એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા પ્રકરણ ૩૦ અને ૩૧

મિત્રો,

કેટલાક પારિવારિક સંજોગોમાં બહારગામ રોકાણ હોવાને કારણે હું  શ્રી નટવર ગાંધીની  આત્મકથા પોસ્ટ કરી શક્યો ન હતો. આજે બે પ્રકરણ્ટ્ટ એક સાથે રજુ કરું છું. હવે પછી  ૩૨મું પ્રકરણ તા.૨૨ કે ૨૩મી એ પોસ્ટ કરી શકીશ. સળંગ વાંચતા મિત્રોને અનિયમિતતા કઠે એ સમજું છું. અને ક્ષમા પ્રાર્થું છું.

આપનો પ્રવીણ.

===============================

એક અજાણ્યા ગાંધીનીામ આત્મકથ

NatwarGhandhi.jpg

નટવર ગાંધી

પ્રકરણ 30– પ્રોફેસર થયો

 મુંબઈની સીડનહામ કૉલેજમાં ભણવાથી એક ફાયદો એ થયો એ કે મને અંગ્રેજી પ્રમાણમાં સારું આવડતું હતું.  સાવરકુંડલામાં તો મારું ભણતર ગુજરાતી માધ્યમમાં જ થયું હતું, એટલે સીડનહામ કોલેજનું ઈંગ્લીશ મીડિયમ મને બહુ આકરું લાગેલું.  પણ કૉલેજનાં ઈંગ્લીશ મીડિયમના ચાર વર્ષો અને મુંબઈના વસવાટને કારણે અંગ્રેજી ભાષાની સગવડ વધી હતી.  એટલાન્ટા યુનિવર્સિટીમાં ભાષાની બાબતમાં કોઈ વાંધો નહી આવ્યો. ભણવાના વિષયો પણ મને મુખ્યત્વે સહેલા લાગ્યા.  પ્રોફેસરો ક્લાસમાં શું બોલે છે કે ભણાવે છે એ સમજવામાં મુંબઈમાં જે મુશ્કેલી પડી હતી, તે એટલાન્ટામાં ન પડી!  જેમ મુંબઈના કોઈ પ્રોફેસરની બુદ્ધિમત્તાથી હું અંજાયો ન હતો, તેવું જ એટલાન્ટામાં થયું, જો કે અહીંના પ્રોફેસરો પોતાના વિષયની બરાબર તૈયારી કરીને આવતા, અને પોતાના વિષયના નિષ્ણાત દેખાતા. સીડનહામ કૉલેજમાં પ્રોફેસરો વેઠ ઉતારતા હતા એવું લાગતું, જ્યારે અહીં પ્રોફેસરોને પોતાના વિષયમાં અને વિદ્યાર્થીઓમાં રસ હોય એવું દેખાતું.  આ બધામાં એટલાન્ટાનું પહેલું વરસ તો ક્યાં ગયું તેની ખબર જ ન પડી.

મારો અભ્યાસ પૂરો થાય તે પહેલાં મારે ફૂલટાઈમ જોબ શોધવાનો હતો.  હું જ્યારે જોબ શોધવા નીકળ્યો ત્યારે ખબર પડી કે એટલાન્ટા યુનિવર્સિટીમાં ભણવાની મર્યાદાઓ શું હતી.  મેં જોયું તો અમારી સાથે જે કાળા છોકરાછોકરીઓ હતાં તેમને ફટ ફટ સારી સારી કંપનીઓમાં જોબ મળવા મંડ્યા, જ્યારે અમને દેશી વિદ્યાર્થીઓને ઇન્ટરવ્યૂના પણ ફાંફા!  અમેરિકાની સમૃદ્ધિથી કાળાઓને વેગળા રાખવાથી એમની કપરી દશા થઈ  હતી.  અમેરિકન સમૃદ્ધિ જે અહીં સામાન્ય ગોરા માણસોને પણ મળતી હતી, તે કાળા લોકોને નહોતી મળતી.  એમને નસીબે ગરીબી અને કાળી મજૂરી ને હલકાં કામો જ લખાયાં હતાં. ખાસ તો મોટી કંપનીઓની અને ફેડરલ કે સ્ટેટ ગવર્ન્મેન્ટની સારી સારી નોકરીઓમાંથી એમને બાકાત રાખવામાં આવ્યા હતા.

1960ના દાયકામાં કાળી પ્રજાની સિવિલ રાઈટ્સની મોટી ઝુંબેશ શરૂ થઇ. બ્લેક પાવરના હિંસક આંદોલનને કારણે મોટાં શહેરોમાં હુલ્લડો થયાં.  ગોરી પ્રજા ચેતી.  દેશના આર્થિક તંત્રમાં ફેરફાર કરવાની જરૂરિયાત ગોરાઓને વરતાણી.  ફેડરલ ગવર્ન્મેન્ટનું કંપનીઓ ઉપર દબાણ આવવા માંડ્યું કે એમણે કાળી પ્રજાને સારા જોબ આપવા, પ્રમોશન આપવું. આ સરકારી વ્યવસ્થાને અહીં “અફીર્મેટીવ એક્શન” કહેવામાં આવે છે.  આપણા દેશમાં લઘુમતિઓ માટે જેમ સારી નોકરીઓ, મેડિકલ કૉલેજના એડમિશન વગેરેના અમુક ટકા રિજર્વ રખાય તેવું જ.  ક્વોટા રાખવાની અમેરિકનોને મોટી સૂગ, પણ હકીકતમાં આ કાળા લોકોને સારા જોબ આપવાના ક્વોટા જ હતાં.

સારી સારી કંપનીઓ પોતાના ક્વોટા જલદી ભરવા બ્લેક કૉલેજોમાં જાય અને છોકરાછોકરીઓને પસંદ કરે.  ભલે સાવ નબળો બ્લેક વિદ્યાર્થી હોય, છતાં પણ એને ઝીરોક્સ કે આઇબિએમ જેવી કંપનીઓ સામેથી મોટી ઓફર આપે, અને અમે દેશી વિદ્યાર્થીઓ જોતા રહી જઈએ. અમને ઇન્ટરવ્યૂમાં પણ ન બોલાવે.  અહીં દરેક યુનિવર્સીટીમાં જોબ પ્લેસમેન્ટ સેન્ટર હોય.  એની ફરજ વિદ્યાર્થીઓને સારી નોકરીઓ અપાવવાની હોય છે.  કંપનીઓ યુનિવર્સિટીઓમાં સામેથી આવે અને સારા વિદ્યાર્થીઓને પસંદ કરે. જોબ પ્લેસમેન્ટ ઑફિસર વિદ્યાર્થીઓને મદદ કરે. હું પ્લેસમેન્ટ સેન્ટરમાં જાઉં ત્યારે મને મારા મુંબઈના દિવસો યાદ આવે.  સીડનહામ કૉલેજમાં પ્લેસમેન્ટ સેન્ટર કેવું ને વાત કેવી?  બી.કોમ થયા પછી મુંબઈમાં એક સાવ સામાન્ય ક્લર્કની નોકરી લેતા મને નાકે દમ આવી ગયો. અને છેવટે જે નોકરી મળી તે લાગવગથી જ મળી.

હવે મારે અમેરિકામાં જોબનો પત્તો પાડવાનો હતો, અને તે પણ તુરત જ.  પૈસાની જરૂર તો ખરી જ, પણ મારે જલદી જલદી ગ્રીન કાર્ડ મેળવવું હતું. એ મળે તો જ અમેરિકામાં રહી શકાય. મારે કંઈ દેશમાં પાછા જવું નહોતું. પાછા જઈને દેશસેવા કરવી છે કે દેશ તમારી રાહ જોઈને બેઠો છે એવા શેખચલ્લીનાં શમણાં હું ક્યારે ય જો’તો નહોતો.  ગ્રીનકાર્ડ મેળવવા માટે જોબ હોવો એ અનિવાર્ય હતું.  મારો હિસાબ સીધો હતો:  જોબ હોય તો તમારા એમ્પ્લોયર તમને ગ્રીન કાર્ડ માટે સ્પોન્સર કરે.  ભવિષ્યમાં વધુ સારો જોબ મેળવવા માટે પણ ગ્રીન કાર્ડ હોવું જરૂરી હતી. વળી ગ્રીન કાર્ડ વગર નલિનીને  કેમ બોલાવી શકાય? એના એકસૂરી કાગળો તો નિયમિત આવતા જ હતા: ક્યારે બોલાવો છો?

ગ્રીનકાર્ડ મળે તો પછી પાંચ વરસે સીટીઝનશીપ માટે પણ એપ્લાય કરી શકાય.  ભાઈ, બહેન, માબાપ વગેરેને જો દેશમાંથી બોલાવવા હોય તો અમેરિકન સીટીઝનશીપ હોવી જ જોઈએ.  એટલે જે એમ્પ્લોયર સ્પોન્સરશીપ આપવા તૈયાર હોય ત્યાં જોબ લેવાનો હતો.  બ્લેક કૉલેજો સ્પોન્સરશીપ આપવા તૈયાર હતી.  તેમને બીઝનેસ, મેથ્સ અને એન્જીનીઅરીંગના પ્રોફેસરોની ખૂબ જરૂર હતી.  આવા પ્રોફેસરોની ત્યાં તંગી હોવાને કારણે ઈમિગ્રેશન સર્વિસ બ્લેક કૉલેજોની સ્પોન્સરશીપ તરત માન્ય કરતી અને ગ્રીનકાર્ડ આપતી.

બ્લેક કૉલેજમાં જોબ શોધવાનું એક બીજું રહસ્ય હતું.  એટલાન્ટા યુનિવર્સિટી જેવી બ્લેક કૉલેજમાં ભણ્યા હો તો તમારે ભાગ્યમાં બ્લેક કૉલેજ જ લખી હોય ને!   હવે મને ખબર પડી કે જારેચા શા માટે અહીં એટલાન્ટા યુનિવર્સિટીમાં કામ કરતા હતા. અમારે જોબ જોતો હોય તો કોઈ બ્લેક કૉલેજમાં જ મળવાનો હતો. ત્યાં ઘણી જગ્યાઓ ખાલી પડી હતી.  એક જમાનામાં જ્યારે બ્લેક લોકોને વ્હાઈટ કંપનીઓમાં નોકરી નહોતી મળતી ત્યારે એટલાન્ટા યુનીવસિૅટીના સ્નાતકો આવી બ્લેક કૉલેજોમાં નોકરી કરતા. પણ હવે તો મોટી કંપનીઓ અને ફેડરલ અને સ્ટેટ ગવર્ન્મેન્ટ આ બ્લેક સ્નાતકોને જેવા યુનિવર્સિટીમાંથી નીકળ્યા કે તરત ઊપાડી જાય. કંપનીઓની જેમ વ્હાઈટ યુનિવર્સિટી ઉપર પણ બ્લેક પ્રોફેસરોને જોબ આપવાનું ફેડરલ ગવર્ન્મેન્ટનું પ્રેશર હતું. આમ બ્લેક કૉલેજોમાં જે પ્રોફેસરો હતા તેમને પણ વ્હાઈટ કૉલેજો અને યુનિવર્સિટીઓ સારી સારી ઓફર આપી લઈ જતી.

બ્લેક પ્રોફેસરો જો વ્હાઈટ કૉલેજ અને યુનિવર્સિટીમાં જતા રહે તો પછી બ્લેક કૉલેજોમાં ભણાવશે કોણ?  અમેરિકામાં ત્યારે લગભગ સોએક જેટલી બ્લેક કૉલેજો અને યુનિવર્સીટીઓ હતી.  ત્યાં હવે નવા બ્લેક સ્નાતકો તો જતા બંધ થયા. બ્લેક કૉલેજમાં પ્રોફેસરોની, ખાસ કરીને બિઝનેસ, મેથેમેટિક્સ, એન્જીનીયરીંગના પ્રોફેસરોની, ખૂબ તંગી થઈ. લાયબ્રેરીમાં જઈને બ્લેક કૉલેજોનું લીસ્ટ હું લઇ આવ્યો. ફટ ફટ એપ્લીકેશન કરવા માંડી. આપણે એપ્લીકેશન કરવામાં તો હોશિયાર હતા. મુંબઈની ટ્રેનીંગ હતી ને?  જો કે આ વખતે મુંબઈની જેમ હાથે લખીને નહીં, પણ ટાઈપ કરીને ઘણે ઠેકાણે એપ્લીકેશન મોકલાવી દીધી.  ચાર ઠેકાણેથી ઇન્ટરવ્યૂ માટે મને બોલાવ્યો.  ગયો. ચારે ઠેકાણેથી જોબ ઓફર આવી.

મેં નોર્થ કેરોલિના સ્ટેટના ગ્રીન્સબરો નામના એક નાના શહેરની બ્લેક પબ્લિક યુનિવર્સિટીમાં નોકરી લીધી. નોર્થ કેરોલિના સ્ટેટની એગ્રીકલ્ચરલ એન્ડ ટેકનીકલ યુનિવર્સિટી (એ. ઍન્ડ ટી.)નું ફંડિંગ રાજ્ય તરફથી હતું, તેથી પ્રમાણમાં નાણાંકીય રીતે એ સદ્ધર હતી.  મોટા ભાગની પ્રાઈવેટ બ્લેક કૉલેજો ફંડીગને અભાવે મરવા પડી હતી. ગ્રીન્સબરોની જ એક પ્રાઈવેટ બ્લેક કૉલેજ બેનેટ કૉલેજમાં પણ મને જોબ મળેલો.  મેં વિનય પૂર્વક ના પાડી. તે ફંડના અભાવે ફડચામાં પડવાની તૈયારી હતી.  જેવું એટલાન્ટાનું ભણવાનું પત્યું કે આપણે તુરત જ બેગ ઉપાડીને બસમાં બેસી ગયા, ગ્રીન્સબરો જવા માટે.

હું કાંઈ ગ્રેજ્યુએશન સેરીમનીમાં માર્ચ કરીને ડિગ્રી લેવા રોકાયો નહીં.  મને થયું કે યુનિવર્સીટી એની ફૂરસદે ડિગ્રી મોકલવાની છે, તો પછી એને માટે કંઈ ગાઉન અને કેપનો ખોટો ખર્ચ શા માટે કરવો?  મારી સાથે ભણતા અમેરિકનોને આ વાત વિચિત્ર લાગી.  એમને માટે કોલેજ ગ્રેજ્યુએશન એ બહુ મોટી વાત હતી.  એ સેરીમની માટે આખું કુટુંબ ભેગું થાય.  દૂર દૂર થી સગાં વહાલાંઓ આવે, મોટા ડિનર થાય, ફોટા પડે, વગેરે, વગેરે.

મારે માટે એવું કંઈ થવાનું નહોતું. જે કુટુંબમાં ઉચ્ચ અભ્યાસનું મહત્ત્વ હોય તે કૉલેજ ગ્રેજ્યુએશનનો ઉત્સવ કરે, પણ અમારા કુટુંબમાં હું શું ભણું છું તેની જ કોઈને ખબર ન હોય, અને કાકા તો એમ માનતા હતા કે હાઈસ્કુલ પછી કંઈ ભણવું એ જ નકામું છે, તો પછી હું ક્યાં મોઢે કહું કે મારું ગ્રેજ્યુએશન થવાનું છે તો તેની સેરીમનીમાં તમે આવો.  આ કારણે મારી પાસે પીએચ.ડી સુધીની આજે ચાર ચાર ડિગ્રીઓ હોવા છતાં મેં કયારેય ગ્રેજ્યુએશન સેરીમનીમાં માર્ચ કરીને એકેય ડિગ્રી લીધી નથી કે ફોટા પડાવ્યા નથી.  મુંબઈમાં મને બી.કોમ. અને એલ.એલ.બી.ની ડિગ્રીઓ મળી ત્યારે ખબર પણ નહોતી કે સેરીમની ક્યારે હતી!  જોબ શોધવાની મથામણ જ એવડી મોટી હતી કે  ગ્રેજ્યુએશન સેરીમનીનો વિચાર પણ નહોતો કર્યો.

