વાર્તા ‘ટીપે, ટીપે’ ઉમાશંકર જોશીએ એમના પ્રખ્યાત માસિક ‘સંસ્કૃતી’માં છાપીને એમને ગુજરાતના અગ્રગણ્ય વાર્તાકારોની હરોળમાં બેસાડી દીધા.  મારા હસ્તાક્ષર બહુ સારા, એટલે ભટ્ટ સાહેબ મને એમની વાર્તાઓ કોપી કરવા આપે અને પછી જુદા જુદા મેગેઝિનોમાં મોકલે. વર્ષો પછી મુંબઈમાં હું એ જ મરોડદાર અક્ષરોમાં નોકરી માટે એપ્લીકેશન કરતો. એ જમાનામાં મારી પાસે ટાઈપરાઈટર ક્યાંથી હોય?  જે શેઠે મને નોકરી આપેલી તેમણે મને કહ્યું હતું કે ઘણાએ એપ્લાય કરેલું, પણ એ બધામાં તારા અક્ષર બહુ સારા હતા એટલે તને નોકરી આપી!

ભલે હું ગામમાં રહેતો હતો પણ મારું મન તો દિવસરાત ગામની બહાર જ ભમતું. ગામમાંથી છટકવા માટે મારી પાસે બે જ રસ્તા હતા.  એક તો મુંબઈથી આવતી મૂવીઓ અને બીજો રસ્તો એ અમારી જૂની લાઇબ્રેરી.  એના ભાંગ્યાતૂટ્યા બાંકડાઓમાંથી માંકડનું ધણ ઉભરાય. છતાં હું ત્યાં રોજ જઈને બેસતો. ત્યાં ચટકા ભરતા માંકડોને મારતા મારતા મુંબઈ, અમદાવાદ, અને દિલ્હીની દુનિયામાં ખોવાઈ જતો. મુંબઈ, અમદાવાદના છાપાઓ વાયા વિરમગામ થઈને ટ્રેનમાં ટહેલતા, ટહેલતા ચોવીસ કલાકે આવે. લાઇબ્રેરિયન મોઢામાં ભરેલ પાનનો ડૂચો ચાવતો ચાવતો છાપાનું એક એક પાનું છૂટું કરીને કાચના ઘોડામાં ગોઠવે જેથી લોકો બંને બાજુ ઊભા  ઊભા વાંચી શકે.

લાઇબ્રેરીમાં ઊભા ઊભા મેં દર અઠવાડિયે ‘ગુજરાત સમાચાર’માં ધારાવાહિક આવતી  ઈશ્વર પેટલીકરની લોકપ્રિય નવલકથા ‘તરણા ઓથે ડુંગર’ વાંચી હતી. ‘જન્મભૂમી પ્રવાસી’ના તંત્રી મોહનલાલ મહેતા ‘સોપાન’નું અમેરિકાનું પ્રવાસવર્ણન પણ એવી જ રીતે વાંચ્યું હતું.  એમાં અમેરિકાના સામાન્ય લોકોની સગવડતાની વાત વાંચતા  થયું કે કેવો સમૃદ્ધ એ દેશ હશે, અમેરિકા!  ત્યાં જવાનું મળે તો કેવું!

મુંબઈ, અમદાવાદ, વડોદરા વગેરેથી આવતા ગુજરાતી સાહિત્યના અનેક મેગેજીનો મને ગુજરાતી સાહિત્યની દુનિયામાં લઈ જતા. ‘અખંડ આનંદ,’ ‘સંસ્કૃતી’, ‘કુમાર,’ ‘ઊર્મિ નવરચના,’ ‘નવચેતન,’ ‘બુદ્ધિપ્રકાશ,’ ‘ક્ષિતિજ’–આવાં મેગેજીન સમજાય કે ન સમજાય તોય હું વાંચી જતો.  ગુજરાતી નવલકથાઓ, નાટકો, વાર્તાસંગ્રહો, કાવ્યસંગ્રહો, વગેરે પણ હું વાંચવા માંડ્યો.  હું લાયબ્રેરીમાં દરરોજ જતો અને લાઇબ્રેરિયન પાસે પુસ્તકો માંગતો.  બધાં પુસ્તકો એ  કબાટોમાં તાળાકૂચી નીચે રાખતો. એ લાયબ્રેરિયન પણ એક નમુનો હતો.  એના ગંજી વગરના અડધા બીડેલા બટન વાળા શર્ટમાંથી છાતીના વાળ ડોકિયું કરે. ગળે સોનાનો છેડો લટકતો હોય. મોઢાના એક ગલોફામાં પાનનો ડૂચો ભર્યો હોય. લાયબ્રેરી એના બાપની હોય એમ વર્તે. એ આળસુને મને પુસ્તક આપવા માટે  કબાટ સુધી જવું પડે, ચાવી ગોતવી પડે, કબાટ ઉઘાડવું પડે. એ એને કેમ ગમે?  એણે કાકાને ફરિયાદ કરી કે તમારો છોકરો લાઇબ્રેરીમાં બહુ આવે છે, એને શું ઘરમાં કંઈ કામકાજ નથી કે તમે એને લાયબ્રેરીમાં રોજ ધકેલો છો? ત્યારે કાકા મને વઢેલા!

લાઇબ્રેરીમાંથી હું ગુજરાતી પુસ્તકો લઈ આવતો અને ભૂખ્યા ડાંસની જેમ વાંચતો. ખાસ કરીને નવલકથાઓ અને ટૂંકી વાર્તાઓ. કનૈયાલાલ મુનશી, રમણલાલ દેસાઈ, ધૂમકેતુ, ઈશ્વર પેટલીકર, પીતાંબર પટેલ વગેરે જે કંઈ હાથમાં આવ્યું તે હું આડેધડ વાંચી કાઢતો. મુનશીની આત્મકથાઓએ મને ઘેલો કરી નાખ્યો. જેવી રીતે અનેક સંઘર્ષોનો સામનો કરીને એ એક સમર્થ વકીલ થયા અને સાથે સાથે એવા જ મોટા નવલકથાકાર પણ થયા એ મારે માટે અજાયબીની વાત હતી.  એમની ‘સ્વપ્નદ્રષ્ટા’એ મને દેશસેવાની ભારે ધૂન લગાવી.  ‘સ્વપ્નદ્રષ્ટા’માં આક્રમક પરદેશીઓએ, ખાસ કરીને અંગ્રેજોએ દેશની જે અવદશા કરી અને ભારતીયોની જે સ્વમાનહાનિ કરી હતી તે મને બહુ કઠી હતી.  થતું કે મોટો થઈશ ત્યારે એનું વેર વાળીશ.  રમણલાલ દેસાઈની ‘ગ્રામલક્ષ્મી’ અને પીતાંબર પટેલની ‘ખેતરને ખોળે’ વાંચીને થયેલું કે ગામડાંઓમાં જઈને ગ્રામોદ્ધારની સેવા કરવી જોઈએ.

ગાંધીજીની આત્મકથા તો અદ્દભુત લાગી હતી.  નાનપણથી જ સાચું બોલવાનો અને સાચું જ કરવાનો એમનો આગ્રહ, લંડનમાં ભણવા ગયેલા ત્યાંના એમના અનુભવો, દક્ષિણ આફ્રિકામાં રંગભેદને કારણે એમણે સહન કરેલાં અપમાનો, ત્યાંની જેલોમાં એમણે સહન કરેલો અત્યાચાર–આ બધું વારંવાર વાંચીને હું ખૂબ પ્રભાવિત થયો હતો.  મનુભાઈ પંચોળી ‘દર્શક’ની શકવર્તી નવલકથા ‘ઝેર તો પીધાં છે જાણી જાણી’એ પણ મારા પર મોટી ભૂરકી છાંટી હતી. એનાં પાત્રો ખાસ કરીને સત્યકામ અને અચ્યુતે પરદેશમાં જઈને જે પરાક્રમો કરેલાં તે હું વારંવાર વાંચતો. એવી જ રીતે યશોધર મહેતાની નવલકથા ‘સરી જતી રેતી’ એમાં આવતી લંડનની વાતોને કારણે મને બહુ ગમી ગઈ હતી. આ બધું વાંચીને થતું કે મને પરદેશ જવા ક્યારે મળશે?

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા પ્રકરણ 4

નટવર ગાંધી

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા

પ્રકરણ 4–મારું ઘર, મારું ગામ

2016 માં હું લખું છું ત્યારે મારી ઑફિસિયલ ઉંમર 76ની ગણાય.  સાચી ઉંમર કેટલી તો રામ જાણે!  મારો જન્મ ઘરે થયેલો. અમારા ગામમાં નહોતી કોઈ હોસ્પિટલ કે કોઈ પ્રસૂતિગૃહ. ઘરે દાયણ આવે. અમે ભાઈ બહેનો બધાં આમ ઘરે જન્મેલા. અમારા જન્મનો કોઈ ઑફિસિયલ રેકોર્ડ મળે. આજે પણ દેશમાં લગભગ 59% જેટલા જન્મોનો કોઈ ઑફિસિયલ રેકોર્ડ નોંધાતો નથી.  જો જન્મતારીખ નોંધેલી હોય તો ઉજવવાની વાત કેવી?  મને યાદ નથી કે અમારા ઘરમાં મારી, કે બીજા કોઈની પણ જન્મતારીખ ક્યારેય ઉજવાઈ હોય.

ઘરમાં છોકરો હેરાન કરતો હોય ત્યારે બાપ એને સ્કૂલમાં દાખલ કરી દે. એ  જે કહે તે એની ઉંમર.  આમ એક દિવસ કાકા (પિતાશ્રીને અમે કાકા કહેતા) મને સ્કૂલમાં લઈ ગયા.  પ્રિન્સિપાલને કહ્યું કે છોકરાને સ્કૂલમાં દાખલ કરવો છે.  ઉંમર પૂછતાં એમણે કહ્યું કે છોકરાજન્મ તારીખ લખો ઓક્ટોબરની ચોથી.  કયું વરસ? તો કહે લખો 1940. આમ મારી જન્મતારીખ નક્કી થઈ.  મેં જ્યારે 1957માં મુંબઈ જવા ગામ છોડ્યું ત્યારે મને ઑફિસીયલી સત્તર વર્ષ થયા હતાં. ત્યાં સુધીના બાળપણ અને કિશોરવયના બધા વરસો મેં ગામમાં કાઢ્યાં. વર્ષો સુખના વર્ષો હતા એમ હું કહી શકું.

આજની દૃષ્ટિએ  મારું બચપણ બોરિંગ ગણાય.  નિશાળેથી નીસરી જવું પાસરું ઘેર એવું સમજો.  અમારા ઘરમાં રમકડાં હોય કે બાળ સાહિત્યની ચોપડીઓ હોય એવું પણ સાંભરતું નથી.  પત્તા પણ હોતા તો પછી ચેસની તો શી વાત કરવી?  હજી સુધી મને પત્તાની કોઈ રમત આવડતી નથી, કે નથી આવડતી કેરમ, ચેસ કે ચોપાટ.  એવું સંગીતનું. ઘરમાં કોઈ વાજિંત્ર, હાર્મોનિયમ, તબલા, પાવો, બંસરી જેવું કંઈ મળે તો પિયાનોની તો વાત શી કરવી?  કાકા નાના હતા ત્યારે બંસરી વગાડતા એવું બાએ કહ્યું ત્યારે મને આશ્ચર્ય થયેલું. મેં એમની બંસરી કોઈ દિવસ જોઈ નથી કે સાંભળી નથી.  ઘરમાં કે આડોશપાડોશમાં કોઈ વહેલી સવારે પ્રભાતિયાં ગાતું હોય કે સાંજે ભજન ગવાતાં હોય એવું પણ યાદ નથી.  સ્કૂલમાં પણ ગીત સંગીતના કોઈ ક્લાસ નહોતા.

ગામમાં જ્યારે ઈલેક્ટ્રીસીટી આવી અને પછી મ્યુનીસીપાલિટીનો રેડિયો આવ્યો, ત્યારે પહેલી વાર મને ગીતસંગીતનો અનુભવ થયો, પણ તે મુખ્યત્વે ફિલ્મી મ્યુજીકનો. ગુજરાતી સુગમ સંગીત અને રવિશંકર કે બિસ્મીલ્લાખાન વગેરેના શાસ્ત્રીય સંગીતનો ખરો પરિચય તો અમેરિકા આવ્યા પછી થયો.  

ઘરની ભીંતો બધી મેલી અને અડવી. કોઈ કુટુંબીજનોના ફોટાઓ, કોઈ ભગવાન કે કુળદેવીની છબી.  કાકા ગાંધીજીની અસર નીચે જેલ ભોગવી આવેલા, છતાં ગાંધીજીનો કોઈ ફોટો કે ચિત્ર ઘરમાં ક્યાંય મળે.  હું ગામમાં હતો ત્યાં સુધી તો ક્યારેય ન’તો ભીંતોને ચૂનો લગાવાયો કે ન’તા ટોડલે મોર ચીતરાયા. અમારા ઘરના આંગણે  રંગોળી દોરાઈ હોય પણ યાદ નથી.  હા, બાકાકાના ઓરડામાં પૂજાનો એક ગોખલો હતો.  ત્યાં કોની મૂર્તિ હતી તે અત્યારે મને યાદ નથી, પણ તહેવાર પ્રસંગે બા ત્યાં દીવો કરતાં.

નળિયાં પણ દેશી, વિલાયતી નહીં.  વરસાદ જો ધોધમાર પડ્યો તો બે ઓરડાઓમાં ડોલ મૂકવી પડતી.  ઘરમાં બીજું કોઈ ફર્નિચર મળે.  એક ખાટલો ખરો, પણ માંકડથી ખીચોખીચ ભરેલો એટલે અમે બધા સૂવાનું જમીન પર પથરાયેલાં ગાદલાંઓ ઉપર પસંદ કરતા.  ન્હાવા (જો નદીએ ગયા હોય તો) કે જમવા માટે પાટલો હતો. ખાલી બાપા પાટલો વાપરતા.   દીવાનખાના અને ડાઈનીંગ રૂમનું ફર્નિચર મેં બોલીવુડની મુવીઓમાં જોયેલું .  મુંબઈ ગયા પછી પણ એવું ફર્નિચર હું વસાવી નહોતો શક્યો.  મુંબઈમાં એક પૈસાદાર સગાને ત્યાં પહેલી વાર સોફા ઉપર હું જયારે બેઠો ત્યારે રોમાંચ થયો હતો.    

ઘરમાં પાણીના નળ હજી નહોતા આવ્યા.  નાવાધોવા માટે અમે  નદીએ જતાં.  પીવાનું પાણી ભરવા માટે પણ નદીએ જવું પડતું. ગામમાં ઈલેક્ટ્રીસીટી હજી આવી નહોતી, પણ લાવવાના પ્રયત્નો જરૂર થતા હતા.  લાઇટ આવી ત્યારે અમ છોકરાઓ માટે મોટી નવાઈની વાત હતી.  બજારની દુકાનોમાં રંગીન ટ્યુબ લાઇટ્સ આવી તે જોવા જતા.  બહુ ઓછાં ઘરોમાં લાઈટ આવેલી.  બાપા (દાદાને અમે બાપા કહેતા) નકામો ખરચ કરવા દે નહીં, એટલે અમારા ઘરમાં તો હું  1957માં દેશમાંથી નીકળી મુંબઈ ગયો ત્યાં સુધી તો લાઇટ નહોતી આવી.  અમે કેરોસીન લેમ્પફાનસથી  વાંચતાલખતા.  બાપાને પણ ગમતું નહીં.  કહેતા કે રાતે વાંચવાથી આંખ બગડે, અને ફાનસ ઓલવી નાખતા,  કહેતા કે ધોળે દિવસે કેમ વાંચતા નથી? તેમને અમારી આંખો કરતાં કેરોસીન બળે છે તેની ચિંતા હતી.

દલીતો ગામને છેવાડે રહે.  એમના છોકરાઓ સ્કૂલમાં એક ખૂણે જુદા બેસે, તે અમને જરાય અજુગતું નહોતું લાગતું!  એવી રીતે મુસલમાનોનો પણ જુદો વાડો હતો. ત્યાં એમની મસ્જિદ  અને કબ્રસ્તાન હતા.  મારા સત્તર વરસના વસવાટમાં ગામમાં ક્યારેય પણ  હિંદુ મુસલમાનનાં  હુલ્લડ થયાં હોય એવું યાદ નથી. મહોરમના દિવસોમાં બજારમાં મોટો તાજિયો નીકળે. અમે જોવા જઈએ.  એ  તાજિયાની આગળ મુસલમાનો પોતાના ખુલ્લા વાંસા ઉપર લોઢાની સાંકળના ચાબખા મારતા આગળ વધે. પીઠ આખી લોહીલુહાણ થઈ જાય તો ચાબખા મારે જાય!  ડામરના રસ્તાઓ હજી થયા નહોતા.  શેરીઓમાં ધૂળના ગોટા ઊડે.  ગમે તેટલી સાફસૂફી કરો તો ઘરમાં અને બહાર બધે ધૂળ ધૂળ હોય.  ઉનાળાની સખત ગરમીમાં છોકરાઓ નાગા પૂગા રખડતા હોય. પુરુષો પણ અડધા ઉઘાડા આંટા મારતા હોય.

ગામના ચોખલિયા અને સંકુચિત વાતાવરણમાં જાણે કે જાતીય વૃત્તિનો સર્વથા અભાવ છે એવી રીતે વર્તવાનું.  અમને કહેવાતું કે રસ્તામાં સામે કોઈ છોકરી મળે તો નીચું જોઈને પસાર થવું!  નિશાળમાં ત્રણ ચાર છોકરીઓ ક્લાસમાં જરૂર હોય, પણ તો શિક્ષક સાથે ક્લાસમાં આવે અને જાય. એમની સામે જોવાની જો મના હોય તો વાત કરીને મૈત્રી બાંધવાની વાત તો ક્યાં કરવી?  તો પછી છેડતી કરવાની વાત કેમ થાય?

બોલીવુડની મુવીઓ હું ધ્યાનથી જોતો.  હીરો હિરોઈન સાથે જે પ્રેમ કરતો તેનો વાઈકેરીયસ આનંદ અનુભવતો. નરગીસ, મધુબાલા કે મીનાકુમારી જેવી સુંદરીઓ સાથે મારે જે પ્રેમ કરવો હતો તે મારી બદલે રાજ કપૂર કે દિલીપકુમાર કરતાં!  મૂવીમાં જો કોઈ પ્રાણ જેવો વીલન આવે તો હું એને ધિક્કારતો. એમાય “દેવદાસ” કે “પ્યાસા” જેવું મૂવી જોયું હોય તો હું તો દિવસો સુધી દુઃખી રહેતો, ઝીણો તાવ આવી જતો, જીવન નિરર્થક લાગતું!  “પ્યાસા”નું ગીત “જાને વો કૈસે લોગ થે જિનકો પ્યારસે પ્યાર મિલા” મારા મગજમાંથી મહિનાઓ સુધી ખસે નહીં. આવા પ્રેમવિરહનાં ગીતો મહિનાઓ સુધી હું  ગણગણતો.