1966ના સપ્ટેમ્બરમાં હું ગ્રીન્સબરો પહોંચ્યો ત્યારે એ. ઍન્ડ ટી.નું સેમેસ્ટર શરુ થતું હતું.  મારે જલદીથી જોબ શરુ કરી દેવાનો હતો.  ગ્રીન્સબરોમાં હું એકલો હતો.  એટલાન્ટાના મારા એક વરસના વસવાટમાં મને જારેચાની સલાહ સૂચના અને માર્ગદર્શન સતત મળતાં  રહેતાં.  મારો એમની સાથેનો સંપર્ક રોજનો હતો.  ગ્રીન્સબરોમાં હવે મારે જ બધું સાંભળવાનું હતું. બસ સ્ટેશને મને કોઈ લેવા આવવાનું નહોતું.  જ્યાં સુધી મારું અપાર્ટમેન્ટનું નક્કી ન થાય ત્યાં સુધી મેં રહેવાની વ્યવસ્થા કૉલેજની ડોર્મમાં કરી.  એટલાન્ટામાં હું  ડોર્મના વસવાટથી ટેવાયેલો હતો તેથી અહીં કાંઈ નવું નહીં લાગ્યું.  એક વસ્તુ ખાસ કઠી અને તે એ કે મારી પાસે કાર નહોતી. ન્યૂ યોર્ક કે શિકાગો જેવા ગણ્યાં ગાંઠ્યાં મોટાં શહેરોને બાદ કરતા, અમેરિકાનાં નાનાં શહેરોમાં કાર વગર રહેવું ખૂબ મુશ્કેલ. બસ કે ટ્રૈનની સગવડ નહિવત.  એટલાન્ટામાં જારેચા એમની કારમાં મને જ્યાં જરૂર હોય ત્યાં લઈ જતા. અહીં એ માટે કોને કહેવું?

એ. ઍન્ડ ટી. યુનિવર્સિટીમાં મારું મુખ્ય કામ એકાઉટીન્ગ ભણાવવાનું. બ્લેક કૉલેજ એટલે લગભગ સો ટકા બ્લેક વિદ્યાર્થીઓ.  મોટા ભાગે મધ્યમ વર્ગ કે ગરીબ ઘરોમાંથી આવેલા. ઘણા તો એવા કુટુંબોમાંથી આવેલા કે જ્યાંથી કોઈ આ પહેલાં કૉલેજમાં ગયું જ ન હોય.  માબાપ છોકરા છોકરી ઉપર ઘણો મદાર માંડી બેઠા હોય. ક્લાસમાં પહેલે દિવસે જઈને ઊભો રહ્યો. મારી સામે બધાં જ બ્લેક છોકરાછોકરીઓ બેઠેલા.  હું એમના કરતાં  ઉંમરમાં દસેક વરસે મોટો હોઈશ, પણ એમના કદાવર શરીર સામે નાના છોકરા જેવો દેખાયો હોઈશ.  હું થોડી વાર તો ગભરાયો. હું જે કાંઈ બોલીશ તે આ લોકો સમજશે ખરા?  મારા ઉચ્ચારો અને ઈંગ્લીશ હજી દેશી જ હતા. વળી અત્યાર સુધી હું જાહેરમાં ઇંગ્લીશમાં ક્યારેય બોલ્યો નહોતો.  એટલાન્ટા યુનીવસિૅટીમાં ક્લાસમાં પ્રોજેક્ટનું પ્રેજન્ટેશન જરૂર કરેલું, પણ એ તો બીજાઓ સાથે.  અહીં તો હું એકલો.  મેં જો કોઈ ભૂલ ચૂક કરી તો કોઈ મારી મદદે આવવાનું નહોતું.  આગલે દિવસે તૈયારી ખૂબ કરી હતી, અરીસા સામે ઉભા રહીને પ્રેક્ટીસ પણ કરી હતી.

સ્વીમીંગ પૂલના ડાઈવીંગ બોર્ડ પર ઉભેલા શીખાઉ સ્વીમર જેવી મારી દશા થઈ.  ત્યાં ઉપર પહોંચ્યા પછી પાણીમાં પડવા સિવાય છૂટકો થોડો છે?  મેં તો યા હોમ કરીને ઝંપલાવ્યું.  આગલે દિવસે જે ગોખ્યું હતું તે ઓકવાનું શરૂ કરી દીધું.  પહેલી પાંચ મિનિટ  હું શું બોલ્યો તેની કાંઈ મને ખબર ન પડી, પણ બોલ્યો ખરો અને જોયું તો સામે બેઠેલા વિદ્યાર્થીઓ ધ્યાનથી સાંભળતા હતાં, હું જે બોલતો હતો તેની નોટ્સ લેતા હતા.  ખાસ કરીને કોઈ ઊભું નહોતું થતું, કે અંદરો અંદર વાત કરતું નહોતું.  દેશની કૉલેજોમાં જેમ પ્રોફેસરોનો હુરિયો બોલાવાય તેવું કાંઈ થશે તો એવો મને ભય હતો.  એવું કાંઈ ન થયું.  પહેલી પાંચ મિનિટ પછીની બાકીની ચાલીસ મિનિટ ઝડપથી ગઈ.  મેં ક્લાસ પૂરો કર્યો.  એ જ વિષય મારે દિવસના બે વાર ભણાવવાનો હતો.  મારા શંકા અને ભય પહેલા ક્લાસ પછી ગાયબ થયા. બીજો ક્લાસ બરાબર ગયો.  રાત્રે શાંતિથી સૂતો.

પ્રોફેસર તરીકે એકાદ અઠવાડિયું પસાર કર્યા પછી મને ખબર પડી કે પ્રોફેસર હોવાનો એક મોટો ફાયદો છે.  મોટે ભાગે વિદ્યાર્થીઓ તો એમ જ માને છે કે તમારામાં એમના કરતાં વધુ બુદ્ધિ, અનુભવ અને વિષયની જાણકારી છે, નહીં તો તમારી પ્રોફેસર તરીકે પસંદગી થઈ કેવી રીતે?  વધુમાં આગળ જણાવ્યું છે તેમ અહીં જે ગ્રેડ અપાય છે તે પ્રોફેસર પોતે જ આપે. દેશની જેમ યુનિવર્સિટી એક્જામ અહીં નથી હોતી, કે જેમાં હજારો વિદ્યાર્થીઓ એક જ સરખી એક્જામ આપે.  આપણે ત્યાં પેપરનું ગ્રેડિંગ કોણ કરે છે તે વિદ્યાર્થીઓને ખબર પણ ન હોય.  અહીં તો પ્રોફેસર જ એક્જામ પેપર નક્કી કરે, એ જ તપાસે, અને એ જ ગ્રેડિંગ કરે. એટલે કોઈ પણ વિદ્યાર્થી પ્રોફેસરની સાથે જીભાજોડી કરતાં બે વાર વિચાર કરે.

દેશમાં જે પ્રોફેસરોનો હુરિયો બોલાવાય એવું અહીં થયું હોય એમ મને યાદ નથી.  એનો અર્થ એ નથી કે વિદ્યાર્થીઓને પ્રોફેસર સામે ફરિયાદ કરવાનો કોઈ હક્ક નથી કે એવી ફરિયાદો થતી નથી.  થાય જ છે, પણ કૉલેજના ડીન એવી કોઈ ફરિયાદ આવતા એ બાબતની તપાસ કરે, અને પછી તે બાબત યોગ્ય પગલાં જરૂર લે. કોઈ વિદ્યાર્થીને પ્રોફેસર ન ગમતા હોય, કે એની સામે વાંધો હોય તો એ જ વિષય ભણાવતા બીજા પ્રોફેસરના ક્લાસમાં દાખલ થાય.

સદ્ભાગ્યે હું લોકપ્રિય પ્રોફેસર નીવડ્યો.  વિદ્યાર્થીઓ માટે મારી ઑફિસનાં બારણાં હંમેશ ઉઘાડાં હોય એ એમને ગમતું.  કોઈ પણ વિદ્યાર્થી મારી પાસે કોઈ પ્રોબ્લેમ લઈને આવે તો એ હું ધ્યાનથી સાંભળું એ એમને ગમે.  એક વાર અપાર્ટમેન્ટ લીધા પછી  હું થોડા થોડા વિદ્યાર્થીઓને ઘરે પણ બોલાવતો.  તે એમને ખૂબ ગમતું.  વધુમાં હું ઇન્ડિયન છું, બીજા પ્રોફેસરોથી જુદો છું, વિદ્યાર્થીઓને મળવાનો, તેમના પ્રશ્નો સાંભળવાનો મારી પાસે ટાઈમ છે, મને તેમનામાં રસ છે–આ બધાંને કારણે હું પોપ્યુલર થઇ ગયો.  વધુમાં હું જે કાંઈ ભણાવતો હોઉં તેનું વર્તમાન બીઝનેસ સાથે અનુસંધાન કરું, સમજાવું કે આજે આપણે જેની ક્લાસમાં ચર્ચા કરીએ છીએ એવું ક્લાસ બહારની દુનિયામાં થતું હોય છે.  આ એપ્રોચ એમને ગમ્યો.  હું નવો નવો પ્રોફેસર હતો તેથી ક્લાસ માટે બરાબર તૈયારી કરતો, જેથી ક્લાસમાં ભણાવવામાં કે વિદ્યાર્થીઓના પ્રશ્નોના જવાબ આપવામાં ભાગ્યે જ મુશ્કેલી પડતી.

**********************************

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા

નટવર ગાંધી

 પ્રકરણ 31– બ્લેક પાવરની ઝુંબેશ

એટલાન્ટાની સરખામણીમાં ગ્રીન્સબરો આમ તો નાનું શહેર ગણાય.  પણ અમેરિકન સિવિલ રાઈટ્સ મુવમેન્ટમાં એનું મહત્ત્વ ઘણું.  અમેરિકાના એક મોટા ડીપાર્ટમેન્ટ સ્ટોર વૂલવર્થના લન્ચ કાઉન્ટર પર એ. એન્ડ ટી. યુનિવર્સીટીના ચાર વિદ્યાર્થીઓએ 1960માં સીટ-ઇન કર્યું.  એ દિવસોમાં કાળા અને ગોરા લોકોના લન્ચ કાઉન્ટર જુદા.  કાળા લોકોના કાઉન્ટર પર જગ્યા ન હોય તો કાળા લોકોએ રાહ જોવાની.  ગોરાઓના  કાઉન્ટર પર જગ્યા હોય તો પણ ત્યાં એ બેસી ન શકે.  જેવું લન્ચ કાઉન્ટરનું તેવું જ બસનું અને બીજી અનેક પબ્લિક ફેસીલીટીઓનું–કાળા અને ગોરા લોકો માટે જુદી જુદી વ્યવસ્થા અને ગોરાઓને પહેલો પ્રેફરન્સ મળે.

માર્ટીન લ્યુથર કિંગની અસર નીચે ચાર કાળા વિદ્યાર્થીઓ 1960ની ફેબ્રુઆરીની પહેલી તારીખે વૂલવર્થના ગોરા લોકોના કાઉન્ટર પર જઈને બેઠા અને કૉફી ઓર્ડર કરી. ત્યાં કામ કરતી ગોરી વેઈટ્રેસે ના પાડી અને કહ્યું કે આ તો ગોરા લોકોનો કાઉન્ટર છે.  કૉફી પીવી હોય તો કાળા લોકોના કાઉન્ટર પર જાઓ. વિદ્યાર્થીઓએ કાઉન્ટર પરથી ખસવાની નાં પાડી. સ્ટોર બંધ થયો ત્યાં સુધી બેઠા, પણ એમને કૉફી નહીં મળી.  બીજે દિવસે બાજુની કૉલેજમાંથી વીસ કાળા વિદ્યાર્થીઓ આવ્યા, ત્રીજે દિવસે સાઈંઠ અને ચોથે દિવસે ત્રણસો  વિદ્યાર્થીઓ આવ્યા. આ બનાવને ટીવી અને છાપાંએ ઘણો કવર કર્યો.  દેશમાં હો હા થઈ ગઈ. સાઉથનાં બીજાં મોટાં શહેરોમાં પણ આ પ્રકારના સીટ-ઇન શરૂ થયા. છેવટે વૂલવર્થ અને બીજા સ્ટોર્સમાંથી આ કાળા ગોરાના જુદા જુદા કાઉન્ટર રદ થયા.  સિવિલ રાઈટ્સ મુવમેન્ટનું આ એક અગત્યનું પ્રકરણ હતું જેમાં કાળા લોકોને થોડી ઘણી સફળતા મળી.

એ. એન્ડ ટી. યુનિવર્સિટીમાં ભણાવવાથી સહેજે જ હું બ્લેક વિદ્યાર્થીઓના ગાઢ સંપર્કમાં આવ્યો. એમના પ્રશ્નો, સમસ્યાઓ, મૂંઝવણ વગેરેનો મને ઊંડો ખ્યાલ આવ્યો.  હું જો પહેલેથી જ કોઈ ગોરી યુનિવર્સિટીમાં દાખલ થયો હોત તો, અમેરિકાના કાળા ગોરાના સંબંધોની સમસ્યા હું ક્યારેય આટલી નજીકથી જોઈ શક્યો ન હોત.  ગુલામીથી માંડીને અત્યાર સુધી રંગભેદને કારણે બ્લેક પ્રજા ઉપર સૈકાઓથી જે અન્યાય થઈ રહ્યો હતો તે હવે એ લોકો સહેવા તૈયાર ન હતા.  આર્થિક, સામાજિક, અને રાજકીય ક્ષેત્રે ગોરી પ્રજાને જે કંઈ મળતું હતું તે બ્લેક પ્રજાને હમણાં ને હમણાં મળવું જોઈએ એવી એમની સ્પષ્ટ માંગ હતી. એ બાબતમાં કાળા યુવાનો અધીરા હતા.  એમના માબાપની પેઢીઓની ધીરજ સ્વાભાવિક રીતે તેમનામાં ન જ હોય. માર્ટીન લ્યુથર કિંગની અહિંસક અસહકારની ઝુંબેશને લીધે બ્લેક લોકો માટે સિવિલ રાઈટ્સ મેળવવામાં જે પ્રગતિ થઈ રહી હતી તેની ધીમી ગતિ એમને માન્ય ન હતી.  જો એ બાબતમાં ગોરી પ્રજા આનાકાની કરતી હોય તો એમની સામે શસ્ત્રો ઉપાડવાં પણ આ નવી પેઢી તૈયાર હતી.

નવી પેઢીની સ્પષ્ટ માન્યતા હતી કે માર્ટીન લ્યુથર કિંગની અહિંસક ચળવળ વ્હાઈટ પાવરની સામે આખરે તો નિરર્થક નીવડવાની છે.  માર્ટીન લ્યુથર કિંગ અને બીજા બ્લેક આગેવાનોના અહિંસક મોરચાઓનો સામનો દક્ષિણ રાજ્યોની ગોરી પ્રજાએ અને તેમના ગવર્નર, મેયર અને બીજા અધિકારીઓએ હિંસક રીતે જ કર્યો.  સિવિલ રાઈટ્સ માટે શાંતિથી કૂચ કરતા અહિંસક બ્લેક સ્વયંસેવકો ઉપર વારંવાર ઝનૂની કૂતરાઓ દોડાવ્યા, લાઠીમાર કર્યા, અને ગોળીબાર પણ કર્યા. એમાં ઘણાં બ્લેક લોકો મર્યાં. કેટલાય બ્લેક ચર્ચનું બોમ્બિંગ થયું. નવી પેઢીના નેતાઓનું માનવું એવું હતું કે બ્લેક પ્રજા માટે હિસંક ક્રાંતિ સિવાય કોઈ બીજો રસ્તો નથી.