મૂવીઓમાં અમને મુંબઈ પણ જોવા મળતું.  એના વિશાળ રસ્તાઓ, ગાડીઓ, ખાસ તો ફેશનેબલ કપડાંઓમાં બની ઠનીને આંટા મારતી સ્ત્રીઓ, સૂટબૂટમાં સજ્જ થયેલા પુરુષો જોવા મળતા.  હેન્ડસમ એક્ટર અને સુંદર એક્ટ્રેસ જોવા મળતી.  મૂવીઓનું મુંબઈ જોઈને મને થતું કે હું ક્યારે મુંબઈ જાઉં અને બધું રૂબરૂ જોઉં. તે દિવસોમાં ગામમાંથી છટકવાનો મારે માટે મૂવીઓ સિવાય એક બીજો રસ્તો હતો લાઇબ્રેરીનો.  દરરોજ લાઇબ્રેરી ઊઘડવાની હું રાહ જોતો ઊભો હોઉં.  છાપાં, મેગેજીનોમાં સમજ પડે કે પડે, પણ એના પાનાં ફેરવ્યા કરું અને દૂર દૂરના દેશોના ફોટા જોયા કરું.  ખાસ કરીને દેશ વિદેશના શહેરોની જાહોજલાલી મને ખૂબ આકર્ષતી.  એમાંય યુરોપ, અમેરિકાનાં શહેરોની સ્વચ્છતા, સુંદરતા, સપ્રમાણતાના ફોટા હું વારંવાર જોયા કરતો.  અને મારા ગરીબ ગામની શહેરો સાથે સરખામણી કર્યા કરતો અને તીવ્ર અસંતોષ અનુભવતો.

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા-પ્રકરણ ૩

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા

નટવર ગાંધી

પ્રકરણ 3–મહત્ત્વાકાંક્ષાનો મહારોગ


કોઈને પણ પૂછો તો કહેશે કે મારી જીવનયાત્રા એક નીવડેલા અને સફળતા પામેલા માણસની છે. છતાં મને એમ કેમ થયા કરે છે કે મેં જિંદગી વેડફી છે? આજે જીવન સંધ્યાએ મને નિષ્ફળતાનો ડંખ કેમ સતત પજવે છે?  દિવસ ને રાત વિચાર આવ્યા કરે છે કે મેં જિંદગીમાં શું ઉકાળ્યું?   સમસ્યાના મૂળમાં છે બીજાઓ સાથે હંમેશ સરખામણી કર્યાં કરવાની મારી ખરાબ આદત.  હું જયારે બીજા સિદ્ધહસ્ત લોકોનીલેખકો, વિચારકો, કવિઓ, ઉદ્યોગપતિઓ, નેતાઓ, સંશોધકો વગેરેની વાતો વાંચું સાંભળું છું ત્યારે ઈર્ષાથી સમસમી ઊઠું છું. થાય છે કે લોકોની સિદ્ધિઓની સરખામણી સામે મેં કાંઈ મેળવ્યું નથી. એક અત્યંત મહત્ત્વાકાંક્ષી માણસની તીવ્ર અસંતોષવૃત્તિથી હું સતત પીડાઉં છું.  જે મળ્યું છે તેનો સંતોષ અને આનંદ સાવ નથી એવું નથી, પણ ક્ષણિક હોય છે.  તત્કાલ સંતોષની લાગણી અનુભવીને તરત મારું મન છટકીને જે નથી મળ્યું તે તરફ વળે છે અને નથી મળ્યાનું દુઃખ પેટ ચોળીને ઊભું કરે છે.  અર્ધા ભરાયેલા પાણીના ગ્લાસને જોઉં છું તો મને ભરેલો ભાગ નથી દેખાતો, ખાલી ભાગ દેખાય છે!   દ્વિધાનું મારે શું કરવું?

બધા લોકોને કંઈક અને કંઈક મહત્ત્વાકાંક્ષા હોય  છે. મનુષ્ય સહજ છે. અને જો માણસ યથાશક્તિ પ્રયત્ન કરે અને ઈશ્વરકૃપા હોય તો  ધારેલી ઇચ્છાઓ સફળ થવાની શક્યતા છે.  મારી મહત્ત્વાકાંક્ષા કોઈ જુદા પ્રકારની  છે.  જે લોકો આદર્શ તરીકે મારા કલ્પનાવિશ્વમાં ઘર કરીને બેઠા છે  તેમનો વિચાર કરું છું ત્યારે મને એમ થાય છે કે લોકો સુધી મારાથી ભવમાં તો પહોંચાય નહિ. રાજકીય ક્ષેત્રે નહેરુ, રુઝવેલ્ટ કે ચર્ચિલ; સાહિત્યમાં એડમંડ વિલ્સન, ટી એસ એલીએટ, ઉમાશંકર જોશી, સુરેશ જોશી, ચેખોવ, નેબોકોવ, કે નાયપોલ; ચિંતકોમાં વિટગનસ્ટાઈન કે વિલિયમ જેમ્સ જેવા જો મારા ખ્યાલમાં હોય તો હું એમને જિંદગીમાં કયારે પહોંચવાનો છું?

અને બધાં ઓછાં હોય તેમ મારા જીવનમાં કોઈ એક વ્યક્તિને આદર્શ તરીકે ઠેઠ કિશોરવયથી મેં માની હોય તો છે: ગાંધીજી! હાઈસ્કૂલમાં ગુજરાતી ગદ્યપદ્યના પાઠ્યપુસ્તકમાં ગાંધીજીની આત્મકથાના થોડાંક પ્રકરણ હું ભણ્યો હતો. મારો ગાંધીજીનો પહેલો પરિચય. પ્રકરણોમાં તેમના શરૂઆતના આફ્રિકાના દિવસોની, ખાસ કરીને ટ્રેનમાંથી તેમને ધક્કો મારી કાઢી મુકાયેલા અને સિગરામમાં એમની પર પડેલો સખત માર, ત્યાં તેમનો જે હુરિયો બોલાયેલો તે બધી વાતો હતી.  નિરાડંબર અને સરળ ગુજરાતીમાં લખાયેલી વાતો મને એટલી તો ગમી કે દોડીને લાયબ્રેરીમાં જઈ એમની આત્મકથા લઈ આવ્યો.

બસ, ત્યારથી મને ગાંધીજીનું ઘેલું લાગ્યું. એમણે જે પ્રામાણિકતાથી પોતાને વિષે લખ્યું હતુંએમના બાળલગ્ન, યૌવનસહજ જાતીય ઉત્સુકતા, ભીરુતા, લંડનમાં એમના ખાવાપહેરવાના હાસ્યાપદ પ્રયોગો, મુંબઈમાં એમના વકીલ થવાના નિષ્ફળ પ્રયત્નો, દક્ષિણ આફ્રિકામાં પડેલી અસહ્ય હાડમારીઓ બધી વાતો આત્મકથાને અત્યંત રસપ્રદ બનાવે છે, પરંતુ સાથે સાથે એમના ચારિત્ર્ય અને એમના નિત્ય પરિવર્તનશીલ જીવનની પણ ઝાંખી કરાવે છે.  સરળ, નિખાલસ અને નિરાડંબર શૈલીમાં લખાયેલી આત્મકથા માત્ર ગુજરાતી સાહિત્ય નહીં, પણ વિશ્વસાહિત્યનુ એક ઉત્તમ આત્મનિવેદન છે.

અને છતાં એમની આત્મકથા એમના જીવન અને ખાસ કરીને એમની મહત્તા સમજવા માટે ઉપયોગી નથી નીવડતી. એટલું નહીં પણ poor guide છે.  આત્મકથા અને એમનાં બીજાં લખાણોમાં એમનું વલણમો સમ કૌન કુટિલ ખલ કામીનું, સતત self-deprecatory રહ્યું છે.  પોતે કેવા સામાન્ય હતા; કેવા બીકણ હતા; કેવા શરમાળ હતા; વિદ્યાર્થી તરીકે, વકીલ તરીકે જ્યાં જ્યાં એમણે હાથ અજમાવ્યો ત્યાં બધે શરૂઆતમાં કેવા પાછળ પડેલા; પુત્ર, પતિ અને પિતા તરીકે કેવા નિષ્ફળ નીવડ્યાઆવી પોતાની મર્યાદાઓની, ખામીઓની વાતો.  ક્યાંય બણગાં ફૂંકવાની વાત નહીં. કોર્ટમાં પહેલો કેસ લડવા ઊભા થયા તો પગ ધ્રૂજવા લાગ્યા!  એવું થયું કોંગ્રેસના અધિવેશનમાં પહેલી વાર ઠરાવ રજૂ કરવા ઊભા થયા ત્યારે.  કોઈ સાંભળે નહીં.

છતાં એમણે પોતાના સામાન્ય દોષો કે ભૂલોને કેવું મોટું સ્વરૂપ આપ્યું હતું!  પોતે ભૂલ કરે તો પહાડ જેવડી ભૂલહોય એમ વાત કરે!  નાનપણમાં કિશોર સહજ એકાદ બીડી ફૂંકી કે થોડું માંસ ખાઈ લીધું કે થોડું ખોટું બોલ્યા, અથવા તો વેશ્યાવાડામાં એક આંટો માર્યો અને તે પણ સાવ નકામોઆવી ઝીણી ઝીણી વાતને એમણે ચોળીને ચીકણી કરી છે.  એમાંય પિતાના મૃત્યુ સમયે એમની સાથે હોવાને બદલે પોતે પત્ની સાથે સૂતા હતા તેનો ડંખ તો એમને જિંદગીભર સતાવતો રહ્યો હતો.  બિનકસરતી નબળું શરીર; ચોર, ભૂત અને સાપના ભયથી રાતે દીવા વગર અંધારામાં સૂઈ શકે એવો બીકણ સ્વભાવ, ભણવામાં સાવ સામાન્યઆવું બધું ભોળાભાવે વાંચતા હું એમ માનતો થઈ ગયો કે આવો સાવ સામાન્ય માણસ જો મહાત્મા થઈ શકતો હોય તો હું શા માટે થઈ શકું?

ત્યારથી નક્કી કરેલું કે થવું તો ગાંધીજી જેવું થવું!  ગાંધીજી મારું જિંદગીભરનું obsession રહ્યા છે.  દેશમાં જાઉં અને જો હું અમદાવાદ ગયો હોઉં તો જરૂર સાબરમતી આશ્રમમાં આંટો મારું, અને દિલ્હી ગયો હોઉં તો રાજઘાટ પર.  મારી દ્રુષ્ટિએ સ્વતંત્ર ભારતના સૌથી અગત્યનાં પવિત્ર તીર્થસ્થાનો છે. કહેવાય છે કે છેલ્લાં બેએક હજાર વર્ષમાં ગાંધીજી જેવો માણસ દુનિયાને જોવા મળ્યો નથી.  મહાન વૈજ્ઞાની આઇનસ્ટાઇને તો ત્યાં સુધી કહ્યું કે ભવિષ્યમાં લોકો એમ માનશે પણ નહિ કે આવો માણસ પૃથ્વી પર એક વાર સદેહે જીવ્યો હતો.  

સહજ પ્રશ્ન થાય કે આવી મહાન વિશ્વવિભૂતિને હું આદર્શ માનીને બેસું એનો અર્થ શો?  એમના જેવું થવાનું મારું ગજું નથી એવું કહેવું પણ નિરર્થક છે. મને ખાત્રી છે કે ભવમાં તો હું ક્યારેય આદર્શ સુધી પહોંચવાનો નથી નથી. તો પછી જે અશક્ય છે તેને આદર્શ માનીને શા માટે બેસવું?  મેથેમેટિક્સમાં Asymptotic–અનંતસ્પર્શીયએવો એક કન્સેપ્ટ છે. એટલે કે પરિઘથી ફંટાયેલી એક લીટી બીજી એક લીટીને મળવા પ્રયત્ન કરે છે. ધીમે ધીમે નજીક આવે છે, પણ કદીયે બે લીટીઓ મળી શકતી નથી.  છતાં મળવાનો પ્રયત્ન તો ચાલુ રહે છે.  જીવનમાં આદર્શ રાખવાનું કામ આવું કંઈક છે.   તો ધ્રુવતારક છે.  ત્યાં પહોંચાય છે થોડું?

બલવંતરાય ઠાકોરની એક પંક્તિ છે:નિશાન ચુક માફ, કિન્તુ નહીં માફ નીચું કદી.કોઈ મને એમ કહી શકે કે મારું નિશાન નીચું છે!  આખરે જીવનમાં આપણે કશુંક અગત્યનું મેળવવું હોય તો તેને માટે નિરંતર અસાધારણ પરિશ્રમ કરવો જોઈએ.  માણસમાં ઈશ્વરદત્ત પ્રતિભા ભલે હોય પણ જો પ્રતિભાબીજની માવજત કરી હોય તો વિશિષ્ટતા અચૂક વેડફાઈ જવાની.  મારામાં કોઈ ઈશ્વરદત્ત શક્તિ કે મેધાવી બુદ્ધિ તો નથી નથી, પરંતુ જે કોઈ થોડીઘણી છે તેની પણ મેં માવજત નથી કરી.   જાળવણી માટે અસાધારણ પરિશ્રમપરાયણતા હોવી જોઈએ મારામાં નથી.  છતાં આવા અસાધ્ય ધ્યેયની પાછળ પડી રહેવામાં હું મારા જીવનનો વિકાસ જોઉં છું.   અનંતસ્પર્શીય આદર્શની પ્રાપ્તિની મથામણમાં હું જીવનની સાર્થકતા જોઉં છું.  

નવાઈની મોટી વાત છે કે જીવનસંધ્યાએ જયારે લખી રહ્યો છું, ત્યારે પણ અસાધ્યતાની વાસ્તવિકતા હું સ્વીકારી શકતો નથી.  હું હજી પણ જે લેઇટ બુમર મહાનુભાવોએ મોટી ઉંમરે સિદ્ધિઓ મેળવી છે તેમનો અભ્યાસ કર્યા કરું છું અને ઊંડે ઉંડે આશા રાખું છું કે કદાચ મારું પણ એવું થાય! ઘણો વખત બાબતમાં પશ્ચિમ જર્મનીના ભૂતપૂર્વ ચાન્સલર કોનરાડ એડીનાવર અને આપણા મોરારજી દેસાઈ જે બન્ને બહુ મોટી ઉંમરે પોતાના દેશના મુખ્ય સૂત્રધાર થયેલા મને બહુ કામે લાગતા!  જો કે જેમ જેમ મારી ઉંમર વધતી જાય છે તેમ યુક્તિ બહુ ચાલશે નહીં.

તો પછી હું શા માટે આત્મકથા લખવા બેઠો છું? મારા ભાવનાસૃષ્ટિના આદર્શો સુધી પહોંચું કે પહોંચું, તેની બીજાઓને પડી હોય તે હું સમજી શકું છું, પણ મને નિષ્ફળતાનો મોટો ડંખ રહ્યો છે.  અને સમજવા હું પ્રયત્ન કરું છું.  આત્મકથન આત્મશોધનનો એક પ્રકાર છે.  હું તો ત્યાં સુધી કહું કે જ્યાં સુધી તમે લખો નહીં ત્યાં સુધી તમે શું વિચારો છો તે જાણવું મુશ્કેલ છે.   દૃષ્ટિએ હું લખીને જાતને પામવાનો પ્રયત્ન કરું છું.  કદાચ બીજું કાંઈ નહીં તો ઓછામાં ઓછું મારી નિષ્ફળતા વિષે જરૂર લખી શકું.  માલ્કમ મગરીજ નામના એક બ્રિટીશ પત્રકારની આત્મકથાનું શીર્ષક છે, ‘Chronicles of Wasted Time.’ પ્રમાણે મારી નિષ્ફળતાની રામકહાણી છે એમ માનો.  ઉપરવાળો મને પૂછે પહેલાં મારે મારી જાતનો હિસાબ આપવો છે, કે ભાઈ તને જીવન જીવવાની જે ઉમદા તક મળી તેનું તેં શું કર્યું?   જિંદગીમાં તેં શું ઉકાળ્યું ? અને જીવનની પરીક્ષામાં હું જો નપાસ થયો તો કેમ થયો?  જો કે આજે જે નથી કર્યું અને જે ગુમાવ્યું છે તેનો અફસોસ કરવાનો કોઈ અર્થ નથી.  આશય માત્ર છે સમજવાનો. અલબત્ત, એક માણસની આપવીતીની વાત છે.  આવી આત્મકથા વ્યક્તિના ગમા અણગમા અને પૂર્વગ્રહોથી રંગાયેલી હોય સ્વાભાવિક છે.

બ્લૉગજગતના માનીતા વાર્તાકાર પ્રવીણકાન્ત શાસ્ત્રીજી

હું મારા આ નાનકડા બ્લોગ દ્વારા વિશાળ (ગુજરાતી) બ્લોગ જગતમાં પ્રવેશ્યો.
મને માત્ર વાર્તા વાચકો જ નહિ પણ બ્લોગ દ્વારા જ થોડા, ઉચ્ચકક્ષાના સાહિત્યકારો અને શિક્ષાગુરુઓનો પરિચય પણ થયો. એમનો પ્રેમ પ્રાપ્ત થયો. એમાં માનનીય શ્રી જુગલકિશોરભાઈ એક વિશિષ્ટ સ્થાને છે. એઓ મારા મિત્રશિક્ષક સ્થાને છે. મારી ક્ષતિઓ પ્રત્યે આંગળી ચીંધીને પ્રેમથી માર્ગદર્શન આપે છે. મારા બ્લોગના નવા નામકરણમાં પણ એમના સુચનો મળ્યાં હતાં. હું સાહિત્યકાર નથી કે મેં વાર્તા લેખનનું પધ્ધતીસરનું શિક્ષણ લીધું નથી. માત્ર કલ્પનિક ઘટનાઓને આવડે એવા શબ્દોમાં ઉતારું છું.
બધા જ બ્લોગની ગુણવત્તા એક સરખી નથી હોતી. ભાષાસાહિત્યમાં NET–ગુર્જરી ઉચ્ચ સ્થાને છે. જુગલકિશોરભાઈ દ્વારા મારા બ્લોગની ઓળખ મળે NET–ગુર્જરી એનાથી વિશેષ શું?
જુભાઈ આપનો ઘણો આભાર.

NET–ગુર્જરી

શ્રી પ્રવીણભાઈ શાસ્ત્રી અને તેમનો બ્લૉગ “પ્રવીણશાસ્ત્રીની વિવિધ વાતો”

https://pravinshastri.wordpress.com/

હાઈસ્કૂલનાં વર્ષોથી જ એમણે કાલ્પનિક વાતો લખવાનું શરૂ કરી દીધેલું ! દશમાં ધોરણમાં હતા ત્યારે જ એમની પહેલી વાર્તા “પાગલની પ્રેયસીઓ” ‘નવવિધાન’માં છપાઈ ! પછી તો ૧૯૫૯ સુધીમાં એમની વાર્તાઓ ફિલ્મ મેગેઝિન ‘છબી’માં અને કેટલાંક સામયિકોમાં છપાતી રહી. પણ આ લેખન, નાટકો જોવાનું ને અનેક સામાજિક પ્રવૃત્તિના ધખારામાં અને ઉપરાંત પાછું છોકરાં ભણાવતાં ભણાવતાં ભણવાનું થતું રહ્યું…..