બ્લેક પ્રજા પર જુલમ કરતા વ્હાઈટ શાસનને ઉથલાવવા જો માર્ટીન લ્યુથર કિંગનું આંદોલન અહિંસક હતું, તો માલ્કમ એક્સ નામના એટલું જ જોરદાર વ્યક્તિત્ત્વ ધરાવતા નવી પેઢીના એક અગ્રણી નેતાનું આંદોલન હિંસક હતું.  એ એમ માનતો કે  લોહિયાળ ક્રાંતિ કર્યા સિવાય બ્લેક પ્રજાનો કોઈ ઉદ્ધાર થવાનો નથી. કિંગ અને માલ્કમ એક્સના જુદા જુદા અભિગમમાં શું સારું, શું નરસું, એ બાબતમાં હું કૉલેજના વિદ્યાર્થીઓ સાથે ઘણી ચર્ચા કરતો.  એ લોકો પણ મને ગાંધીજીના સત્યાગ્રહ અને અહિંસક આંદોલન વિષે ઘણું પૂછતા.  એ વખતે બ્લેક પાવરના મુખ્ય પ્રણેતા સ્ટોકલી કાર્માઈકલની બોલબાલા હતી, ખાસ કરીને યુવાન બ્લેક પેઢીમાં. એક વખત એ અમારી યુનિવર્સીટીમાં પ્રવચન કરવા આવ્યો.  આખું ફિલ્ડ હાઉસ વિદ્યાર્થીઓથી ભરાઈ ગયું હતું.  ઊભા રહેવાની પણ જગ્યા ન મળે.  હું પણ એને સાંભળવા ગયો હતો. એના જેવા તેજસ્વી વક્તા મેં બહુ ઓછા જોયા છે.  અમેરિકા આખરે બ્લેક પ્રજા માટે સારો દેશ નથી એમ માનીને છેવટે દેશ છોડીને એ ઘાનામાં જઈને રહેલો.  વર્ષો પછી એ કોઈ સખ્ત માંદગીમાં સપડાયા હતો.  એ સારવાર કરવા પાછા અમેરિકા આવેલો ત્યારે મેં એને વ્હીલ ચેરમાં બેઠેલો જોઇને હું માની જ ન શક્યો કે આ માંદલો માણસ એક જમાનામાં જાહેર સભામાં હજારોને મંત્રમુગ્ધ કરતો હતો?

1968માં માર્ટીન લ્યુથર કિંગની હત્યા થઇ. એ સમયે બ્લેક પ્રજાના એ સૌથી વધુ માનનીય નેતા હતા. ગાંધીજીની અસર નીચે એમણે અમેરિકન બ્લેક પ્રજાના સિવિલ રાઈટ્સ માટે અહિંસક સત્યાગ્રહની જે ઝુંબેશ આદરી હતી તેને કારણે માત્ર અમેરિકામાં જ નહીં, પણ આખી દુનિયામાં એ આદરપાત્ર હતા.  એમને 1964નું શાંતિનું નોબેલ પ્રાઈઝ મળ્યું.  એમની હત્યા થઈ ત્યારે એમની ઉંમર માત્ર 39 વર્ષની હતી.  જેવા એ હત્યાના સમાચાર આવ્યા કે તરત અમેરિકાના નાનાં મોટાં શહેરોમાં હુલ્લડ શરૂ થયાં.  એ હુલ્લડોમાંથી વોશીન્ગ્ટન પણ બાકી ન રહ્યું.  વ્હાઈટ હાઉસને બચાવવા માટે પ્રેસિડેન્ટ જ્હોનસને નેશનલ ગાર્ડને બોલાવવા પડ્યા!  અમારી કૉલેજના પ્રેસિડેન્ટે તરત જ સમજીને અઠવાડિયાની રજા જાહેર કરી અને કૉલેજ બંધ કરી દીધી.  છોકરાછોકરીઓને ઘરે મોકલી દીધા.  એ છોકરાઓછોકરીઓ જો કેમ્પસ ઉપર હાજર હોત તો ગામમાં જરૂર મોટું તોફાન થાત.

મારે તો જલદી જલદી ગ્રીન કાર્ડ લેવું હતું.  એ.એન્ડ ટી. યુનિવર્સિટીમાં જોબ હોવાને કારણે તરત જ ગ્રીન કાર્ડ મળી ગયું.  જેવું ગ્રીન કાર્ડ મળ્યું કે તરત જ કાર લીધી, ફોર્ડ મસ્ટેન્ગ!  કાર લેવાના રોકડા પૈસા નહોતા, પણ અહીં તો ઇન્સ્ટોલમેન્ટ ઉપર બધું મળે.  ગ્રીન્સબરો જઈને મેં તરત ડ્રાઈવિંગ શીખી લીધું હતું.  જેવી કાર લીધી કે ગાંડાની જેમ ડ્રાઈવ કરવાનું શરૂ કરી દીધું.  વોશીન્ગ્ટન, ન્યૂ યોર્ક, શિકાગો, એમ બધે જવા માંડ્યું.  શરૂ શરૂમાં શીખાઉ હતો છતાં એટલું તો ડ્રાઈવ કરતો કે આજે મને થાય છે કે ત્યારે મારો કોઈ જીવલેણ એક્સીડંટ કેમ નહીં થયો?  જો કે થોડા ફેંડર બેન્ડર જેવાં છમકલાં જરૂર થયા, પણ ઈશ્વર કૃપાએ જેમાં શારીરિક હાનિ થાય એવું કાંઈ નહીં થયું.

કાર લીધી કે પહેલું કામ વોશીન્ગ્ટન જવાનું કર્યું! દેશમાંથી જ મને વોશીન્ગ્ટનનું મોટું આકર્ષણ હતું. વ્હાઈટ હાઉસ, કેપિટોલ, સ્મીથસોનિયન મ્યુઝિયમ, મેસેચ્યુસેટ એવન્યુ ઉપર આવેલ ઇન્ડિયન એમ્બેસી જ્યાં એક વાર ગગનવિહારી મહેતા અને એમ.સી. ચાગલા આપણા એમ્બેસેડર હતાં, વોશીન્ગ્ટન પોસ્ટ જેવા વિશ્વ વિખ્યાત છાપાં–આ બધું મારે જોવું હતું. વોલ્ટર લીપમેન જેવા કોલમનીસ્ટ, ફુલબ્રાઈટ જેવા સેનેટરોને મળવું હતું.  એ બધાને કાગળો પણ લખી દીધા કે મારે એમને મળવા આવવું છે. મારે એમની સાથે વિએટનામ વોર વિષે ચર્ચા કરવી હતી.

મારા પત્રો જોઈને તેમને મારી ધૃષ્ટતા પર હસવું આવ્યું હશે.  મને  પોતાને જ આજે આશ્ચર્ય થાય છે કે હું કેવી રીતે આવા મોટા માણસોને કાગળો લખી શક્યો? લીપમેનને મળવા માટે તો પ્રમુખો, વડાપ્રધાનો, એમ્બેસેડરો આતુર હોય છે.  મોટે ભાગે બધે ઠેકાણેથી ના આવી, પણ ‘ન્યૂ રિપબ્લિક’ નામના સાપ્તાહિકના એક કોલમનીસ્ટ રિચર્ડ સ્ટ્રાઉટ તરફથી હા આવી.  1920ના દાયકામાં ખુદ  વોલ્ટર લીપમેને એ સાપ્તાહિકની શરુઆત કરી હતી.  આપણે તો ખુશખુશાલ. મિત્ર કનુભાઈ દોશી ત્યારે અમેરિકા આવી ગયા હતા.  એમને ઉપાડીને આપણે તો વોશીન્ગ્ટન પહોંચી ગયા.  સ્ટ્રાઉટ અમને ત્યાંની વિશ્વવિખ્યાત નેશનલ પ્રેસ ક્લબમાં લંચમાં લઈ ગયેલા એ યાદ છે.

વિએટનામનું યુદ્ધ ચાલતું હતું. મારે મન એ અમેરિકાની વિદેશનીતિ ઉપર મોટું કલંક હતું.  એ યુદ્ધનો વિરોધ કરતા પ્રખ્યાત અમેરિકનોને હું મળવા પ્રયત્ન કરતો હતો.  એ વખતે શિકાગો યુનિવર્સિટીના રાજકારણના પ્રખ્યાત પ્રોફેસર હાન્સ મોર્ગેન્થાઉ એ યુદ્ધના સખ્ત વિરોધી હતા. એમનો વિરોધ કોઈ નૈતિક કારણોસર નહીં, પણ માત્ર પ્રેક્ટીકલ અને મીલીટરી વ્યુહની દૃષ્ટિએ હતો.  મને થયું કે મારે એમને મળવું જોઈએ! મેં એમને કાગળ લખ્યો કે મારે આવીને તમને મળવું છે.  એ કહે આવો.  ઠેઠ ગ્રીન્સબરોથી લગભગ હજારેક માઈલ ડ્રાઈવ કરીને હું શિકાગો પહોંચી ગયો.  એમની સાથે થોડી વાતો કરી.  પણ એમને જ્યારે ખબર પડી કે હું કોઈ રાજકારણ કે વિદેશનીતિનો નહીં, પણ અકાઉન્ટીન્ગનો પ્રોફેસર હતો અને તે પણ નોર્થ કેરોલિનાની કોઈ સામાન્ય યુનિવર્સિટી સાથે જોડાયેલો હતો કે તરત જ એણે અમારી વાતચીત પૂરી કરી.  કહ્યું કે એ બહુ કામમાં છે, અને મારે હવે જવું જોઈએ!

આ દરમિયાન નલિની દેશમાંથી આવી.  કારમાં હું ગ્રીન્સબરોથી પાંચસોએક માઈલ ડ્રાઈવ કરીને ન્યૂ યોર્ક જઈને એને લઈ આવ્યો.  એ આવે એ પહેલાં મેં એક એપાર્ટમેન્ટ લઈ રાખ્યું હતું. અમે ઘર માંડ્યું.  થોડી બેઝીક વસ્તુઓ લીધી.  હું તો સવારથી જ કૉલેજમાં ભણાવવા ચાલી જાઉં. એ તો ચાલીમાં રહેલી.  પાડોશીઓ, સગાંઓથી ઘેરાયેલી રહેવા ટેવાયેલી.  દિવસ રાત એ બધાની આવ જા હોય.  અહીં કોણ આવે?  ગણ્યાગાંઠ્યાં  ઇન્ડિયન ફેમીલી હતાં, એ જ સગાં ગણો, ગુજરાતી હોય કે નહીં.  જે હતાં તેમાં મોટા ભાગના મારી જેમ પ્રોફેસરો. સારા ઘરમાંથી આવેલા, જેમની પત્નીઓ ભણેલી.  હવે નલિનીને પોતાની અભણતાનું ભાન થયું.  એને અંગ્રેજી જરાય ન આવડે. ડ્રાઈવિંગની તો વાત જ ક્યાં કરવાની?

હું કૉલેજમાં ગયો હોઉં ત્યારે એને ઘરમાં ગોંધાઈને બેસી રહેવું પડે. જો કે આનો એક આડકતરો ફાયદો એ થયો કે એ ટીવી જોતી થઈ.  દરરોજ કલાકો સુધી ટીવી જોવાથી એને અમેરિકન ઈંગ્લીશ ધીમે ધીમે સમજાવા માંડ્યું. અને ભાંગી તૂટી ઇંગ્લીશમાં આજુ બાજુના પાડોશીઓ સાથે વાતો કરવા મંડી.  સ્વાભાવિક રીતે જ એને ઘરમાં એકલું લાગવા માંડ્યું.  મને થયું કે એને જેટલું બને તેટલું ડ્રાઈવિંગ શીખી લેવું જોઈએ જેથી એ પોતાની મેળે ઘરની બહાર નીકળે અને એને કંઈ અમેરિકાની ગતાગમ પડે. એ ડ્રાઈવિંગ શીખી. લાયસન્સ લીધું. પોતાની મેળે ગેસ, ગ્રોસરી વગેરે લેવા જતી થઈ. એના પગ હવે છૂટા થયા.  પછી તો જ્યાં ક્યાંય સેલ હોય ત્યાં પહોંચી જાય.  કોઈ પણ ભારતીય સ્ત્રી સ્ટોરમાં છાશવારે આવતા સેલમાં જતી થાય ત્યારે સમજવું કે એનું અમેરીકનાઈઝેશન શરૂ થઈ ગયું.

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા-પ્રકરણ 29–અમેરિકાની જાહોજલાલી

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા

NatwarGhandhi.jpg

નટવર ગાંધી

પ્રકરણ 29–અમેરિકાની જાહોજલાલી

દેશની ગરીબી અને તંગી હજી હમણાં જ અનુભવીને આવ્યો હતો એટલે મારે મન સૌથી વધુ આશ્ચર્યજનક વાત તો અમેરિકાની સમૃદ્ધિ અને ભૌતિક જાહોજલાલીની હતી.  આપણે ત્યાં જે પૈસાદારો જ માણી શકે એ બધું સામાન્ય માણસને અહીં સહેલાઈથી મળતું હતું તે મેં જોયું. સામાન્યમાં સામાન્ય માણસને પણ જીવનની બધી પ્રાથમિક જરૂરિયાતો મળતી હતી. સારું રહેવાનું, ખાવાપીવાનું, અને વ્યક્તિગત  સગવડ બધાને મળે. મધ્યમ વર્ગના લોકોની પાસે પણ રહેવા માટે મોટાં ઘર, એકે એક ઘરમાં લીવીંગ રૂમ, ડાઈનીંગ રૂમ, બે ત્રણ બેડરૂમ, બેઝમેન્ટ, આગળપાછળ યાર્ડ હોય. ઘરમાં સેન્ટ્રલ હિટીંગ અને એરકન્ડીશનીન્ગ,  રેફરીજરેટર, ઠંડા અને ગરમ પાણીના શાવર, ટોઇલેટ વગેરેની વ્યવસ્થા હોય. જેની પાસે આવાં ઘર ન હોય, તે અપાર્ટમેન્ટ કે ફ્લેટમાં રહે, જો કે તેમાં પણ બધી સગવડો તો હોય જ.  બધાને ત્યાં બબ્બે નહીં તો ઓછામાં ઓછી એક  કાર તો ડ્રાઈવે કે ગરાજમાં જરૂર પડી હોય. અને એ કારમાં પણ અનેક પ્રકારનાં ગેજેટ હોય.

અમેરિકાની ખરી જાહોજલાલી શું છે તે તો એના ગ્રોસરી સ્ટોરમાં જાઓ ત્યારે ખબર પડે.  એની આઈલ્સ અને શેલ્ફ વસ્તુઓથી છલકાતા હોય.  દહીં, દૂધ, ચીઝ, બટર વગેરે ડેરીની વસ્તુઓ, અનેક પ્રકારનાં લીલાં શાકભાજી, ફળો, સીરિયલ, બ્રેડ, ચા, કૉફી, સ્યુગર, કોકો, વગેરે જે માંગો તે તરત મળે.  માંસાહારીઓ માટે અનેક પ્રકારની ચીજ વસ્તુઓ હોય એ તો સ્વાભાવિક છે, પણ હવે તો શાકાહારીઓ માટે કે માત્ર વીગન અથવા અન્ય ડાએટ કરનારાઓ માટે પણ બધું મળી રહે.  જેમ છતના આ ચાળા હોય તેમ ચીઝ અને બ્રેડ જેવી વસ્તુઓ એક નહીં પણ અનેક પ્રકારની મળે! કોઈ બાબતની તંગી જ નહીં.  દર શનિ રવિએ લોકો મોટી મોટી કાર્ટ ભરીને આ બધું લઈ જાય.  જેવું ગ્રોસરી સ્ટોરનું તેવું જ વિશાળ ડીપાર્ટમેન્ટ સ્ટોરનું.  કપડાં લત્તાં, ફર્નીચર, અને ઘરને સજ્જ અને સુશોભિત કરવા અમેરિકનો જે હજાર વસ્તુઓ માંગે તે બધી અહીં સ્ટોર્સમાં મળે. વળી સામેથી ઉધારમાં લઇ જવાનું કહે!

મુંબઈમાં મને ઓરડી લેતાં નાકે દમ આવી ગયો હતો. કારણ કે એ લેવા માટે મારી પાસે બે હજાર રૂપિયા જેટલા પણ રોકડા પૈસા નહોતા. આખરે હું મુંબઈ છોડવા તૈયાર થઈ  ગયો હતો.  ઇન્સ્ટોલમેન્ટ દ્વારા કોઈ વસ્તુ દેશમાં ત્યારે ખરીદી શકાતી નહોતી.  અહીં તો મોટા ઘર અને કારથી માંડીને નાનામાં નાની વસ્તુ ઉધાર મળે. અને તમે એ પૈસા હપ્તે હપ્તે  વ્યાજ સાથે ભરી શકો.  નોકરીની શરૂઆત કરો કે તરત જ તમને ક્રેડીટ કાર્ડ મળે, જેથી જે જે વસ્તુની જરૂરિયાત હોય તે બધી વસ્તુઓ ઉધાર લઈ શકો. તે માટે રોકડા પૈસાની જરૂર નહીં, એ જોઈ જાણી હું તો છક્ક થઈ ગયો!

અમેરિકનોની આ બધી વ્યક્તિગત અને કૌટુંબિક જાહોજલાલી તો ખરી જ, પણ ઘરની બહાર નીકળો તો દેશની સામૂહિક અને ભૌતિક સમૃદ્ધિનો અને એની નૈસર્ગિક રમણીયતાનો ખ્યાલ આવે.  અહીંના વિશાળ રસ્તાઓ, હાઇવે, ગામને ખૂણે ખૂણે આવેલી લાયબ્રેરીઓ, સ્કૂલો, પાર્ક્સ, મ્યુજીયમ્સ અને રીક્રીએશન સેન્ટર્સ, નેશનલ પાર્ક્સ અને રળિયામણા બીચ, એની દરિયા જેવી નદીઓ, ઊંચા નીચા પર્વતો, આ બધું મફતના ભાવે બધા લોકો માણી શકે એવી સરકાર વ્યવસ્થા કરે.  એમાં ગરીબ તવંગરનો કોઈક ભેદભાવ નહીં. આગળ ભણવું હોય તો સરકારી કૉલેજો પણ ખરી, જેમાં એકદમ ઓછી ફી ભરી ભણી શકાય.  વળી જેમને જરૂર હોય એમને સ્કોલરશિપ અને બીજી નાણાંકીય મદદ મળે.  અરે, મારા જેવા વિદેશી વિદ્યાર્થીઓને પણ એ બધી મદદ મળતી હતી.

સૌથી વધુ આશ્ચર્યની વાત મને અહીંની સોશિયલ સિક્યોરીટીની લાગી.  પાંસઠ વરસના થાઓ કે સરકાર તરફથી દર મહીને જીવન નિર્વાહ માટે સોશિયલ સિક્યોરીટીના ચેક આવવા શરૂ થઇ જાય!  જ્યારે કમાતા હો ત્યારે જરૂર પગારના ચેકમાંથી એ માટે સરકાર પૈસા લે, પણ એ જેટલા પૈસા કાપે  એના કરતા અનેકગણા પૈસા પાછા આપે.  માણસ મરે ત્યાં સુધી એ ચેક આવ્યા કરે.  એના મર્યા પછી એની વિધવાને સર્વાઇવર બેનીફીટ મળ્યા કરે જેથી એને બીજા આગળ હાથ લંબાવવો ન પડે.  એવું પણ બને કે કેટલાય લોકોએ કાંઈ પણ પૈસા ન ભર્યા હોય, છતાં એમને પણ કંઈક ને કંઈક રકમનો ચેક તો આવે જ. આપણા ઘણા લોકો જે મોટી ઉંમરે અહીં આવ્યા હોય અને સોશિયલ સિક્યુરીટી સિસ્ટમમાં કશું પણ ભર્યું ન હોય છતાં એમને પણ ચેક તો આવે જ!  અમેરિકામાં મોટી ઉંમરે આવેલા આપણાં ઘણાં વૃદ્ધજનો એવો લાભ જરૂર લે! એવું જ હેલ્થ કેરનું.  વૃદ્ધાવસ્થામાં જો તમારી પાસે કોઈ સગવડ ન હોય, અને તમારી તબિયત બગડી તો સરકાર તમારી હોસ્પિટલ સારવારનો ખર્ચ સંભાળી લે, કોઈ ફી વગર. આવી ઉદાર સમાજવ્યવસ્થા અને અમેરિકન જાહોજલાલીને કારણે આખી દુનિયામાંથી આવીને લોકો અહીં ઠલવાય છે.  ઘણાં તો ગેરકાયદે અમેરિકામાં ઘૂસે છે.

અમેરિકન પ્રજાની એવી જ ઉદારતા ઓછી શક્તિમત્તાવાળા નાગરિકો માટે અહીં જે ખાસ વ્યવસ્થા હોય છે તેમાં વ્યક્ત થાય છે.  મૂંગા, બહેરા, લૂલા, લંગડા, આંધળા, ઓછી બુદ્ધિ વાળા કે અન્ય રીતે વિકલાંગ થયેલાં બાળકોનો વ્યવસ્થિત ઉછેર થાય તે બાબતની જવાબદારી સરકાર ઉપાડે.  એમને માટે વિશિષ્ટ સંસ્થાઓ હોય છે જ્યાં એમની સંભાળ લેતા શિક્ષકો પણ ખાસ તાલીમ પામેલા હોય છે. ઠેઠ બાળમંદિરથી માંડીને કૉલેજ સુધી એમને બીજાઓ જેવું જ શિક્ષણ મળે તેની કાળજી રખાય છે.  કશીક ખોડવાળા લોકો બીજા નાગરિકોની જેમ જ સમાજની બધી જ પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લઈ શકે એવી અપેક્ષા હોય છે. ટૂંકમાં વિકલાંગ લોકોની બધી શક્તિઓનો વિકાસ થઈ શકે એવી વ્યવસ્થા કરવામાં અમેરિકન સમૃદ્ધિ જરૂર ઉપયોગી નીવડે જ છે, પણ એમાં સાથે સાથે અમેરીકનોની એક પ્રજા તરીકેની સંવેદનશીલતા અને ઉદારતા જોવા મળે છે.

હું દેશમાં હતો ત્યારે અમેરિકાના મોટાં શહેરોનાં સ્લમ્સ વિષે બહુ સાંભળેલું.  થયું કે હું અમેરિકાની સમૃદ્ધિ અને આર્થિક વ્યવસ્થાથી બહુ અંજાયેલો છું, તો અહીંના ગરીબ લોકોનું શું થતું હશે એ પણ મારે જાણવું જોઈએ. થયું કે ચાલો એવા સ્લમ્સ જોવા જાઉં અને જોઉં કે એમાં ગરીબ લોકો કેવી રીતે રહે છે.  એક અમેરિકન મિત્રને લઈને એટલાન્ટાના સ્લમ્સ વિસ્તારમાં ગયો.  મારા ખ્યાલમાં સ્લમ્સ એટલે આપણા મુંબઈની ઝોંપડપટ્ટી જેવું કંઈક હશે–ખુલ્લી ગટરમાં કે કચરાના ડુંગરાઓ ઉપર ચડીને અર્ધા નાગા છોકરાઓ રમતા હશે, લૂલા લંગડા ભીખારીઓ આવતા જતા લોકોને કનડતા હશે, લોકો ખુલ્લામાં સૂતા હશે, ગંધાતી સાંકડી ગલીકૂંચીઓમાં પતરાંના છાપરાં નીચે કાચી બંધાયેલી નાની ઓરડીઓમાં લોકો વસતા હશે.

જઈને જોયું તો આમાંનું કંઈ ન હતું.  ત્યાં રહેનારા મોટે ભાગે કાળા લોકો જ હતાં, પણ ઝૂંપડાઓને બદલે જૂના ટાઉન હાઉસની કતારો હતી, થોડા મોટા પબ્લિક હાઉસિંગના અપાર્ટમેન્ટ બિલ્ડીંગ હતાં.  હું મુંબઈની ચાલીમાં રહેતો હતો, તેના કરતા આ સ્લમ્સ સાત  ગણા સારાં! મેં મારા મિત્રને પૂછ્યું કે આમાં કંઈ ભૂલ તો નથી થતી ને?  પછી સમજાયું કે ગરીબી રીલેટીવ છે–જે અમેરિકામાં સ્લમ ગણાય તે આપણા દેશમાં મધ્યમ વર્ગમાં ખપે. અમેરિકામાં જે ગરીબ ગણાય તેને આપણા મધ્યમ વર્ગ કરતાં પણ સારાં સાધનસગવડ મળતાં હોય છે!

ભોળી આંખે થયેલું આ અમેરિકાનું મારું પ્રથમ દર્શન!  શરૂ શરરૂમાં  અમેરિકાનું બધું સારું જ દેખાતું.  અને જો કોઈ દેશી અમેરિકાની ટીકા કરે તે મારાથી સહેવાય નહીં, અને જેમ નવો મિયાં ચુક્યા વગર નમાજ પઢે અને બહુ અલ્લા અલ્લા કરે તેમ હું પણ અમેરિકાના ગુણગાન ગાતો.  વધુમાં દેશના મારા કડવા અનુભવો હજી મનમાં તાજા હતા.  શરૂઆતમાં તો મને નાઇટમેર આવતા કે હજી હું દેશમાં જ છું, મૂળજી જેઠા મારકેટમાં હજી ગુમાસ્તાની નોકરી કરું છું, અને શેઠિયાઓ અને એમના નબીરાઓ માટે ચાપાણી લઈ આવું છું! ભર ઊંઘમાંથી જાગી પડું, અને જ્યારે ખાતરી થાય કે મારા જીવનની એ કારમી યાત્રા પૂરી થઇ છે, અને હવે તો હું અમેરિકામાં જ છું, ત્યારે પાછો સૂવા પ્રયત્ન કરું.

જેમ જેમ હું એટલાન્ટામાં સેટલ થતો ગયો તેમ તેમ દેશની બીજી બાજુ મને દેખાતી ગઈ.  દેશની વિદેશનીતિ અને ખાસ કરીને વિએટનામનું યુદ્ધ મારે માટે અસહ્ય હતું.  ખાસ કરીને દક્ષિણનાં રાજ્યોમાં કાળા લોકો પ્રત્યેના રંગભેદને કારણે થતો ભેદભાવ મને બહુ કઠતો.  કાળા લોકોની સ્થિતિ સુધારવા માટે, એમને પૂર્ણ નાગરિકત્વ આપવા માટે પ્રયત્નો જરૂર થતા હતા, પણ દક્ષિણનાં રંગભેદી દુષ્ટ રાજકારણીઓ એનો વિરોધ કરતા હતા.  મોટા ભાગના સુધારાઓ વોશીન્ગ્ટનથી ફેડરલ ગવર્ન્મેન્ટ અને સુપ્રીમ કોર્ટના દબાણથી જ થતા હતા.  કાળા લોકોની આ કફોડી દશાનો કોઈ અંત ન જોતા કાળા યુવાનોએ માર્ટીન લ્યુથર કિંગે ગાંધીજીની અસર નીચે આદરેલ અહિંસક અસહકારને નકાર્યો.  તેમણે ‘બ્લેક પાવર’ની હિંસક ઝુંબેશ ઉપાડી. દેશનાં મોટાં શહેરોમાં હુલ્લડો શરૂ થયાં.  એ જ સમયે વિએટનામનું યુદ્ધ પુર જોશમાં ચાલતું હતું. તેની વિરુદ્ધ પણ આંદોલનો શરૂ થયાં.

વધુમાં અમેરિકાના રાજકારણમાં નેશનલ રાઇફલ એસોશિએશન (એન.આર.એ.),  અમેરિકન મેડિકલ એસોશિએશન (એ.એમ.એ.) વગેરે સ્થાપિત હિતોની જોરદાર લૉબીઓ પ્રગતિશીલ સુધારાઓ કેવી રીતે અટકાવતી હતી તે ધીમે ધીમે સમજાયું. દાખલા તરીકે  એનઆરએ કારણે અમેરિકામાં રાઇફલ, હેન્ડગન અને અન્ય હિંસક સાધનો બઝારમાં છડે ચોક વ્હેંચાય અને દર વર્ષે લગભગ 33,000 લોકોની હત્યા થાય.  એ.એમ.એ. અને ઈન્સ્યુરન્સ કંપનીઓની લૉબીઓને કારણે દેશમાં પબ્લિક હેલ્થકેરની વ્યવસ્થા ન થઈ શકે.  મધ્યમ વર્ગ ને ગરીબ લોકો સામાન્ય સારવાર મેળવવામાં પણ પાયમાલ થઇ જાય, તો પછી કેન્સર જેવા જીવલેણ રોગની તો વાત જ શી કરવી?  આવી અનેક લૉબીઓથી કલુષિત થયેલું અમેરિકન રાજકારણ બહુજન પ્રજાના હિતો કરતાં સ્વાર્થી સ્થાપિત હિતોનું જ રક્ષણ કરતી.  આ બધું મને અહીંના વસવાટ પછી જ સમજાણું.  અને અમેરિકાની એક જુદી જ ભાત જોવા મળી.

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા-પ્રકરણ 28–અમેરિકા, પહેલી નજરે

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા

NatwarGhandhi.jpg

નટવર ગાંધી

પ્રકરણ 28–અમેરિકા, પહેલી નજરે

દેશમાં અમેરિકા વિષે જાણવાની મારી ભૂખ સંતોષવા હું હોલીવુડની મૂવીઓ જોવા જતો.  ટાઈમ અને લાઈફ મેગેઝીન જેવા અમેરિકન સામયિકો વાંચતો.  મુંબઈમાં ચર્ચગેટ સ્ટેશન નજીક આવેલ અમેરિકન લાયબ્રેરી (યુસીસ)માં જઈને અમેરિકન છાપાં ઉથલાવતો.  હું જોહન ગુન્થરના ‘ઇનસાઇડ અમેરિકે’ નામના મોટા પુસ્તકનાં  પાનાં  ફેરવતા અમેરિકાનાં સપનાં જોતો. આ બધું પરોક્ષ જ હતું.  અમેરિકાને જાત નજરે જોવાની પહેલી તક મને એટલાન્ટામાં મળી. કહો કે ત્યાં જ મને અમેરિકા રૂબરૂ જોવા મળ્યું–ઊંચા ઊંચા સ્કાયસ્ક્રેપર બિલ્ડીંગો, વિશાળ રસ્તાઓ, તેના પર પાણીના રેલાની જેમ દોડતી મોટી મોટી ગાડીઓ, મોટા ડીપાર્ટમેન્ટ સ્ટોર્સ, ઊંચી એડીના શુજમાં ફટ ફટ ચાલતી પુરુષ સમોવડી દેખાવડી સ્ત્રીઓ, ઊંચા અને  તંદુરસ્ત પુરુષો વગેરે, વગેરે.

આ પહેલી નજરે જે અમેરિકા જોયું તેની થોડી વસ્તુઓ ખાસ ગમી.  એક તો શહેરની સ્વચ્છતા.  મુંબઈમાં રસ્તે રસ્તે કચરાઓના જે ઢગલાઓ જોયેલા તે ક્યાંય શોધ્યા પણ જોવા ન મળે.  અરે, સાઈડ વોક, જેને આપને ફૂટપાથ કહીએ એ એટલા સ્વચ્છ કે તેની ઉપર આરામથી સૂઈ શકાય!  કોઈ ગમે ત્યાં કચરો ન ફેંકે.  રેસ્ટોરાં, ગેસ સ્ટેશન, લાયબ્રેરી, રેલવે સ્ટેશન, ડીપાર્ટમેન્ટ સ્ટોર્સ જેવી બધી જાહેર જગ્યાઓએ સ્વચ્છ ટોઈલેટની વ્યવસ્થા હોય જ.  આ કારણે કોઈને જાહેરમાં પેશાબ પાણી કરવા ન પડે.  આજે હું સમજી જ શકતો નથી કે આપણા દેશને સ્વતંત્ર થયે સિત્તેર વરસ થયા છતાં અર્ધા દેશને, અને તેમાંયે સ્ત્રીઓને, જાહેરમાં જાજરૂ જવું પડે છે!

અહીં લોકોનો એક બીજા સાથેનો રોજિંદો વ્યવહાર વિવેકપૂર્ણ અને વિનયી. હોદ્દામાં ભલે ને માણસો ઊંચા હોય, પણ વિવેક અને વિનય જાળવે. બોસ પોતાની સેક્રેટરી સાથે પણ “પ્લીઝ”થી જે કાંઈ કરવાનું હોય તે કહે, અને અચુક “થેંક યુ” કહી ને જ વાત પૂરી કરે.  પ્રોફેસરો પણ વિદ્યાર્થીઓ સાથે પૂરા વિવેકથી જ વાત કરે.  અરે, માબાપ પોતાના નાનાં મોટાં સંતાનો સાથે આ શિષ્ટાચાર જાળવે અને છોકરાઓ આવો વિનય વિવેક બચપણથી જ શીખે એવી રીતે બાળઉછેર કરે.  સ્ટોરમાં, સ્ટેશનમાં, બસ કે ટ્રેનમાં, રસ્તામાં, ગમે ત્યાં, અજાણ્યા માણસો વચ્ચે પણ આ વિવેક અને વિનય જળવાય.