એનો ફાયદો તો કોને ખબર, પણ એમના અભ્યાસને જબરી નુકસાની ગઈ ! ઇન્ટર સાયન્સમાં જ વર્ષ બગડ્યું….પણ એ જ વસ્તુએ વાંચવા-લખવાના કામને તિલાંજલિ આપી દીધી ! પછી તો પ્રવીણભાઈ અમેરિકા ગયા, ૧૯૬૮માં. ૪૧ વર્ષ પછી ૨૦૦૯માં ૭૦ વર્ષની ઉમ્મરે નિવૃત્ત થયા.

તેઓએ કહ્યા મુજબ “અમેરિકામાં કોઈ મને જાણે નહિ, હું કોઈ સંપાદક કે કે તેમના પ્રકાશનને જાણું નહીં. ૧૯૫૯થી ૨૦૦૯ સુધીના નામાંકિત સર્જકો અને તેમના સુપ્રસિદ્ધ સર્જનોથી હું તદ્દન અજાણ. હવે થોડાં નામો જાણતો થયો છું.

હરનિશ મારો કૉલેજ મિત્ર. એની મારફત ઉત્તમભાઈની…

View original post 622 more words

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા-૨

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા

નટવર ગાંધી

પ્રકરણ 2–ટેક્સ કૌભાંડમાંથી હું કેવી રીતે બચ્યો?

એક શહેર તરીકે વોશીન્ગ્ટનની હયાતી જુદી છે.   અમેરિકાની રાજધાની તો ખરી . પણ સાથોસાથ અમેરિકાનાં મોટાં શહેરોમાંનું એક ગણાય. એને અમેરિકાના ફેડરલ રાજ્યતંત્રથી જુદું રાખવામાં આવ્યું છે.   રાજ્ય નહિ, પણડીસ્ટ્રીક ઑફ કોલમ્બિયા, વોશીન્ગટન, ડી.સી.તરીકે  ઓળખાવાય છે. એની અર્થવ્યવસ્થા અમેરિકાનાં પચાસ રાજ્યો કરતાં જુદી છે.  વાયોમીંગ અને વર્મોન્ટ જેવા કેટલાંક રાજ્યો કરતાં એની સાતેક લાખની વસતી વધારે અને એનું વખતનું લગભગ તેર બિલીયન ડોલરનું વાર્ષિક બજેટ અમેરિકાનાં કેટલાંક રાજ્યોના બજેટ કરતાં પણ મોટું, અને છતાં ડીસ્ટ્રીક રાજ્ય ગણાય, અને એના નાગરિકોને કોંગ્રેસમાં પ્રતિનિધિત્વ મળે!

રાજધાનીના નાગરિકોનું કહેવું છે કે અમે ફેડરલ કરવેરા બરાબર ભરીએ છીએ, અમારા જુવાનો દેશની લડાઈઓમાં ફના થાય છે, બધા ફેડરલ કાયદાઓ અમને લાગુ પડે છે, છતાં અમને મતાધિકાર નહિ? ન્યાય ક્યાંનો? બાબતનો ઊહાપોહ વારંવાર થાય છે. પણ એનું કાંઈ વળતું નથી.  વોશીન્ગ્ટનની વસતી 1960ના દાયકામાં સિત્તેર ટકા કાળી, શ્યામવર્ણી આફ્રિકન અમેરિકન હતી. તેથી રંગભેદ રાખવામાં આવે છે એવો દાવો કરવામાં આવ્યો. ચળવળને કારણે કોંગ્રેસે છેવટે વોશીન્ગ્ટનના નાગરિકોને પ્રમુખની ચૂંટણી માટેનો મર્યાદિત  મતાધિકાર આપ્યો, અને સાથે સાથે સ્થાનિક રાજકારણ માટે હોમરૂલની વ્યવસ્થા કરી આપી.  લોકો મેયર અને કાઉન્સિલની ચૂંટણી કરી શકે, પણ એમને કોંગ્રેસમાં પ્રતિનિધિત્વ તો મળ્યું.

માત્ર વોશીન્ગ્ટનને રાજ્ય બનાવવાની બાબતમાં નહીં, પણ અમેરિકાની ઘણી બધી બાબતોમાં મૂળ તો ગોરાકાળાનો રંગભેદ રહેલો છે.   રંગભેદનું વિકરાળ સ્વરૂપ દેશના આંતર વિગ્રહ (સિવિલ વોર) માં 1860ના દાયકામાં પ્રગટ થયું હતું.  છેલ્લાં બસો વરસમાં કાળા ગોરાના નાનાંમોટાં છમકલાં, હુલ્લડો અને ખૂનામરકી થતાં રહે છે. જે અમેરિકનો દુનિયા આખીની પંચરંગી પ્રજાને પોતાનામાં સમાવી શક્યા છે, તે કોને ખબર પણ કેમ એના કાળા નાગરિકોને સમાવી શક્યા નથી.  સમાજશાસ્ત્રીઓ માટે એક મોટો કોયડો છે.

1995માં વોશીન્ગ્ટન ફડચામાં ગયું. વૉલ સ્ટ્રીટમાં એની આબરૂના કાંકરા થયા.  કોંગ્રેસે એના ચૂંટાયેલા રાજકર્તાઓમેયર અને કાઉન્સિલરો પાસેથી, નાણાંકીય બાબતોના બધા અધિકારો, અને સત્તાઓ ખૂંચવી લીધાં. કામગીરી સંભાળવા માટે કોંગ્રેસે એક કંટ્રોલ બોર્ડ અને ચીફ  ફાઈનાન્સિઅલ ઑફિસરની (સી.એફ..ની) નિમણૂંક કરી. વધુમાં કોંગ્રેસે સી.એફ..ને અસાધારણ અધિકારો, હક્કો, સ્વતંત્રતા અને સત્તા આપ્યાં.  વોશીન્ગ્ટનની બધી નાણાંકીય જવાબદારી સી.એફ..ને સોંપી.  આનો અર્થ પણ થયો કે નાણાંકીય બાબતમાં કંઈ પણ ગોલમાલ કે આઘાપાછી થાય  તો બધું ઓળઘોળ થઈને સી.એફ.ઓને માથે આવે.

વોશીન્ગ્ટનના રાજકારણમાં હોદ્દો ખૂબ અગત્યનો ગણાય. ભારતમાં જે હોદ્દો નાણાંપ્રધાનનો ગણાય એના જેવો . જોકે, ભારતના નાણાંપ્રધાન કરતાં સી.એફ..ની જવાબદારી, સત્તા અને સ્વતંત્રતા વધારે.  આપણે ત્યાં નાણાંપ્રધાનને વડાપ્રધાનના હાથ નીચે કામ કરવાનું અને જે કહે તે કરવાનું.  વડાપ્રધાનની વિરુદ્ધ કશું કરી શકે.  ભૂલેચૂકે એવું કાંઈ કરે તો એને ગડગડિયું મળે.

વોશીન્ગ્ટનનો સી.એફ.. ભલે મેયર અને કાઉન્સિલ સાથે કામ કરે, છતાં પોતાની સમજણ પ્રમાણે એમનાથી વિરુદ્ધ પણ જઈ શકે. પોતે પોતાનો બોસ. મેયર કે કાઉન્સિલ સી.એફ..ને કોંગ્રેસની અનુમતિ વગર રજા આપી શકે. મેયર અને કાઉન્સિલની ટર્મ ચાર વરસની હોવા છતાં સી.એફ..ને પાંચ વરસની ટર્મ આપવાનું કોંગ્રેસે નક્કી કર્યું,  એનો પગાર પણ કોંગ્રેસે નક્કી કરીને કહ્યું કે જે પગાર અમેરિકન પ્રમુખના કેબીનેટ મેમ્બરને મળે છે તે સી.એફ..ને આપવો.

વોશીન્ગ્ટનના આખાય રાજતંત્રમાં નાણાંકીય ક્ષેત્રે કામ કરતા 1200 જેટલા લોકોનો બધો સ્ટાફ એના હાથ નીચે.  મેયર કે કાઉન્સિલ પણ સી.એફ..ની અનુમતિ વગર નાણાંકીય બાબતમાં કશું કરી શકે.  દર વર્ષે સી.એફ.. નક્કી કરે કે ટેક્સની આવક કેટલી થશે અને જે આવક હોય એનાથી વધુ ખર્ચ થાય તે જોવાની  જવાબદારી પણ એની . નક્કી કરે કે વૉલ સ્ટ્રીટમાં જઈને કેટલું દેણું કરવું અને દેણું બરાબર નિયમસર ભરાય તેની જવાબદારી પણ એની .

આવી અસાધારણ સત્તા અને જવાબદારીવાળી સી.એફ..ની પોજીશન ઊભી કરવાનો  મૂળ આશય હતો કે વોશીન્ગ્ટન ભવિષ્યમાં ક્યારેય ફડચામાં જાય અને એની નાણાંકીય સ્થિતિ હંમેશ સદ્ધર રહે. થયું પણ એવું .  હું જ્યારે 1997માં વોશીન્ગ્ટનમાં ટેક્સ કમિશ્નર થયો ત્યારે સરકાર લગભગ 500 મિલિયન ડોલરના ફડચામાં હતી. અને જ્યારે 2013માં સીએફઓના હોદ્દા પરથી છૂટો થયો ત્યારે એની સિલકમાં દોઢ બિલિયન ડોલર જમા હતા!   મહાન પરિવર્તનનો ઘણો યશ વોશીન્ગ્ટનના પહેલા સી.એફ.. એન્થની વિલિયમ્સને જાય છે.