શિસ્ત જાણે લોકોને ગળથૂથીમાંથી મળતી હોય એમ લાગે.  મોટે મોટેથી વાતો કરવી, ઘોંઘાટ કરવો, બરાડા પાડીને એકબીજાને બોલાવવા, ધક્કામુક્કી કરવી, લાઈન તોડીને આગળ ઘૂસવું વગેરે જે આપણે ત્યાં સહજ છે, તેનો મેં અહીં લગભગ સર્વથા અભાવ જોયો.  મેં જોયું કે શું ઘરમાં કે શું સ્કૂલમાં બાળકોના ઉછેરમાં શિસ્ત ઉપર ભાર મૂકવામાં આવે.  કહેવામાં આવે કે સામા માણસનો વિચાર કરો. તમારા વર્તનની બીજા લોકો ઉપર શું અસર પડશે તેનો વિચાર કરવા કહે.  મેં એ પણ જોયું કે દેશીઓ જ્યારે અમેરિકનો સાથે હોય, ત્યારે આ વિવેક જાળવવા પ્રયત્ન કરે, પણ ઇન્ડિયન એસોશીએશનના કાર્યક્રમોમાં પાછા દેશમાં પહોંચી ગયા હોય એમ એમનું વર્તન રેઢિયાળ અને શિસ્ત વગરનું શરૂ થઈ જાય!

મેં જોયું કે અહીં કોઈ પણ કામ કરવામાં લોકોને નાનમ નથી લાગતી, પછી ભલે ને એ કામ આપણા દેશની દૃષ્ટિએ હલકું ગણાય.  અને જેને ફાળે આવું ‘હલકું’ કામ કરવાની જવાબદારી આજે આવી પડી છે, એ કાલે ઊઠીને મોટી જવાબદારીવાળું પ્રોફેશનલ કામ કરતો હોય.  ડોર્મના કિચનમાં કામ કરનારાઓ કેટલાક વિદ્યાર્થીઓ સારા પૈસાદાર કુટુંબોમાંથી આવેલા હતા.  લગભગ બધા જ વિદ્યાર્થીઓ કૈંક ને કૈંક કામે લાગેલા હતા.  જાણે કે પાર્ટ ટાઈમ કામ કરવાની પોતાની ફરજ સમજતા હતાં. ગેસ સ્ટેશન, ગ્રોસરી સ્ટોર, ડીપાર્ટમેન્ટ સ્ટોર, રેસ્ટોરાંમાં, ડોનટ કે બર્ગરના ફ્રેન્ચાઈઝ્માં, લાયબ્રેરી, બેંક, વગેરે, વગેરે જ્યાં જ્યાં અને જે કંઈ કામ મળે ત્યાં નિઃસંકોચ કરવા માંડે.

એમ.બી.એ. તો ગ્રેજ્યુએટ ડિગ્રી એટલે ઘણાએ ફૂલ ટાઈમ જોબ પહેલાં કરેલા.  પોતાનો ચાલુ જોબ છોડીને વળી પાછું ભણવા બેસવું એ મારે માટેનવી વાત હતી.  આપણે ત્યાં તો તમે ભણવાનું પૂરું કરો, અને પછી નોકરીધંધો કરો.  એક વાર નોકરીધંધો શરૂ કર્યા પછી ભણવું કેવું અને વાત કેવી? મોટી ઉંમરે ભણવા જવું એમાં અહીં કોઈ શરમ નહીં.  બલકે એ અમેરિકન ખાસિયત હતી.  અહીંની જાણીતી બીઝનેસ સ્કૂલ્સમાં તો તમે જો બેચલર ડીગ્રી લઈને પછી કંઈ ફૂલ ટાઈમ કામ કરેલું હોય તો એડમિશન મળવાની શક્યતા વધુ.

નિરંતર પરિવર્તનશીલતા એ એક અમેરિકન લાક્ષણિકતા છે.  અહીં છાશવારે એકે એક બાબતમાં કંઈ ને કંઈ ફેરફાર થતા રહેતા હોય છે.  આમાં ટેકનોલોજીનો ફાળો તો મોટો જ, પણ સાથે સાથે બધી બાબતમાં સુધારોવધારો કર્યા કરવો એ જાણે કે અમેરિકન સ્વભાવ છે.  જાણે કે એમને કૂલે ભમરો છે.  અમેરિકનો એક ઠેકાણે પલોંઠી વાળીને શાંતિથી બેસી જ ન શકે.  એમને કોઈ એક વસ્તુથી સંતોષ ન હોય, તેમ કંઈ ને કંઈ નવું કરવું જોઈએ, નવી નવી વસ્તુઓ જોઈએ.  આને લીધે અનેક પ્રકારના નવા નવા ગેજેટ મારકેટમાં હંમેશ આવ્યા જ કરતા હોય છે.  કાર, કમ્પુટર અને જેટ એંજીનથી માંડીને ટોસ્ટર સુધી એકે એક વસ્તુનાં  નવાં મોડેલ દર વરસે આવ્યા કરે. ભાગ્યે જ કોઈ એવી પ્રજા હશે જે ટેકનોલોજીને પોતાના નિત્ય જીવનમાં અને વેપાર ધંધામાં અમેરિકનોની જેમ સાંગોપાંગ વણી લેતી હશે.

શું ઘરમાં કે ઘરની બહાર, વ્યક્તિગત કે સામુહિક રીતે અમેરિકનો હમ્મેશ પ્રવૃત્તિરત હોય છે.  કેવી રીતે વધુ પૈસા બનાવવા, કેવી રીતે પોતાનું આરોગ્ય વધારવું, કેવી રીતે ઘરમાં સુધારાવધારા કરવા, કેવી રીતે વાહનવ્યવહારની વ્યવસ્થા વધુ સારી કરવી, કેવી રીતે સ્કૂલ, કોલેજ, હોસ્પિટલ, ફેક્ટરી, કંપની વગેરેનું  મેનેજમેન્ટ વધુ એફીસીઅંટ બનાવવું એનો વિચાર અહીં નિરંતર થતો રહે છે.  આને કારણે રોજબરોજનું જીવન બદલાતું રહે છે.  શાંતિથી એક ઠેકાણે બેસી રહેવું અથવા જે છે તેમાં સંતોષ માનીને બેસી રહે તેવા અમેરિકનો બહુ ઓછા.  શનિ કે રવિના રજાના દિવસોમાં પણ અમેરિકનો ઘરમાં કે ઘરની બહાર એમના યાર્ડમાં કંઈ ને કંઈ કરતા જ હોય.  ગીતાના બારમાં અધ્યાયમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પોતાના પ્રિય ભક્તનાં જે લક્ષણો બતાડે છે–સંતુષ્ટ, અનપેક્ષ, સર્વારંભ પરિત્યાગી, વગેરે તે અમેરિકનોને ભાગ્યે જ લાગુ પડે!

પહેલી વાર બેંકમાં ખાતું ખોલાવવા ગયો તો ત્રણ ચાર છોકરીઓ અને એક મેનેજર આખી બ્રાંચ ચલાવતા હતા!  હું તો દેશની બેન્કની બ્રાન્ચથી ટેવાયેલો હતો.  એમાં તો વીસ ત્રીસ માણસો કામ કરતા હોય, પીયુન ચપરાસીઓ ચા નાસ્તો લાવતા હોય, ખાતાના ચોપડાઓ એક કાઉન્ટરથી બીજે લઇ જતા હોય, મેનેજર એમની કેબીનમાં બેઠા, બેઠા હુકમ કરતા હોય, કે ટેલિફોન પર મોટે મોટેથી વાત કરતા હોય, અને મારા જેવા કસ્ટમરો પોતાનો નમ્બર ક્યારે લાગશે તેની રાહ જોતા બેઠા હોય.

એટલાન્ટાની બેંકમાં ખાતું ખોલાવતા મને ભાગ્યે જ દસ મિનિટ થઇ હશે. અને પછી ચેક ડીપોઝીટ કરતા કે કેશ કરાવતા ભાગ્યે જ પાંચ દસ મિનિટ થાય.  જે બેંકમાં ડ્રાઈવ ઇન વિન્ડો હોય ત્યાં તો અંદર જવાની જરૂર પણ નહીં. ગાડીમાં બેઠા બેઠા બેંકિંગનું કામ થઈ શકે. આજે તો આખું અમેરિકા ક્રેડીટ ઉપર જ ચાલે છે. કેશનો ભાગ્યે જ ઉપયોગ થાય છે. અને જો કેશની જરૂર પડી તો એટીએમ મશીનમાંથી થોડી મિનિટમાં કેશ કાઢી શકાય. જે કામ કરવા દેશમાં હું બેંકમાં જતો ત્યારે અડધી સવાર ગણી લેવી પડતી તે અહીં હવે મિનિટોમાં થાય. હું મુંબઈની મૂળજી જેઠા મારકેટમાં જ્યારે કામ કરતો હતો ત્યારે મારો અડધો દિવસ બેંકમાં હૂંડી  છોડાવવામાં જતો. જો કે બેંકમાં જતો ત્યારે સાથે કોઈ ચોપડી સાથે રાખતો. આવી રીતે બેંકમાં હૂંડી છૂટવાની રાહ જોતા જોતા કંઈક ચોપડીઓ વાંચી હતી.  એમાંની બે ચોપડીઓ ખાસ યાદ રહી ગઈ:  એક તો માઈકલ બ્રેશરે લખેલ જવાહરલાલ નહેરુનું જીવનચરિત્ર, ‘Nehru: A Political Biography’ અને બીજી તે આપણા ચીન ખાતેના એમ્બેસેડર કે.એમ.પેન્નીકરે લખેલ ‘Between Two Chinas.’

જો કે દેશની આ વાત પચાસ વરસ પહેલાંની છે.  હવે તો ઈન્ટરનેટના જમાનામાં બેંકિંગનું કામ દેશમાં પણ ઘરે બેઠા થઈ શકે છે.  દેશ વિદેશમાં, તમે જ્યાં હો ત્યાંથી લેપ ટોપ કમ્પુટર કે સ્માર્ટ ફોન દ્વારા બેંકિંગ કરી શકો એ અમેરિકન ટેકનોલોજીની બલિહારી છે. હવે તો હું જયારે દેશમાં આવું છું ત્યારે મારું અમેરિકાનું બેંકિંગ કાર્ડ મુંબઈના એટીએમ મશીનમાં સહેલાઈથી વાપરી શકું છું.  દેશના બેંકિંગમાં પણ જે ધરખમ ફેરફાર થયા તે શહેરોમાં ઠેર ઠેર થઈ ગયેલા એટીએમ મશીનથી દેખાય છે.

ટેકનોલોજીને કારણે કામની એફિસિઅન્સિ આટલી બધી વધે એ નજરોનજર મેં પહેલી વાર અમેરિકામાં જોયું.  સાથે સાથે એ પણ જોયું કે ટેકનોલોજીએ કામની વ્યાખ્યા જ બદલાવી નાખી હતી.   જે કામ માટે પાંચ માણસની જરૂર પડે, તે હવે એક માણસથી થાય, અથવા તો એ કામ પૂરેપૂરું મશીન કરે. અને જો મશીન જ કામ કરવાનું હોય તો પછી માણસની જરૂર જ શું? વેક્યુમ ક્લીનર હોય તો પછી કામવાળી કે ઘાટીની શી જરૂર?   રોજિંદા ઘર કામ જે આપણે ત્યાં કામવાળી સ્ત્રીઓ અથવા ઘાટીઓ કરે, એ અહીં સૌએ પોતપોતાની મેળે જ કરવાનું. અને એ કામ સહેલું બનાવવા માટે અનેક પ્રકારના ગેજેટ, મશીન મળે.

જેવું ઘરમાં એવું જ ઑફિસ અને ફેક્ટરીમાં.  જો બધા ટાઈપ કરતા હોય તો પછી ટાઈપિસ્ટની શી જરૂર? ફેક્ટરીમાં ઓટોમેશન દ્વારા જો જુદા જુદા ભાગો અસેમ્બ્લ થતા હોય અને આખી ને આખી કાર એમ બનતી હોય તો પછી મજૂર કામદારોની જરૂર ખરી?  અને જો લગભગ બધાને ડ્રાઈવ કરતા આવડતું હોય તો પછી ડ્રાઈવરની શી જરૂર?  અને હવે તો પોતાની મેળે ચાલતી કાર શોધાઈ છે અને તેનું રોડ ટેસ્ટિંગ પણ થઈ રહ્યું છે!  જો બોસને કૉફી પીવાની ઈચ્છા થઇ તો પોતે ઉભા થઈને કોફી મશીનમાંથી લઈ લે. અને એના લીધા પછી કૉફી મશીનમાં કોફી પૂરી થઈ ગઈ તો એ કૉફી બનાવવાની જવાબદારી એની.  કાફેટેરિયામાં તમે પોતે લાઈનમાં ઊભા રહીને તમારે જે ખાવાનું જોઈએ તે જાતે લઈ લો, અને ખાવાનું પતે એટલે તમારી ડીશ ઉપાડીને કન્વેયર બેલ્ટ ઉપર મૂકવાની જવાબદારી પણ તમારી જ.  આ કારણે આપણે ત્યાં પીયુન, ઘાટી કે ચપરાસી કે કામવાળાનો જે આખો વર્ગ હતો તે અહીં ક્યાંય દેખાયો જ નહીં!

અનેક પ્રકારનાં કામ અને તે કરવાવાળા માણસો ધીમે ધીમે અમેરિકામાંથી અદૃશ્ય થતા ગયા.  જે રૂટીન હોય છે અથવા તો જે જોખમી કામો હોય છે તે બધા માટે જુદા જુદા પ્રકારના ગેજેટ અને મશીન મળતા હોવાથી, એ પ્રકારના કામ કરવાવાળાઓએ કંઈક બીજું શોધવાનું રહ્યું.  જેમ જેમ કામકાજ બદલાતાં ગયાં તેમ તેમ સ્કૂલ, કૉલેજ ને અન્ય શિક્ષણસંસ્થાઓએ નવી ટ્રેનીંગ કે શિક્ષણને પોતાના અભ્યાસક્રમમાં ઉમેર્યાં જેથી એ પ્રકારે લોકો તૈયાર થાય.  પરંતુ જેમણે એવાં કામોમાં આખી જિંદગી કાઢી હોય છે તે મોટી ઉંમરે નવું શીખવા જલદીથી તૈયાર નથી થતાં.  એમની બેકારીથી પ્રવર્તતો તીવ્ર અસંતોષ  અહીંના રાજકારણમાં, ખાસ કરીને 2016ની ચૂંટણીમાં વ્યક્ત થયો છે.

ઘરકામની બાબતમાં સ્ત્રીઓને ઘરમાં જે બંધાઈ રહેવું પડતું હતું તે હવે ગેજેટ અને ટેકનોલોજીના ઉપયોગને કારણે જરૂરી નહોતું.  સ્ત્રીઓ બધે જ કામ કરતી જોવા મળે–બેંકમાં, સ્ટોરમાં, રેસ્ટોરાંમાં, સ્કૂલમાં, કૉલેજમાં, યુનિવર્સીટીમાં, ઓફિસમાં, ફેકટરીમાં. હવે અહીં તો ઠેઠ લશ્કરમાં પણ સ્ત્રીઓની ભરતી થવા માંડી છે!  આમ સ્ત્રીઓને ઘરકામની ગુલામીમાંથી મુક્તિ મળી, પણ સાથે સાથે દેશને એની અરધોઅરધ પ્રજાની પ્રોડકટીવિટીનો લાભ પણ મળ્યો.  વધુમાં સ્ત્રીઓને આર્થિક સ્વતંત્રતા મળી અને ઘણી બાબતમાં એ પુરુષોની સમોવડી થઈ.  પુરુષો સ્ત્રીઓનું જે શોષણ કરતા હતા તે હવે પ્રમાણમાં ઓછું થયું. લગ્નજીવનમાં જો પુરુષ એની ઉપર ત્રાસ કરતો હોય તો સ્ત્રી પોતાના આર્થિક સ્વાવલંબન કારણે છૂટી થઇ શકે.  પરિણામે કુટુંબવ્યવસ્થા અને બાળઉછેરમાં પણ મોટા ફેરફાર થયા.