ન્યૂ યોર્ક, ફિલાડેલ્ફિયા જેવાં મોટાં શહેરોને પણ વોશીન્ગ્ટનની જેમ નાણાંકીય મુશ્કેલીઓ પડી હતી.  એમણે પણ મોટી ખાધ અનુભવી હતી.   બધામાંથી કોઈ પણ વોશીન્ગ્ટન જેટલી ઝડપથી નાણાંકીય સદ્ધરતા ફરી મેળવી શક્યું હતું.  કંટ્રોલ બૉર્ડ અને સી.એફ..આવ્યા પછી વોશીન્ગ્ટનના બોન્ડ્ઝજંકકેટેગોરીમાંથી  ‘ટ્રીપલ કેટેગોરી સુધી પહોંચ્યા હતા.  વોશીન્ગ્ટનની આવી નાણાંકીય સદ્ધરતા સિદ્ધ કરવામાં મેં જે ભાગ ભજવ્યો છે એનું મને ગૌરવ છે.  મારી સિદ્ધિ માટે મને ખૂબ માન અને સમ્માન મળ્યાં છે.  અનેક પ્રકારના અવોર્ડ્જ અને માનપત્ર મળેલાં છે.  પણ બધાંમાં સૌથી નોંધપાત્ર જો હોય તો કે મારા શાસન દરમિયાન મોટું કૌભાંડ થયું (જેની વાત આપણે પહેલા પ્રકરણમાં જોઈ) છતાં હું ત્યાં બીજાં સાત વરસ સી.એફ. તરીકે ટકી રહ્યો હતો.   કેવી રીતે?

હું  જ્યારે જ્યારે કોઈ મોટી મુસીબતમાં ફસાઉં છું ત્યારે ઝંઝાવાતમાંથી હેમખેમ પસાર થવા માટે એક વાત ખાસ યાદ રાખું છું.  ટેક્સ ઑફિસના કૌભાંડના મોટા ઝંઝાવાતમાંથી બચવા માટે પણ મને વાત બહુ કામ લાગી હતી. વાત છે: ટેક્સ ઑફિસને સંભાળવામાં, એના તંત્રની વ્યવસ્થા બરાબર ગોઠવવામાં મેં મારાથી શક્ય તેટલા બધા પ્રયત્નો કરેલા ખરા?  અને જો પ્રશ્નનો જવાબહાહોય, એટલે કે મારાથી થતું હું બધું કરી છૂટ્યો હોઉં, તો ઓછામાં ઓછું મને તો શાંતિ અને ધરપત રહે કે મારાથી બનતું મેં બધું કર્યું, અને બનવા જેવું જે થયું તે મારા કાબૂ બહારની વાત હતી.  હા, કૌભાંડ જરૂર થયું.  એનો અર્થ થયો કે મેં જે સુધારાવધારાના પ્રયત્નો કર્યા હતા તે ઓછા પડ્યા, પરિણામે જે બન્યું એની જવાબદારી મેં સ્વીકારી લીધી.  તમે જો તમારાથી થતું બધું કરી છૂટ્યા હો અને છતાં પણ જો તમે નિષ્ફળ જાવ અને નિષ્ફળતાની જવાબદારી સ્વીકારો, તો એનાથી વધુ તમારી જાત આગળ તમે કે બીજા શું માગી શકે?

યોગાનુયોગ થયું પણ એમ .  અહીં વોશીન્ગ્ટનના રાજકર્તાઓ ટેક્સ ઑફિસને સુધારવાના મારા પ્રમાણિક પ્રયત્નો જોઈ શક્યા હતા. પ્રયત્નો દ્વારા જે ધરખમ સુધારા થયા હતા પણ સ્પષ્ટ હતા. એથી તો તે બધાએ કહ્યું કે મારે મારું સુધારાવધારાનું કામ ચાલુ રાખવું. મારા રાજીનામાનો અસ્વીકાર થયો.  એટલું નહીં, પણ ઊલટાનું મને બીજા સાત વરસ હોદ્દા પર કામ કામ  કરવાની તક  મળી.

કટોકટી આવી અને એમાંથી હું પસાર થઈ ગયો.  પણ એમાંથી શું પાઠ ભણવાનો છે?   સંદર્ભમાં વિખ્યાત ફ્રેંચ ફિલોસોફર Pierre Teilhard de Chardinનું એક   વિધાન ધ્યાનમાં રાખવા જેવું છે.   કહે છે કે કોઈ સંનિષ્ઠ માણસ ઉપર મોટી ઉપાધિ આવી પડે છે ત્યારે આવું કેમ થયું એવો પ્રશ્ન પૂછવાને બદલે આવી પડેલ બલાને ટાળવા એણે શું કર્યું વાત પર વધારે ધ્યાન આપવું જોઈએ.

બીજી વાત છે કે જીવનમાં મુસીબતો તો આવ્યા કરવાની છે.  એનાથી ગભરાઈએ તો જીવન કેમ જીવાય?  અને જે લોકો કાંઠે ઊભા ઊભા તમાશો જુએ છે તો તમારી ટીકા કર્યા કરવાના છે. આમ કરો ને તેમ કરો એવી સુફિયાણી સલાહસૂચનાઓ પણ આપ્યા કરવાના.  આમ કર્યું હોત તો વધુ સારું એવી વાતો પણ કરવાના.   બધાથી ગભરાઈને આપણાથી હાથ થોડા ખંખેરી નખાય? કે જીવનમાંથી રાજીનામું થોડું અપાય? બાબતમાં અમેરિકાના પ્રેસિડેન્ટ થીઓડોર રુઝવેલ્ટનું  એક વિધાન હું હમ્મેશ ધ્યાનમાં રાખું છું:   “It is not the critic who counts: not the man who points out how the strong man stumbles or where the doer of deeds could have done better.  The credit belongs to the man who is actually in the arena, whose face is marred by dust and sweat and blood, who strives valiantly, who errs and comes up short again and again, because there is no effort without error or shortcoming…”

પ્રવીણકાન્ત શાસ્ત્રીની વાર્તા-૧૦-ઓવરડૉઝ

શ્રી દાવડાજીના આંગણાં પ્રગટ થયેલ મારી વાર્તા દાવડાજીના આભાર સહિત આપને માટે.

દાવડાનું આંગણું

(૧૦) ઓવરડૉઝ

પ્રાર્થના સભા કહો કે બેસણું. ચન્દ્રકાન્ત અને મૃદુલાબેનની એકની એક પુત્રી પચ્ચીસ વર્ષની નિયતી અકાળ મૃત્યુ થયું હતું.  કહેવાતું હતું કે બિચારીને ઊંધમાંકાર્ડિયાક એરેસ્ટ થયું હતું.  ગૂસપૂસ ચાલતી હતી કે નિયતીએઆત્મ હત્યા કરી હતી.

 દિવાનખંડમાં ચારે બાજુનિયતીનાબાળપણથીઆજસૂધીનાફોટોગ્રાફગોઠવાયલાહતા. ગીતાપાઠનાઅધ્યાયોનામંદ ધ્વનિ રેકોર્ડરપરથીવહેતા હતાં. માબાપનાં વહેતા અશ્રુ થોભવાનું જાણતા ન હતાં. અપંગ પતિનિર્ણયબંધ આંખે વ્હિલચેરમાં બેસીશ્રીકૃષ્ણ ગોવિંદ  હરેમુરારેની ધૂન હાથ જોડીગણગણતોહતો.

બે વર્ષપહેલાનિયતીનાલગ્નઈન્ડિયામાંએનાબાળપણનામિત્ર કહો તો મિત્રકેબોયફ્રેન્ડનિર્ણયસાથે થયા હતા.

ચન્દ્રકાન્તઅને રજનીકુમાર બન્ને એકજ્ઞાતિના પાડોસી અને મિત્રો.રજનીકુમારહાઈસ્કૂલમાં શિક્ષક.ચન્દ્રકાન્તએન્જિનિયર. બન્ને સારા દોસ્ત.  રજનીકુમારનોપુત્રનિર્ણયઅનેચન્દ્રકાન્તનીસમવયસ્ક દીકરીનિયતીએક સાથે મોટા થયા.પ્રેમપાંગર્યો. વડીલોનેવાંધો ન હતો. બન્નેપક્ષેઆનંદ સહિત…

View original post 1,489 more words

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા-પ્રકરણ 1

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા

નટવર ગાંધી

પ્રકરણ 1–વૉશિન્ગટનનું ટેક્સ કૌભાંડ

નવેમ્બર મહિનાની સાતમી તારીખને હું જિન્દગીમાં ક્યારે ય ભૂલવાનો નથી. મારા જીવનમાં, મારી કારકિર્દીમાં, એ દિવસે મોટો ધરતીકંપ થયેલો! હું ત્યારે અમેરિકાની રાજધાની વોશિન્ગ્ટનનો સી.એફ.ઓ. એટલે કે ચીફ ફાઈનાન્સિયલ ઑફિસર હતો. એ દિવસે યુ.એસ.એટર્નીની ઑફિસમાં પ્રેસ કોન્ફરન્સ હતી. વોશિન્ગ્ટનના મેયર, એફ.બી.આઈ.ના અને શહેરના ઉચ્ચ અધિકારીઓ હાજર હતા. વોશિન્ગ્ટન પોસ્ટના અને બીજાં છાપાંઓ તેમ જ ટીવીના ભરાડી રિપોર્ટરોથી ખીચોખીચ આખો હોલ ભરાઈ ગયો હતો. એ બધા અમારા આવવાની રાહ જોતા ‘માણસ ગંધાય, માણસ ખાઉં’ એમ કરતા અધીરા થઈને બેઠા હતા.

મારા હાથ નીચે જે ટેક્સ ઑફિસ ચાલતી હતી એમાં પચાસ મીલિયન ડોલરનું કૌભાંડ થયું હતું. સી.એફ.ઓ. થયો એ પહેલાં ત્રણ વરસ હું વોશિન્ગ્ટનનો ટેક્સ કમિશ્નર હતો. જો કે આ કૌભાંડ લગભગ વીસેક વરસથી ચાલતું હતું. પણ મુદ્દાની વાત એ હતી કે જ્યારે ચોરી પકડાઈ ત્યારે હું સી.એફ.ઓ. હતો, અને એ ચોરી કરનારા ટેક્સ ઑફિસરો મારા હાથ નીચે કામ કરતા હતા. એમના ગેરવર્તનની જવાબદારી મારી.

આ પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં વોશિન્ગ્ટનના રિપોર્ટરો મેયરને એક પછી એક, એમ આકરા પ્રશ્નોથી પજવવા લાગ્યા. કહેતા હતા કે : ‘જુઓ તમારા હાથ નીચે કેવું મોટું કૌભાંડ થયું!’  એ વખતે હું મેયરની બાજુમાં જ; પણ પાછળ ઊભો હતો. ત્યાંથી તરત આગળ આવીને મેં કહ્યું કે : ‘આ બાબતમાં બધી જ જવાબદારી મારી છે. એમાં જે બદનામી થવી જોઈએ, તે મારી થવી જોઈએ; મેયરની નહીં. જે કંઈ સવાલ પૂછવા હોય એ મને પૂછો.’ પછી તો એ પ્રેસ કૉન્ફરન્સનું ટારગેટ હું બની ગયો. બધા મારી ઉપર તૂટી પડ્યા. હવે ટીવી કેમેરાઓએ મારી પર મીટ માંડી. આંખને આંજી દેતી કેમેરાની એ લાઈટ્સ, હાથમાં રેકોર્ડિંગ મશીન લઈને ધક્કામુક્કી કરતા અનેક રિપોર્ટરો, ટોકિંગ પોઈન્ટ્સ અને નોટ્સ લઈને તમને તૈયાર કરતો સ્ટાફ – ક્લાસિક વોશિન્ગ્ટન પ્રેસ કૉન્ફરન્સમાં જે બધું હોય તે અહીં હતું.

વિધિની વિચિત્રતા તો જુઓ કે એ જ દિવસે સાંજે મને ગવર્નીંગ મેગેઝીન તરફથી રાષ્ટ્રીય કક્ષાનો “પબ્લિક ઑફિસિયલ ઓફ ધી ઇયર”નો મોટો અવોર્ડ અપાવાનો હતો. વોશીન્ગ્ટનની પ્રખ્યાત વિલર્ડ હોટેલમાં યોજાયેલા એક ભવ્ય સમારંભમાં મારું સમ્માન થવાનું હતું.  મારી કારકિર્દીનું આ એક ઊંચું શિખર હતું. સમારંભ યોજાયો. મને  અવોર્ડ અપાયો. ખૂબ વખાણ  થયાં, પણ મને ખબર હતી કે બીજે જ  દિવસે સવારે આ બધું રોળાઈ જવાનું છે. છાપામાં પહેલે પાને ટેક્સ કૌભાંડના ખરાબ સમાચાર સિવાય બીજું કંઈ નહિ હોય, અને એવું જ થયું.

બીજે દિવસે અને પછી મહિનાઓ સુધી, વોશિન્ગ્ટન પોસ્ટ અને બીજાં છાપાંઓમાં મારા ફોટા સાથે એ કૌભાંડના સમાચારો પહેલે પાને પ્રગટ થયા. કહેવામાં આવ્યું કે વોશિન્ગ્ટનના ઇતિહાસમાં ક્યારે ય પણ આવું મોટું કૌભાંડ થયું નથી. ત્યાર પછી તો મહિનાઓ સુધી મારી ઉપર કંઈક માછલાં ધોવાયાં. અમેરિકામાં છાપાંવાળા જ્યારે કોઈની પણ પાછળ પડે ત્યારે એનાં છોતરાં જડમૂળથી કાઢી નાખે. ભલભલાને જોત જોતામાં ભોંય ભેગા કરી દે!

વોશીન્ગ્ટન પોસ્ટમાં તંત્રીલેખો સાથે મારું કાર્ટૂન પણ છપાયું!  આવા બધા બદનામીના સમાચારો મહિનાઓ સુધી છાપાઓમાં અને ટીવીમાં આવ્યા કર્યા.  એ પ્રકરણના સંદર્ભમાં સીટી કાઉન્સીલ, બોર્ડ ઑફ ટ્રેડ, ચેમ્બર ઑફ કૉમર્સ, કમ્યુનીટી એસોશિઅન્સ, વોલ સ્ટ્રીટ, કોંગ્રેસ એમ અનેક જગ્યાએ મારે જુબાની આપવી પડી.  આકરા સવાલોના જવાબ આપવા પડ્યા.  આ કૌભાંડ કેમ થયું અને એને માટે કોણ કોણ જવાબદાર છે, તે બાબતની વ્યવસ્થિત તપાસ કરવા સીટી કાઉન્સિલે વોશીન્ગ્ટનની એક મોટી લો ફર્મને જવાબદારી સોંપી.

અજાયબીની વાત તો એ છે કે આવડું મોટું કૌભાંડ થયા પછી પણ બીજાં સાત વરસ હું સી.એફ.ઓ. તરીકે ટકી રહ્યો!  કૌભાંડ થયા પછી મારી ટર્મ પૂરી થયે બે વાર ફરી મારી નિમણૂંક થઈ. આમ હું 2013 સુધી હું સીએફઓ રહ્યો!  2013માં મેં જાતે જ રાજીનામું ન આપ્યું હોત તો બીજા ચાર વરસ હજી હું એ હોદ્દા પર રહી શક્યો હોત.  રાજીનામું આપ્યા પછી પણ મારે મેયરના કહેવાથી વધુ એક આખું વરસ એ જ હોદ્દા પર કામ કરવું પડેલું.

આજે હું નિવૃત્ત થઈને બેઠો છું ત્યારે વિચાર આવે છે કે આ જિન્દગીમાં હું ક્યાંથી નીકળ્યો અને ક્યાં પહોંચ્યો!  મારી ગતિ અને પ્રગતિ એવી અને એટલી તો અણધારી નીવડી છે કે મારા જન્મ સમયે કુંડળીમાં જે કાંઈ લખાયું હશે અથવા જોષીએ જે કાંઈ ભવિષ્ય ભાખ્યું હશે, તેમાંથી ભાગ્યે જ કંઈ સાચું પડ્યું હશે. ક્યાં અમારું ધૂળિયું ગામ, જેમાં મારા જન્મ વખતે હજી ઈલેક્ટ્રીસિટી પણ આવી નહોતી અને જ્યાં પીવાનું અને નાવાધોવાનું પાણી નદીએથી લાવવું પડતું, અને ક્યાં વિશ્વની મહાન સત્તા અમેરિકાની રાજધાની વોશિન્ગ્ટન? ક્યાં મુંબઈની મૂળજી જેઠા મારકેટમાં કરેલી અદના ગુમાસ્તાની નોકરી અને ક્યાં વોશિન્ગ્ટનના પાવરફુલ ચીફ ફાઈનાન્સિયલ ઑફિસરની પોઝિશન? ક્યાં મુંબઈમાં એક ઘોલકી શોધવા માટે અસહ્ય મુશ્કેલીઓ વચ્ચે કરેલો આંધળો રઝળપાટ અને ક્યાં અદ્યતન સુવિધાઓથી સજ્જ અમારું વિશાળ ઘર અને એનું એકાદ એકરનું હરિયાળું બેક યાર્ડ? ક્યાં મારી મુંબઈની ગુલામગીરી અને ક્યાં અહીં ‘વોશિન્ગ્ટનોઅન ઑફ ધી ઈયર’ કે ‘મોસ્ટ પાવરફુલ વોશિન્ગ્ટનોઅન્સ’માં મારી ગણતરી? ક્યાં નાતની વીશીઓમાં જેમતેમ લુસલુસ ઊભડક ખાવાનું અને ક્યાં વ્હાઈટ હાઉસનું સ્ટેટ ડીનર? આવી એક્સ્ટ્રીમ પરિસ્થિતિઓ વચ્ચે થયેલી મારી અણધારી જીવનયાત્રાનું મને જ મોટું આશ્ચર્ય છે.

સાડા સાત દાયકાની આ જિન્દગીની સફર પછી મારી સફળતા અને નિષ્ફળતાની વ્યાખ્યા પણ ધૂંધળી બની ગઈ છે. હવે મને ખબર નથી પડતી કે કોને મહાન કહેવા અને કોને પામર? હવે કોઈને એવાં લેબલ લગાડવાં એ પણ મને યોગ્ય નથી લાગતું. એક વસ્તુની સ્પષ્ટતા જરુર થઈ છે. જે લોકો એમ કહે છે કે એમની અસાધારણ સિદ્ધિઓ અને સફળતાઓ આપકમાઈની છે; તો એ વાતમાં હું માત્ર એમની બડાશનાં બણગાં જોઉં છું. ઊલટાનું આવા સફળ માણસની પાછળ હું એના જન્મ, કુટુમ્બ, સમાજ, ઉછેર, ભણતર, મિત્રો, જીવનસાથી, નસીબ, વગેરે વસ્તુઓ જોઉં છું. એનો અર્થ એ નથી કે વ્યક્તિગત બુદ્ધિ, પ્રયત્ન, ધગશ, પરિશ્રમ વગેરે જરૂરી નથી. કહેવાનું માત્ર એટલું જ કે, જેને ઇંગ્લિશમાં આપણે ‘self-made man’ કહીએ છીએ તે વાત કપોળકલ્પિત છે!

છતાં આ લખું છું, તે કદાચ કોઈને ઉપયોગી નીવડી શકે, એવો છૂપો આશય પણ છે.

ગઈ સદીના વચલા દાયકાઓમાં દેશનાં નાનાં ગામોમાં તેમ મુંબઈ જેવા શહેરમાં, સામાન્ય લોકો હાડમારીભર્યું જીવન કેમ જીવતા એનું અહીં વર્ણન કરવા પ્રયત્ન છે. સાસરે ગયેલી વહુ, પિયરની વાત કરતા જેમ લાગણીશીલ કે રોમેન્ટિક બને છે; તેમ દેશ છોડીને વર્ષોથી પરદેશમાં વસતા લોકો વતનની વાતો કરતા આવી લાગણીઓ પ્રદર્શિત કરે છે. હું એવી લાગણીઓથી બચ્યો છું કે નહીં એ તો વાચકે જ નક્કી કરવાનું છે.