મેં જોયું તો પતિ સાથે અમેરિકા આવેલી દેશી સ્ત્રીઓને પણ અહીંનું સ્ત્રીસ્વાતંત્ર્ય ગમી ગયું છે.  જે કોઈ ભણીને, ડિગ્રી લઈને આવેલી હોય તેમને અહીં તરત કામ મળી જાય.  જે બહેન ડોક્ટર થઈને આવેલી હોય તે તો એન્જીનિયર પતિ કરતાં વધુ કમાતી થઇ જાય!  અહીંનું સ્ત્રીદાક્ષિણ્ય પણ આપણી સ્ત્રીઓને ગમે છે. અમેરિકન પુરુષો એમને માટે દરવાજો ઉઘાડે, એ રૂમમાં આવે તો ઊભા થાય, એમને માટે ડ્રીન્કસ લઈ આવે, વિવેકથી વાત કરે, વાત કરતા સ્મિત આપે–આવું બધું, ઇન્ડિયન પુરુષો અહીં પણ નથી કરતા, તો દેશની વાત શી કરવી?

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા-પ્રકરણ 27–પ્રેક્ટીકલ શિક્ષણ

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા

NatwarGhandhi.jpg

નટવર ગાંધી

પ્રકરણ 27–પ્રેક્ટીકલ શિક્ષણ

એટલાન્ટા યુનિવર્સિટી ભલે ગોરી યુનિવર્સિટીઓની સરખામણીમાં નબળી હતી, પણ મુંબઈની અમારી સીડનહામ કૉલેજ કરતા તો હજારગણી સારી હતી! સીડનહામ કૉલેજમાં તો અમે ગોખી ગોખીને ભણતા, ગાઇડ્સમાં જે હતું તે એક્ઝામ પેપર્સમાં ઓકતા. પચાસ સાઠ છોકરાઓના ક્લાસમાં પ્રોફેસર આવે, વેઠ ઉતારતા હોય એમ લેકચર આપીને ચાલતા થાય.  વિદ્યાર્થીઓ સમજે છે કે નહીં એની એને કાંઈ પડી ન હોય.

મારા કૉલેજના ચાર વરસ દરમિયાન પ્રોફેસર અને વિદ્યાર્થીઓ વચ્ચે ક્લાસમાં ક્યારેય કોઈ ચર્ચા થઇ હોય એવું યાદ નથી. જ્યાં પ્રોફેસર અને વિદ્યાર્થી વચ્ચે જો વાત જ ન થતી હોય ત્યાં વિચારવિનિયમ કે ચર્ચાને અવકાશ કેવી રીતે હોય?  માત્ર મુરલીભાઈએ જ મારી કાવ્યપ્રવૃત્તિમાં કંઈક રસ બતાડ્યો હતો. પણ એ તો ગુજરાતીના પ્રોફેસર, કૉમર્સ કોલેજમાં એમનું શું ગજું?  અહીં કેટલાક પ્રોફેસરો તો તમને ઘરે જમવા બોલાવે.  વિદેશી વિદ્યાર્થીઓને એ લાભ બહુ મળતો.  અઠવાડિયામાં એક વાર મળતો સાંજનો એક ક્લાસ ભરવા અમે પ્રોફેસરને ઘરે જતા!  જ્યાં એમનાં પત્ની અમારી આગતાસ્વાગતા કરે, ચા નાસ્તો આપે.  અમારામાં રસ બતાડે.  અમને એટલાન્ટામાં સ્થાયી થવામાં શી મુશ્કેલી પડે છે તે બાબતની પૂછપરછ કરે, અને બનતી મદદ કરે.

અમેરિકન યુનિવર્સિટી સિસ્ટમની એક વસ્તુ મેં ખાસ નોંધી.  જે કોર્સ તમે લીધો હોય તેમાં તમે કેવું કરો છો, કયો ગ્રેડ મેળવશો એ બધું જ એ કોર્સનો પ્રોફેસર જ નક્કી કરે. આપણે ત્યાં જેમ આખી યુનિવર્સિટીના હજારો વિદ્યાર્થીઓ માટે જે એક જ એક્જામ પેપર નીકળે અને એ સેટ કરવાનું કે એને તપાસવાનું કામ તમારા પ્રોફેસર નહીં પણ કોઈ જુદા લોકો કરે.  અહીં તો તમારો પ્રોફેસર બધું નક્કી કરે. એ જ પેપર કાઢે અને એ જ ગ્રેડ કરે.  એટલાન્ટા યુનિવર્સિટીમાં એક વિચિત્ર પ્રોફેસર હતો. એને ઇન્ડિયનો વિષે સખત પૂર્વગ્રહ હતો.  કોઈ પણ ઇન્ડિયન વિદ્યાર્થીને એ સારા ગ્રેડ આપે જ નહીં. અમે બધા નવા નવા એટલે એ બાબતની ફરિયાદ કરવાની અમારી હિંમત ન ચાલે. નીચી મૂંડીએ એ જે ગ્રેડ આપે તે લઈ આગળ વધીએ.  અમે બધા A ગ્રેડથી ટેવાયેલા, પણ આ વિચિત્ર પ્રોફેસર પાસેથી જો F ગ્રેડ ન મળે તો જાન છૂટી એમ માનતા. જો કે આ તો અપવાદ રૂપ જ પરિસ્થિતિ હતી.  બાકીના બધા પ્રોફેસરો ઇન્ડિયનો માટે ખૂબ સારો અભિપ્રાય ધરાવતા.  એમની ગ્રેડિંગ સીસ્ટમ પણ કોઈ પ્રકારના પૂર્વગ્રહ વગર થતી.

મુંબઈની કૉલેજની સરખામણીમાં અહીં ક્લાસમાં વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા ઓછી. પ્રોફેસર વિદ્યાર્થીઓને નામથી ઓળખે.  ક્લાસમાં વિદ્યાર્થીઓને ચર્ચામાં સક્રિય ભાગ લેવા પ્રોત્સાહન આપે.  પ્રોફેસરનું લેકચર હોય ખરું, પણ પ્રમાણમાં ઓછું, અને તે પણ વિષયને માત્ર રજૂ કરવા માટે, પછી સોક્રેટીક મેથડ મુજબ ક્લાસની ચર્ચા દ્વારા જ શિક્ષણ અપાય.  આશય તો વિદ્યાર્થીને સ્વતંત્ર વિચાર કરતા કરવાનો હોય છે.  એ ઉપરાંત વિદ્યાર્થીઓને ચાર પાંચ સહાધ્યાયીઓની ટીમ બનાવવાનું કહેવા આવે.  એમ.બી.એ.ના અભ્યાસમાં વિદ્યાર્થીઓને ધંધાના પ્રશ્નો રજૂ કરતા કેસ આપવામાં આવે.  એમણે એ પ્રશ્નોનો ઉકેલ ટીમના સહાધ્યાયીઓ સાથે મળીને કરવાનો હોય.  આખીય ટીમ પ્રોફેસરને મળે અને ચર્ચા કરે.

આપણે ત્યાં કૉમર્સ કૉલેજના અત્યંત વ્યવહારુ વિષયો જેવા કે એકાઉંટીન્ગ કે માર્કેટિંગ પણ પોથીમાંનાં રીંગણાં જેમ ભણાવાતા.  મેં જોયું તો અહીંનું બિજનેસ શિક્ષણ પ્રેકટીકલ ઘણું. જે કોઈ ભણવાના કેસ હોય તે જીવતીજાગતી કંપનીઓના હોય.  જેમ કે કેવી રીતે જનરલ મોટર્સ કંપની સ્થપાઈ અને એ અમેરિકાની સર્વોચ્ચ કાર કંપની કેવી રીતે થઈ શકી?  અથવા તો મોટો રીટેલ સ્ટોર સીઅર્સ એના હરીફ મોંટગોમરી વોર્ડથી કેવી રીતે જુદો હતો?  અમારે આવી કંપનીઓમાં જવાનું અને એના ઉચ્ચ અધિકારીઓ સાથે વાતો કરવાની.  અમારી ટીમને એટલાન્ટાની એક સિમેન્ટ ફેક્ટરીનો કેસ મળ્યો હતો તો અમારી ટીમ પ્રોફેસર સાથે એટલાન્ટાથી થોડે દૂર એક સિમેન્ટ ફેક્ટરીમાં ગઈ હતી.  અમારા કેટલાક પ્રોફેસરો જે વિષય ભણાવતા હોય તે બાબતનો એમને પોતાનો અનુભવ હોય. એટલું જ નહીં પણ કેટલાક પ્રોફેસરો તો પોતે હજુ પોતાના ક્ષેત્રે કંપનીઓમાં કામ કરતા હોય. કેટલાકને પોતાની કન્સલ્ટીન્ગ  પ્રેક્ટીસ હોય.  કૉલેજમાં પાર્ટ ટાઈમ ભણાવતા હોય.  અમારા બેન્કીન્ગના પ્રોફેસર એટલાન્ટાની ફેડરલ રિઝર્વ બેન્કના મોટા ઑફિસર હતા.

1960ના દાયકામાં માત્ર આપણા જ દેશમાં નહીં પણ આખી દુનિયામાં અમેરિકાના એમ.બી.એ.નું મોટું વળગણ હતું. કહેવાતું કે બિઝનેસની દુનિયામાં આગળ આવવું હોય તો અમેરિકા જઈને એમ.બી.એ.નું ભણી આવો. અમેરિકન યુનિવર્સિટીમાંથી જો તમે એમ.બી.એ.ની ડીગ્રી લીધી હોય તો મોટી મોટી કંપનીઓમાં ફટ કરતાં સારો જોબ મળી જાય.  આ એમ.બી.એ.ની ડીગ્રીમાં હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીની ડિગ્રીનું મહત્ત્વ સૌથી વધુ.  તેની કેસ મેથડ બહુ વખણાતી. એ મેથડના મૂળમાં મુખ્ય વિચાર એવો કે બિઝનેસનું શિક્ષણ થીયરીનાં થોથા ઉથલાવાથી નહીં, પણ જીવતા જાગતા ધંધાનો, એક્ચુઅલ કંપનીઓનો અભ્યાસ કરવાથી થાય છે. થીયરી પણ આવા એક્ચુઅલ કંપનીના કેસ દ્વારા જ રજૂ  થાય. અમેરિકાની મોટા ભાગની બીઝનેસ સ્કૂલ હાર્વર્ડમાં જે કેસ ભણાવાય તેનું અનુકરણ કરતી.  અમે એટલાન્ટા યુનિવર્સિટીમાં પણ આવા હાર્વર્ડના ઘણા કેસ ભણ્યા.

દેશમાં માત્ર એકાઉન્ટીન્ગના પ્રોફેસરને પોતાની ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટીન્ગની પ્રેક્ટીસ હતી. યાદ છે કે એ એક જ માત્ર પોતાની કારમાં આવે. બાકી બધા પ્રોફેસરો પરાની ટ્રેનમાં અમારી જેમ હડદોલા ખાતાં આવે! એ એકાઉન્ટીન્ગના પ્રોફેસરની ભલે પ્રેક્ટીસ હોય અને એમના રોજબરોજના કામમાં કંપનીઓના પ્રશ્નો ઉકેલતા હોય, પણ ક્લાસમાં એમનું ભણાવવાનું પોથીમાંના રીંગણ જેવું જ. મેં એમને એમના અનુભવના પ્રશ્નોની કોઈ પણ ચર્ચા કરતા સાંભળ્યા નથી. વર્તમાન એકાઉન્ટીન્ગની પ્રેક્ટીસના પ્રશ્નો શું છે, કે એ વિષે એમનો અભિપ્રાય શું છે, એ બાબતની ક્યારેય એમણે ચર્ચા કરી હોય એવું યાદ નથી.  માત્ર  જમાઉધારની જર્નલ એન્ટ્રી કેમ પાડવી, બેલેન્સશીટને કેમ ટેલી કરવી, એ બતાડે.  એકાઉન્ટીન્ગ શું છે, એનો સામાજિક અને આર્થિક હેતુ શું છે, વિકસતા દેશની અર્થવ્યવસ્થામાં એનું સ્થાન શું છે, આપણે શા માટે એકાઉન્ટીન્ગનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ–એવી કોઈ દિવસ વાત જ નહીં. માત્ર એકાઉન્ટીન્ગ જ નહી, પરંતુ બીજા બધાં જ વિષયોમાં પણ એક્જામમાં શું પૂછાશે અને અમારે એનો શું જવાબ આપવો એની જ વાત હોય. આશ્ચર્યની વાત તો એ છે કે દેશના નાનાંપ્રધાન પંચવર્ષીય યોજના રજૂ કરતા હોય અને અમે ઇકોનોમિક્સના ક્લાસમાં એનો ઉલ્લેખ પણ ન સાંભળીએ. એ ભણતર કેવું?

અહીં અમેરિકામાં લોકો પોતાની કૉલેજને જિંદગીભર યાદ કરે. દરેક કૉલેજનું એકે એક ગામમાં ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓનું અલુમનાઈ એસોશિએશન હોય.  ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓ  કૉલેજને નાણાંકીય મદદ કરવાની પોતાની ફરજ સમજે.  કેટલાક તો લાખો અને કરોડો ડોલર્સનું દાન કરે.  ઘણા પોતાનું વિલ બનાવતી વખતે કૉલેજને યાદ રાખે અને મર્યા પછી પોતાની મિલકતનો અમુક ભાગ કૉલેજને મળે એવી જોગવાઈ કરે.  કૉલેજો પણ ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓ સાથે સંબંધ જાળવી રાખે, દર વર્ષે ગ્રેજુએશન સમયે એમને યાદ રાખીને બોલાવે, માનસન્માન કરે.  અને જે વિદ્યાર્થીઓએ અસાધારણ સિદ્ધિઓ મેળવી હોય એમને ઓનરરી ડિગ્રી આપે.

કૉલેજમાંથી નીકળ્યા પછી મને યાદ નથી કે સીડનહામ કૉલેજ કે મુંબઈ યુનિવર્સીટીએ મારો કોઈ દિવસ સંપર્ક સાધ્યો હોય.  હું જ્યારે જ્યારે મુંબઈ જાઉં ત્યારે સીડનહામ કૉલેજમાં જરૂર આંટો મારું.  દરવાજે પોલિસ ઉભો હોય એ આવવાની મનાઈ કરે.  એને સમજાવું કે હું અહીં એક વાર વિદ્યાર્થી હતો ત્યારે માંડ માંડ મને અંદર જવા દે.  અંદર ગયા પછી પણ કૉલેજમાં આંટા માર્યા સિવાય બીજું હું શું કરી શકું?  મને ઘણી વાર વિદ્યાર્થીઓની સાથે કે પ્રોફેસરોની સાથે વાતો અને વિચારવિનિમય કરવાનું મન થાય.  પણ કોને કહેવું?  કોઈ અલુમનાઈ ઑફિસ હોય તો પૂછું ને?

એટલાન્ટા યુનિવર્સિટી ભલે શહેરના કાળા વિસ્તારમાં હતી, પણ હતી તો અમેરિકામાં અને તે પણ એટલાન્ટા જેવા શહેરમાં. અમેરિકાની સિવિલ વોરમાં આ શહેરનું મોટું નામ હતું.  સિવિલ વોરની એક અગત્યની લડાઈ અહીં થયેલી.  એ લડાઈમાં શર્મન નામના અમેરિકન જનરલે એની વિખ્યાત March to the Sea એટલાન્ટાથી શરૂ કરી હતી અને દક્ષિણનાં રાજ્યોને હરાવવામાં મોટો ભાગ ભજવેલો.  એ વિશેની પ્રખ્યાત મૂવી ‘Gone with the Wind’ મેં મુંબઈના મેટ્રો થિયેટરમાં જોયેલી, જો કે ત્યારે કલ્પના પણ નહોતી કે હું એ એટલાન્ટામાં એક વાર જઈશ અને ત્યાં યુનિવર્સીટીમાં ભણીશ.