અહીં જે ઘટનાઓ રજૂ થઈ છે તેને થયે તો ભવ વીતી ગયો છે. મારા વતનમાં જ્યાં મારો જન્મ અને ઉછેર થયો, મુંબઈમાં જ્યાં જ્યાં મેં નોકરીઓ કરી, અને અમેરિકામાં મેં જ્યાં જ્યાં શરૂઆતમાં વસવાટ કર્યો – એ વિશેની વાતો પચાસ–સાંઠ વરસ જૂની છે. એ બધી હકીકતો પર, એ અનુભવો પર સ્મૃિત-વિસ્મૃિતના કંઈક થરો લદાયેલા છે. અહીં એ ઘટનાઓ, એ અનુભવોની વાત જરૂર છે; પણ એ બધું જેમ અને જેવી રીતે યાદ રહ્યું છે તે પ્રમાણે લખાયું છે. ક્યારેક સ્મૃિત દગો દે છે, તો ક્યારેક એવું પણ બને છે કે, જેમ કોઈ જૂના તામ્રપત્ર પર જે લખાયેલું હોય તે ભુંસાઈ જાય છે; છતાં ઇિતહાસકાર એ કાળનો ઇિતહાસ તો લખે જ છે. એ ઇતિહાસમાં કેટલું સાચું માનવું એ પ્રશ્ન પણ ઊભો રહે છે. કોઈ પણ આત્મકથનાત્મક લેખનમાં આવી મર્યાદા પણ રહે છે. માનસશાસ્ત્રીઓ આ પ્રકારના લેખનને palimpsest કહે છે. એવું લખાણ પણ અહીં હશે જ એમ હું માનું છું.

અને છતાં વિખ્યાત મનોવિજ્ઞાની ઓલિવર સેક્સ કહે છે તેમ મોટે ભાગે આપણી સ્મૃિતઓ ભાગ્યે જ ખોટી પડતી હોય છે. હા, એ બધી સ્મૃિતઓ આપણા આત્મરંગે જરૂર રંગાયેલી હોય છે. અને જેમ જેમ પરિસ્થિિત બદલાતી રહે છે તેમ તેમ એ રંગ બદલાતો રહે છે. છતાં આ સ્મૃિતઓ બનેલી ઘટનાઓને વફાદાર રહેતી હોય છે. આ આત્મકથનમાં કેટલીક જીવન્ત વ્યક્તિઓનાં નામ લખ્યાં નથી અથવા તો ફેરવ્યાં છે. છતાં હકીકતો અને બનેલા બનાવો વિષે સચ્ચાઈ અને પ્રામાણિકતા જાળવીને જ લખ્યું છે.

આ પ્રાસ્તાવિક નિવેદન પછી પણ જો વાચકમિત્રો ચેત્યા ન હોય અને આગળ વધવું જ હોય તો જરૂર આગળ વધે ! પોતાના હિસાબે અને જોખમે !

આપણા બ્લૉગર “વિનોદવિહારી” વિનોદભાઈ પટેલ

માનનીય વિનોદભાઈના બ્લોગ માટેની જુગલકોશોર ભાઈની વાતો, આદરભાવ સહિત આપના વાંચન માટે આ રિબ્લોગ કરું છું. એમનો બ્લોગ એક ઉત્તમ કક્ષાનું સંસ્કારી ડાઈજેસ્ટ છે.

NET–ગુર્જરી

બ્લૉગજગતમાં “વિનોદવિહાર !!”

– જુગલકિશોર

‘A Pleasure trip’ ગણીને વિનોદભાઈએ ‘વિનોદ વિહાર’ નામક બ્લૉગ શરુ કર્યો તે તારીખ બરાબર સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૧ની પહેલી તારીખ હતી. ને એમની ઉંમર હતી ૭૫ વરસ ! આ ઉંમરે પણ માણસ આવી રચનાત્મક પ્રવૃત્તિ આરંભીને બાકી વધેલા સમયનો સદુપયોગ કરી જાણે છે.

હાઈસ્કૂલના અભ્યાસકાળ દરમિયાન જ ગુજરાતી સાહિત્યના જાણીતા લેખકોનાં પુસ્તકોના વાચને એમને લેખન પ્રત્યે પણ રસ જગાડેલો. બાકી હતું તે શાળા-છાત્રાલયના ભીંતપત્ર ‘ચિનગારી’નું સંપાદકકાર્ય કરવાની તક પણ મળી ગયેલી ! ૩૫ વર્ષો વ્યવસાય અને કૌટુંબિક જવાબદારીઓએ સાહિત્યરસમાં ઓટ આવી ખરી પરંતુ ૧૯૯૪માં જોબમાંથી નિવૃત્તિ લીધા પછી અમેરિકામાં કાયમી વસવાટ થતાં જ ભીતરમાં પડેલો સાહિત્યરસ ફરી તાજો થાય છે. એટલે અમેરિકા આવીને કમ્પ્યૂટર શીખી, લેપટોપ ખરીદી, એમાં ગુજરાતીમાં લખવાનું શીખી લીધું !

‘વિનોદ વિહાર’ બ્લૉગની પ્રથમ જ પોસ્ટમાં તેઓએ બ્લૉગના હેતુઓ જણાવ્યા હતા તે મુજબ :

‘’આ બ્લૉગના માધ્યમ દ્વારા મારામાં પડેલા સાહિત્યિક અને આધ્યત્મિક રસની અભિવ્યક્તિ તો થશે જ એ ઉપરાંત એ એક social…

View original post 936 more words

અજાણ્યાને જાણીતા કરીયે.

આવતી કાલથી વારંવાર વાંચવા ગમે એવી “એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા” – નટવર ગાંધી પ્રારંભ કરીશું. ચાલો આજે એ અજાણ્યા ગાંધીને જાણીને એમને આપણા પોતાના મિત્ર બનાવી દઈએ. કોણ છે એ “નટવર ગાંધી” ??

નટવર ગાંધી

unnamed.jpg

 

લેખક પરિચય

નટવર ગાંધીનો જન્મ 1940માં  સાવરકુંડલામાં.  મુંબઈમાં બી.કોમ. અને એલએલ.બીનો અભ્યાસ.  1961-1965 સુધી મૂળજી મારકેટમાં, મિલની પેઢીઓમાં અને અન્ય કંપનીઓમાં નોકરી. 1965માં ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે અમેરિકાગમન.  ત્યાં એમ.બી.એ. અને પીએચ. ડીગ્રીઓ મેળવી યુનિવર્સિટી ઑફ પિટ્સબર્ગ, અમેરિકન યુનિવર્સિટી અને અન્ય  યુનિવર્સિટીઓમાં શિક્ષણકાર્ય કર્યું.  1976-1997 દરમિયાન અમેરિકન કોંગ્રસની ‘વોચ ડોગ’ એજન્સી જનરલ એકાઉન્ટિંગ ઑફિસમાં ટેક્સ પોલિસી અને એડમિનિસ્ટ્રેશનના ડેપ્યુટી ડાયરેક્ટર તરીકે કામ કર્યું.  1997માં અમેરિકાની રાજધાની વૉશિન્ગટનના ટેક્સ કમિશ્નર તરીકે તેઓ નિમાયા અને ત્યાર બાદ 2000થી ત્યાં જ ચીફ ફાઈનાન્સિયલ ઓફિસર તરીકે નાણાંપ્રધાનની જવાબદારી 2000 થી 2014 સુધી સંભાળી.  એ હોદ્દાની રૂએ વૉશિન્ગટનના બાર બિલિયન ડોલરના બજેટની વ્યવસ્થા અને વ્યવહાર એમના હાથમાં હતા. અમેરિકન કરવેરા અને નાણાકીય ક્ષેત્રે નોંધપાત્ર પ્રદાન કરવા બદલ નટવર ગાંધીનું ઘણા એવોર્ડ્સથી બહુમાન થયું છે.  આંતરરાષ્ટ્રીય ક્ષેત્રે ગુજરાતની પ્રતિષ્ઠા વધારવા માટે 1996માં એમને ‘વિશ્વગુર્જરી’ એવોર્ડ પણ એનાયત થયો છે.

નટવર ગાંધીનું કામ બજેટનું, પણ એમની અભિરુચિ કવિતાની.  એમની કવિતામાં એક પરદેશ વસતા ભારતીયની જન્મભૂમિ પ્રત્યેની પ્રીતિ પ્રગટ થાય છે.  સાથે સાથે અમેરિકન વસવાટ, વિવિધ ધર્મવિચાર, વિધવિધ રાજકીય વિચારધારાઓ અને મૃત્યુની અનિવાર્યતા વિષે લખાયેલા કાવ્યો દ્વારા કવિ ગુજરાતી સાહિત્યમાં એક અનોખું વિષય વસ્તુ લાવે છે.

ગઈ સદીના વચલા દાયકાઓમાં દેશનાં નાનાં ગામોમાં તેમ મુંબઈ જેવા શહેરમાં સામાન્ય લોકો હાડમારીભર્યું જીવન કેમ જીવતા એનું અહી વર્ણન કરવા પ્રયત્ન છે.  વધુમાં નટવર ગાંધીની સાવરકુંડલાથી અમેરિકાની રાજધાની વોશીન્ગટન સુધીની જીવનયાત્રા અને વૉશિન્ગટનને નાણાંકીય રીતે સધ્ધર બનાવવામાં એના સીએફઓ તરીકે એમણે જે ભાગ ભજવ્યો તેની રસપ્રદ વાત આ આત્મકથામાં થઈ છે.unnamed.jpg