થયું કે એટલાન્ટા જેવા અગત્યના શહેરમાં હું આવ્યો જ છું તો મારે એનો લાભ લેવો જોઈએ. ત્યાંનાં પ્રસિદ્ધ છાપાં Atlanta Journal and Constitutionના ખ્યાતનામ તંત્રી રાલ્ફ મક્ગીલને પત્ર લખ્યો કે મારે તમને મળવું છે.  એનો જવાબ તરત આવ્યો.  કહે, જરૂર આવો.  હું તો પહોંચી ગયો.  ત્યારે વિયેટનામનું યુદ્ધ ચાલતું હતું.  એ વિશેનો મારો તીવ્ર વિરોધ મેં રજૂ કર્યો.  ભૂલતો ન હોઉં તો મક્ગીલ એ વોરના હિમાયતી હતા.  આર્કાન્સાસના સેનેટર વિલિયમ ફુલબ્રાઈટ એ વોરની વિરુદ્ધ સેનેટમાં હિઅરિંગ્સ  ચલાવતા હતાં.  એ બાબતમાં મેં એમનાં વખાણ કર્યા.  મક્ગીલે મને ફુલબ્રાઈટની બાબતમાં ચેતવ્યો.  કહે, એ ભલે વિયેટનામની મોટી મોટી વાતો કરે, પણ તમે એનો વોટીંગ રેકર્ડ તપાસશો તો ખબર પડશે કે એમણે જિંદગી આખી કાળાઓને સિવિલ રાઈટ્સ આપવાનો વિરોધ કર્યો છે.  મક્ગીલ પોતે કાળાઓને સિવિલ રાઈટ્સ આપવાના મોટા હિમાયતી હતા.  જો કે ફુલબ્રાઈટની મોટી મૂંઝવણ એ હતી કે દક્ષિણના કોઈ પણ રાજ્યમાં તમારે ચૂંટણીમાં જીતવું હોય તો કાળાઓને સિવિલ રાઈટ્સ આપવાની વાત જ ન કરાય.

મેં ક્લાસ ભરવાના શરૂ કર્યા.  વિચાર એવો હતો કે જેટલું બને તેટલું જલદીથી ભણવાનું પૂરું કરવું અને કામે લાગી જવું.  દેશમાંથી નલિનીના કાગળો આવવાના શરૂ થઇ ગયા હતાં કે ક્યારે બોલાવો છો?  વળી ત્યાં ઘર ચલાવવા માટે પૈસા પણ નિયમિત મોકલવાના હતા.  બા કાકા હજી હમણાં જ મુંબઈ આવીને સ્થાયી થયાં હતાં, તેમની પાસે પૈસાની કોઈ સગવડ નહોતી.  હું જ્યારે મુંબઈથી નીકળ્યો ત્યારે મારી પાસે કોઈ બચત નહોતી.  ઊલટાનું થોડુંઘણું દેવું હતું. વધુમાં એટલાન્ટાનો જે કંઈ ખરચ થતો હતો તે પણ પૂરો પાડવાનો હતો.  જારેચા બહુ ભલા માણસ.  એ તો મદદ કરવા હંમેશ તૈયાર હતા, પણ એમણે મારે માટે ઘણું કર્યું હતું, એટલે હવે એમની પાસે હાથ લંબાવવાની મારી ઇચ્છા નહોતી. એટલે એમની ઑફિસમાં, ડોર્મના કિચનમાં, લાયબ્રેરીમાં જ્યાં જ્યાં કામ મળતું હતું ત્યાં પાર્ટ ટાઈમ કામ કરવાનું શરૂ કરી દીધું.

અમેરિકામાં કામ કરવાનો આ મારો પહેલો અનુભવ હતો.  મોટા ભાગનું જે કામ હું કરતો હતો તે હાઈસ્કૂલના છોકરાછોકરીઓ માટે હતું.  એ બધા વચ્ચે હું પચીસ વરસનો  હતો અને એમ.બી.એ.નું ભણતો હતો. એ વાત જાણીને બધાંને આશ્ચર્ય થતું હતું અને મને સંકોચ થતો હતો. પણ કામ કર્યા સિવાય, થોડા ઘણા પૈસા કમાયા સિવાય છૂટકો ન હતો.  ખાસ કરીને ડોર્મના કિચનમાં મોટાં તપેલા ઉપાડવાનું, સાફ કરવાનું કામ મને ખૂબ આકરું લાગતું હતું.  પહેલાં તો મારાથી એ ભારે વાસણો ઊંચકાય જ નહીં. પહેલે જ દિવસે કિચનમાં એક મોટું તપેલું ઉપાડવા ગયો, પણ ઊપડે તો ને? એક કાળી છોકરી મારી મથામણ જોતી હતી, પાસે આવી એક હાથે એ તપેલું ઉપાડી હસવા માંડી!

ઑફિસનાં કામોમાં પણ કંપ્યુટીંગ મશીન ચલાવતાં આવડે નહીં.  દેશમાં મેં એકાઉન્ટીન્ગનું કામ આંગળીના વેઢેથી કરેલું. હજી કેલ્કયુલેટર આવ્યા ન હોતા, તો કમ્પુટરની વાત ક્યાં કરવી?  દેશનો મારો અનુભવ અને જે કાંઈ આવડત હતી તે બધી અહીં નકામી નીવડી.  એક કંપનીમાં મને એકાઉન્ટીન્ગ ક્લર્ક તરીકે જે પાર્ટટાઇમ નોકરી મળી હતી તેમાંથી મને એક જ અઠવાડિયામાં રજા મળી.  ભલે ને હું રાલ્ફ મક્ગીલ જેવા મોટા તંત્રી અને વિચારક સાથે વિયેટનામ વિષે ચર્ચા કરી શકું, પણ એક એકાઉન્ટીન્ગ ક્લર્ક તરીકે કામ કરવામાંથી મને રજા મળે છે!

માત્ર એક લાયબ્રેરીના કામમાં કાંઈ વાંધો નહીં આવ્યો.  લાયબ્રેરીના ઓપન સ્ટેક જોઈ હું છક્ક થઈ ગયો.  દેશની કૉલેજમાં જો કોઈ ચોપડી જોઈતી હોય તો લાયબ્રેરિયનને સ્લીપ ભરીને આપવાની, એ પીયુનને આપે, એ એની ફુરસદે સ્ટેકમાં જાય.  વારંવાર એમને વિનંતી કરવી પડે.  પુસ્તકની તમને બહુ જરૂર હોય અને એને ચાપાણી પીવરાવ્યાં હોય તો જ એ ચોપડી તમને જોઈતી હોય ત્યારે મળે.  અહીં તો ઓપન સ્ટેક!  કોઈ પણ વિદ્યાર્થી સહજ જ ત્યાં જાય અને પોતાને જોઈતું પુસ્તક લઈ લે.  ત્યાં વાંચવાની પણ સગવડ હોય.  મારું કામ આ સ્ટેકમાં નવી ચોપડીઓ આવી હોય તે યથાસ્થાને ગોઠવવાનું.  લાયબ્રેરીના ઓપન સ્ટેકમાં છૂટથી ફરવા મળવાથી મને અનેક પ્રકારનાં  પુસ્તકો જોવા મળ્યાં.  જો કે મારે ભાગ્યે અહીં પણ એકાઉન્ટીન્ગ અને બિઝનેસના વિષયો ભણવાના હતાં, પણ મેં તો પોલીટીક્સ અને સાહિત્યનાં પુસ્તકો અને મેગેઝીનો પર મારો શરૂ કર્યો.

ભણવામાં અને પાર્ટ ટાઈમ કામમાંથી મને જે સમય મળતો તે હું શહેર અને આજુબાજુ ફરવામાં કાઢતો. જારેચા પાસે તો ગાડી હતી. એ અમારા જેવા દેશી વિદ્યાર્થીઓને ગ્રોસરી અને બીજું શોપિંગ કરવા લઈ જાય.  હું ઘણી વાર મારી મેળે એકલો બસમાં કે ચાલતો ચાલતો જતો. એક વાર આમ ડોર્મથી ડાઉન ટાઉન ચાલતો ગયો.  ઠંડી હતી, પણ જુવાનીના તોરમાં એમ માન્યું કે એમાં શું થઈ જવાનું છે?  બે માઈલ જેટલું ચાલ્યો.  થીજી ગયો.  જારેચાને જ્યારે ખબર પડી ત્યારે એમણે મને ઠપકો આપ્યો. કહે, ઠંડીમાં આમ બહાર નીકળશો તો ન્યૂમોનિયા થઇ જશે. અને જો હોસ્પિટલમાં જવું પડશે તો હજારો ડોલરનો ખર્ચ થશે.  પછી એમણે મને અમેરિકન હેલ્થકેરની સીસ્ટમ કેવી રીતે માણસોનું દેવાળું કઢાવે છે તે સમજાવ્યું.  હું ચેત્યો, પછી ચાલવાને બદલે બસમાં જતો.

“સ્પેસ”

space

“સ્પેસ”

બોર્ડવૉકની બેન્ચ પર બેસીને સુલુબહેન શીંગ ખાતા, થોડું પારેવડાઓને ખવડાવતાં વિચારમગ્ન થઈ ગયા. સેંકડો માનવીની હાજરી અને અવરજવર એમને સ્પર્શતી નહોતી. આવતીકાલે શ્રીકાંત અને શ્રધ્ધા આવશે ત્યારે શું નિર્ણય જણાવીશ…
વિચારધારાએ ભૂતકાળમાં ઊંડી ડુબકી મારી.
સુકુબહેન એટલે સુલોચના શાહ. એક જાજરમાન વ્યક્તિત્વ. લગભગ ત્રણ વર્ષ પહેલા જ છાંસઠ વર્ષની ઉંમરે જા ણીતી ‘લૉ ફાર્મ’માંથી રિટાયર્ડ થયા હતાં.
સુલુબહેન ત્રેવીસ વર્ષની ઉંમરે લગ્ન કરીને અમેરિકા આવ્યા હતાં. પ્રેમાળ પતિ શૈલેષકુમાર ફાર્માસ્યુટીકલ કંપનીમાં કેમિકલ એન્જીનિયર હતા. સુંદર નાના એપાર્ટમેન્ટમાં દાંપત્ય જીવનનો સુવર્ણકાળ હિંડોળા લેતો હતો. સુખદ દાંપત્યજીવનના પરિપાકરૂપે કાલાઘેલા શ્રીકાંતનો જન્મ થયો. સુલુબહેને પ્રભુનો પાડ માન્યો. ‘હે પ્રભુ ! હું ખૂબ જ સુખી છું; હવે મને આનાથી વધુ કંઈ જ અપેક્ષા નથી. મારા પરિવારનું કલ્યાણ કરો’.
પણ…
એક રાત્રે, બર્ફિલા હાઈવૅ પર, મલ્ટીકાર ઍક્સિડન્ટમાં શૈલેષે જીવન સંકેલી લીધું. સુકુબહેનનું સૌભાગ્ય સિંદૂર ભુંસાઈ ગયું. આંગળીને વેઢે ગણાય એટલા મિત્રો સિવાય અમેરિકામાં બીજું કોઈ જ હતું નહીં. મિત્રો હૂફ, હિંમત અને હવે “શું” ની સલાહ આપતા. જુદા જુદા વિકલ્પો વહેતા થયા.
‘ભાભી, ઈન્ડિયા પાછા જાવ’
‘બહેન, કોઈ યોગ્ય પાત્ર મળે તો પુનર્લગ્ન માટે વિચારો. આ યુવાન ઉંમરે એકલાં રહેવું સારું નથી.’
પણ સુકુબહેનને એક પણ સલાહ માન્ય ન હતી.
શેલેષનો એક મિત્ર લોયર હતો.એની સલાહથી લાઈફ ઈન્સ્યુરન્સની આવેલી રકમનું મન્થલી ઈન્કમ પ્લાનમાં રોકાણ કર્યું. રાજીવે એના અમેરિકન મિત્રની લો ફર્મમાં ફાઈલ ક્લાર્ક તરીકે નોકરી પણ અપાવી દીધી. આત્મવિશ્વાસ અને માનોબળથી જીવન પ્રવાહ વહેતો રાખ્યો. શ્રીકાંતનો ઉછેર, ભવિષ્ય, એ જ સુલુબહેનનું ધ્યેય હતું.
સમય સરકતો ગયો. શ્રીકાંત મોટો થતો ગયો.સુલુબહેન મા અને બાપની બેવડી જવાબદારી નિભાવતા ગયા. શ્રીકાંત અભ્યાસમાં તેજસ્વી અને સ્વભાવે પ્રેમાળ તથા લાગણીશીલ હતો. મમ્મીને દુઃખ થાય એવું કશું કરતો નહીં. ઘરમાંથી બહાર જતાં કે ઘરમાં આવતાં મમ્મીના ચરણસ્પર્શ અચુક કરતો. ગમે તેટલી પ્રવૃત્તિ હોય પણ સાંજનું ડિનર મા-દીકરા સાથે જ લેતા.
સુલુબહેને મોકળાશ મળતાં પૅરાલીગલ કોર્સ કર્યો. લૉ ફર્મમાં પણ પ્રમોશન મળ્યું.કુશળ વકીલો પણ માન આપતા અને જરૂર પડ્યે સલાહ માંગતા પણ અચકાતા નહિ. શાંત અને પ્રભાવશાળી વ્યક્તિત્વ હોવાં છતાં એ સલાહ નહિ પણ અભિપ્રાય વ્યક્ત કરતાં.
હવે સુલુબહેનને આર્થિક ચિંતા ન હતી. શ્રીકાંત પણ કોમપ્યુટર એન્જીનિયરથઈ ગયો. જાણીતી આઈ.ટી. કંપનીમાં સારા પગારની જોબ પણ મળી ગઈ. નાનું ઘર પણ લઈ લીધું હતું. એક રવિવારે શ્રીકાંત એની મિત્ર શ્રદ્ધાને લઈ આવ્યો.એનો પરિચય આપ્યો.
‘મમ્મી, આ શ્રદ્ધા, અમદાવાદની છે. વૈષ્ણવ છે.એચ-૧ વીઝા પર મારી કંપનીમાં જ કામ કરે છે.
શ્રદ્ધાએ વાંકાવળી સુલુબહેનના ચરણસ્પર્શ કર્યા.બધાએ સાથે ડિનર લીધું. શ્રદ્ધાએ જાતે જ બધી ડીશ પણ સાફ કરી નાંખી. સુલુબહેનનું વ્હાલ વહેતું થયું. શ્રદ્ધાનું ઘરમાં આવવાનું વધવા લાગ્યું. સુલુબહેનને પણ એ ગમતું હતું. શ્રીકાંત અને શ્રદ્ધાનું સાનિધ્ય વધતું ગયું.
એક દિવસ,
મમ્મી આજે સાંજે શ્રદ્ધા સાથે બહાર ડિનર માટે જવું છે, તમો આવશો?
સુલુબહેને મનોભાવ વાંચ્યા. પુછ્યું હતું આવશો. ચાલો કહ્યું હોત તો જરૂર જાત. આ માત્ર ઔપચારિક પ્રશ્ન જ હતો. સુલુબહેને જવાબ વાળ્યો; તમે બન્ને આનંદથી જાવ, મારી ઈચ્છા નથી. આજે સુલુબહેને એકલા જ વાળુ પતાવ્યું. જરા અવળું તો લાગ્યું જ.
અવારનવાર આવું બનતા, ધીમે ધીમે ટેવાઈ ગયા.
થોડા દિવસ પછી એક દિવસ….
શ્રીકાંતે વાત છેડી.’મમ્મી હવેથી શ્રદ્ધા તમને આન્ટીને બદલે મમ્મી કહેશે. વી આર એન્ગેજ્ડ.’સુલુબહેનનું મન-હૃદય ખળભળી ઊઠ્યું. એને ગમતી જ વાત હતી, પણ જે રીતે બની તે સ્વીકારવું અસહ્ય બન્યું. એમને પણ શ્રદ્ધા ગમતી હતી. એઓ પણ ઈચ્છતાહતાં કે શ્રદ્ધા ઘરની વહુ થઈને આવે.
એમના મનમાં ઉમંગ હતો કે સારો દિવસ જોઈને, પૂજાવિધી અને નાની પાર્ટી સાથે વિવાહનો પ્રસંગ ઉજવાય. એ હરખ મનમાં અને મનમાં જ રહ્યો. ભારે હૈયે આશીર્વાદ આપ્યા. લગ્ન પ્રસંગ પણ શ્રદ્ધાની મરજી મુજબ જ પાર પડ્યો.
થોડા જ સમયમાં સુજનનો જન્મથયો. સુલુબહેને ઘરની અને સુજનની જવાબદારી સ્વીકારી લીધી. સુજન હસતો રમતો અને દોડતો થયો. સ્કુલે જતો થયો.દેખીતી રીતે બધું જ સુખ હતું. છતાંયે કંઈક ખૂટતું હતું. કંઈકની વ્યાખ્યા મળતી નહોતી. ઘરમાં ચાર વ્યક્તિ હોવા છતાં અસહ્ય શાંતિ લાગતી હતી. બધા આખો દિવસ બહાર પ્રવૃત્તિશીલ હતા. સાંજના ત્રણચાર કલાક હસતાં રમતાં ગાળવાની ઈચ્છા રહેતી; પણ કોઈ અગમ્ય કારણથી એ શક્ય થઈ શક્યું નહિ. ન લડાઈ ન ઝગડો, ન વાદવિવાદ, કશું જ નહિ. પરસ્પરનો ખૂબ જ, જરૂર પડતો જ વાણીવિનિમય.
અનાયાસે જ એક રાત્રે સુકુબહેનને કંઈક સંભળાયું ‘શ્રીકાંત, મને હવે ગુંગળામણ થાય છે. તારી માતૃભક્તિ હદ બહારની છે. બધે જ સાથે જવાનું? આ તો હદ થઈ ગઈ. લેટ્સ કેન્સલ અવર ક્રૂઝ વેકેશન. આઈ વૉન્ટ એન્જોય’
‘પણ શ્રદ્ધા, સુજનને બા વગર ચાલતું નથી. એટલે જ તો મમ્મીને સાથે લઈ જઈએ છીએ.’
‘નો, આઈ એમ સોરી; આઈ કાન્ટ ગો. મમ્મીને કારણે જ સુજન આપણી સાથે રહી શકતો નથી. આઈ નીડ સમ સ્પેસ, આઈ નીડ સમ પ્રાઈવસી.’
થોડીક શાંતિ પછી, ડુસકાઓનો અવાજ અને ફરી શાંતિ.
સુલુબહેન આખી રાત પડખાં ફેરવતા રહ્યાં. પ્રેમ અને લાગણી પણ એક બંધન બની જાય છે.પરણીને આવેલી છોકરીને મુક્ત લગ્ન જીવન માણવાની મોકળાશ જોઈએ છે. વણબોલાયલી અવ્યક્ત અપેક્ષાઓ અજંપો ઉભો કરે છે.
તેજીને ટકોરો; શ્રદ્ધા તો મને પણ વ્હાલી છે. એની માનસિક જરૂરિયાતો હું સમજી શકું છું. દીકરાના સુખ માટે મોકળાશ કરી આપવાની જરૂર છે. નિર્ણય લેવાઈ ગયો.
વહેલી સવારે બ્રેકફાસ્ટ વખતે સુલુબહેને કહ્યું, ‘આજે ડિનર માટે મારી રાહ ન જોતા, મને આવતાં મોડું થશે.’
શ્રદ્ધાએ કહ્યું,’કાલનું થોડું વધ્યું છે. જો ન ફાવે તો તમારે માટે કંઈક બીજું બનાવી દઉં; અમે આજે બહાર ડિનર લેવાના છીએ.’
‘ના, જે હશે તે ચાલશે.’
ઓફિસ છૂટ્યા પછી સુલુબહેન નજીક આવેલા કોન્ડોમિનિયમમાં તપાસ કરવા ગયા. એક સગવડવાળો સ્ટુડિયો એપારટમેન્ટ ખાલી હતો.સુલુબહેને ડિપોઝિટ આપી દીધી. ઘેર આવી ઘરના દેવમંદિરેદીવો પ્રગટાવી, લીધેલા નિર્ણયથી દીકરાના પરિવારની સુખશાંતિ માટે પ્રાર્થના કરી.
બીજી સવારે, રવિવારના દિવસે બ્રેકફાસ્ટ વખતે, સુલુબહેને વાત કરી, ‘હમણાં ઓફિસમાં ખૂબ જ કામ રહે છે. રોજનું ૪૦-૫૦ માઈલનું ડ્રાઈવિંગ પણ અઘરું પડે છે. વિન્ટરમાં તો તારા પપ્પાનો વિચાર આવતા ડ્રાઈવિંગ કોન્ફિડન્સ પણ ઓછો થઈ જાય છે. મારી ઈચ્છા ઑફિસ નજીકના કોન્ડોમાં એપાર્ટમેન્ટ રાખવાની છે. વૉકિંગ ડિસ્ટન્સ જેટલો જ સમય લાગશે. ગેસ બચશે અને થોડી કસરત પણ થશે. આપણે વીકેન્ડમાં મળતા રહીશું.’
શ્રીકાંત કંઈ પણ બોલે તે પહેલા શ્ર્દ્ધાએ કહ્યું, ‘મમ્મી, તમારા વગર અમને નહિ ગમે…પણ તમારી વાત સાચી છે. આવા ટ્રાફિકમાં ડ્રાઈવ કરવાનું સલામત તો નથી જ. તમે જે કંઈ કરશો તે વ્યાજબી અને પ્રેક્ટિકલ જ હશે.’
બસ. એપ્રુવલનો સિક્કો મરાઈ ગયો.
……અને સુલુબહેને ભારે હૈયે, છતાંયે હસતે ચહેરે એકના એક દીકરાથી જુદા થયા.
વસ્તી વગરનો એપાર્ટમેન્ટ સૂનો સૂનો લાગતોહતો. બા બા કરીને વળગતો સુજન દૂર હતો. ઘેર આવી એકલા ડિનર લેવાનું ઘણું કઠતું હતું ક્યારેક મનમાં થતું, શ્રીકાંત આવીને કહેશે, ‘મમ્મી, તમારા વગર ગમતું નથી. જોબ છોડી દો. ઘેર પાછા આવી જાવ’. પણ ના. હકિકતમાં એ ન બન્યું. છેવટે દુઃખનું ઓસડ દહાડા. ટેવાઈ જવાયું. શૈલેષના નિધન પછી જે પરિસ્થિતિ હતી તેના કરતાં તો આજે ઘણું સારું છે. દીકરાના સુખ માટે જ ઘર છોડયું છે ને! ક્યાં કોઈ ક્લેશ-કંકાશ કે ઝઘડો થયો છે? બધાજ નિર્ણયો પોતાના જ છે. હજુ પણ વગર બોલાવ્યે પોતે જાતે ઘર જઈ શકાય એમ હતું. પણ ના…
ધીમે ધીમે માનસિક વેદનામાંથી બહાર નીકળતા ગયા. ઘર બહારની પ્રવૃત્તિઓ વધવા માંડી. નજીકના મંદિરમાં સેવા આપવા માંડી. સંગીતનો શોખ ભજન દ્વારા પોષાતો ગયો. પોતાના પ્રોફેશનલ જ્ઞાનનો લાભ વાર્તાલાપ દ્વારા સમાજને આપવા માંડ્યો. લોકોના માન અને પ્રેમ મળતા રહ્યા. સિનિયર પ્રવૃત્તિ પણ વધતી રહી. દુઃખ્દ ગાંભિર્યનું આવરણ ઉતરતું ગયું. સામાજિક સહકાર અને સદ્ભાવના મળતાં જીવન ફરી પાછું હર્યું ભર્યું થઈ ગયું. કોઈક વાર શ્ર્દ્ધા-શ્રીકાંત, આવતા, ડિનર લેતાં અને છૂટા પડતાં. ન તો કોઈ પૂર્વગ્રહ ન તો કોઈ અજંપો.
રિટાયર્ડ થયા પછી ટેનિસ રમવાનું શરું કર્યું. ઈન્ડિયામાં કોલેજમાં હતા ત્યારે રમતા હતા. અત્યાર સુધી અવકાશ ન હતો. હવે અવકાશનો પ્રશ્ન ન્હોતો. અવાર નવાર સિનિયર્સ સાથે એટલાન્ટિક સીટી આવતા. કેસિનો ગેમબ્લિંગમાં રસ ન હતો. પણ બોર્ડવૉક પર ચાલતા અને ખુલ્લી હવાનો આસ્વાદ માણતા. બસ આમ જ, જાણે ઉંમરમાંથી દશ વર્ષની બાદબાકી થઈ ગઈ. પ્રવૃત્તિની ભરમારને કારણે દિવસના ચોવીસ કલાક ઓછા લાગવા માંડ્યા.
ત્યાં તો કૃપા વરસી. ..વર્ષો પહેલાંની ઈચ્છા અચાનક ફળી. શ્રીકાંત અને શ્રદ્ધા બે દિવસ પહેલાં આવ્યા ત્યારે શ્રીકાંતે કહ્યું ‘મમ્મી હવે ઘેર પાછા આવી રહો. સુજન પણ હવે ડોર્માઅં ગયો છે. ઘર સુનુંસુનું લાગે છે. ગમતું જ નથી.’
શ્રદ્ધાએ કહ્યું ‘’પહેલાં તો જોબનું કારણ હતું. હવે રિટાયર્ડ થયા પછી આ ઉંમરે એકલા રહો તેથી અમારી ટીકા થાય છે.’
સુલુબહેને કહ્યું, ‘બેટા અહીં મારો મોટો પથારો છે. ઘણું જ વિચારવું પડશે. આવતા મહિને સિનિયર્સ સાથે ક્રુઝનો પ્રોગ્રામ છે. ત્યાર પછી ઓસ્ટ્રેલિયાની ટૂર બૂક કરાવી છે. અહિંના લોકલ કમિટમેન્ટ પણ છે જ. આવતા રવિવારે તમેઅહીં આવશો ત્યારે આપણ્ણે ફરી વાતો કરી વિચારીશું.’
આજે શનિવારે સુલુબહેન બસમાં એટલાંટિક સીટી આવ્યા હતા. બેન્ચ પર બેસી વિચારતાં વિચારતાં ૪૦-૪૫ મિનિટમાં એટલા જ વર્ષોનો અતિત માનસ પટ પરથી સરી ગયો.
વધુ વિચારે તે પહેલા સેલફોન રણક્યો. ‘સુલુમાસી ક્યાં છો? બસ ઉપડવાનો સમય થઈ ગયો છે. તમારી જ રાહ જોવાય છે. જલ્દી આવો.’ સુલુમાસી યંત્રવત બસમાં બેઠા. તેઓ શાંત હતા. આંખ બંધ કરીને બેઠા હતા. ભારે મનોમંથન ચાલતું હતું. દીકરા વહુ બન્ને લેવા આવ્યા હતાં; પણ બન્નેની ભાવના અલગ હતી. એકને મા વગર એકલવાતું લાગતું હતું અને બીજાને સામાજિક પ્રતિષ્ઠા સાચવવામાં જ રસ હતો.શું કરવું?
રવિવારે સવારે ઉઠ્યા. રાત દરમ્યાન નિર્ણય લેવાઈ ગયો. હૈયું હલકું થઈ ગયું. રસોઈની તૈયારી કરવા માંડી. ખાસ તો શ્રદ્ધાને ભાવતી પૂરણપોળી, લીલા કોપરાની પેટિસ, જીરા રાઈસ અને પંજાબી કઢી. બધું જ શ્ર્દ્ધાને ભાવતું તૈયાર થઈ ગયું.
મનનો ખળભળાટ શમી ગયો હતો. મન-હૃદય આત્મ વિશ્વાસથી પ્રફુલ્લિત થઈ ગયું હતું.
શ્રદ્ધા અને શ્રીકાંત સાંજે આવ્યા. આડીતેડી વાતો કરી. સાથે ડિનર લીધું. સુલુમમ્મીએ, ખૂબ જ આગ્રહથી શ્રદ્ધાને ભાવતી વાનગી પીરસી.
‘મમ્મી ક્યારે ઘર આવવું છે? સામાન ખસેડવા મુવરની વ્યવસ્થા કરવી પડશે ને! શ્રીકાંતે પૂછ્યું.
થોડીક ક્ષણો નિઃશબ્દ પસાર થઈ.
ધીમે રહીને સુલુબહેને વાત શરુ કરી.
‘જો બેટા તું તો ખૂબ જ સમજુ અને ઘડાયલો છે. એક માં તરીકે મને તારે માટે ખૂબ જ ગૌરવ છે. આઈ એમ પ્રાઉડ ઓફ યુ. મને કોઈ દીકરી નથી. શ્રદ્ધા જ મારી દીકરી છે. આપણે બધા એક હોવા છતાં આપણી જરૂરિયાતો જુદી જુદી છે. જો બેટા, રિટાયર્ડ થયા પછી મેં મને અનુકૂળ આવતી પ્રવૃત્તિમાં સમય પસાર કરવા માંડ્યો છે. ખૂબ મજા આવે છે. અને હવે મને પણ સ્પેસની જરૂર છે.”
વાતાવરણને ગંભીર થતાં અટકાવવાનો પ્રયાસ કરતાં બોલ્યા…
“અરે હાં, એક વાત કરવાની તો રહી જ ગઈ. અવતા વીકથી સ્વિમિંગ ક્લબમાં જવાની છું. સારી કસરત મળી રહેશે. હું આ ઉંમરે સ્વિમ કોસ્ચ્યુમ પહેરું તો વાંધો નથી ને?”
પણ હળવા પ્રશ્ન અનઉત્તર જ રહ્યો.
શ્રદ્ધાએ ધીમે રહીને કહ્યું, ‘તમો વડીલ છો. તમારો નિર્ણય અમને હમેંશા શિરોમાન્ય જ હોય છે. તમે આવશો તો શ્રીકાંતને ઘણું ગમશે; પણ જેવી તમારીઈચ્છા.’ શ્રીકાન્ત મૌન હતો.
કોન્ડોમાંથી બહાર નીકળ્યા પછી, હોલ વેમાં શ્રદ્ધા દબાયલા સાદે બોલતી સંભળાઈ, ‘થેન્ક્યુ શ્રીકાંત, લાગણીવેડામાં વધુ આગ્રહ ન કર્યો તે જ સારું કર્યું.અમે બે સ્ત્રીઓ સાથે ન રહીએ એમાં જ તારું કલ્યાણ છે.

…….
પ્રગટ ઈન “ગુજરાત દર્પણ’ ૨૦૦૯
૧૯૫૯ સુધી વાર્તાઓ લખતો હતો. ઇન્ટરસાયન્સમાં નાપાસ થતાં લખવાનું બંધ કર્યું. કઈ વાંચ્યું પણ નહિ. બરાબર પચાસ વર્ષ પછી ૨૦૦૯ ઓક્ટોબરમાં શ્રી સુભાષ શાહના આગ્રહથી અમેરિકામાં આ પહેલી કૌટુંબિક વાર્તા “સ્પેસ” લખી.

પ્રવીણ શાસ્ત્રી

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા-પ્રકરણ 26– કાળા લોકોની યુનિવર્સિટી

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા

NatwarGhandhi.jpg

નટવર ગાંધી

ન્યૂ યોર્કમાં પ્લેન બદલીને એટલાન્ટા જવાનું હતું.  એરપોર્ટ ઉપર હેલ્પ ડેસ્ક ઉપર જઈને ઇસ્ટર્ન એરલાઈન્સનું એટલાન્ટા જતું પ્લેન કેમ પકડવું અને ટેલિફોન કેમ કરવો એ પૂછ્યું.  છોકરી ભલી હતી. એણે વિગતથી મને સમજાવ્યું.  મેં કહ્યું: “Thank you,”  એણે  કહ્યું: “You are welcome.” આપણે ત્યાં જેમ Thank you પછી  “Don’t mention it” કહેવાનો રિવાજ છે તેમ અહીં લોકો  “You are welcome,” કહે. હું એમ સમજ્યો કે એ અમેરિકામાં મારું સ્વાગત કરે છે.  તો વળી પાછું મેં કહ્યું: “Thank you.”  અને એણે કહ્યું: “You are welcome.”  અમારી આ પીંગ પોન્ગની શબ્દ બાજી આગળ વધે તે પહેલાં જ એણે હારીને કહ્યું: “Never mind!” અને મને ટેલિફોન બૂથ પર લઈ ગઈ.  એ જમાનો હજી લેન્ડ લાઇનનો હતો.  એણે મને જારેચાનો નંબર જોડી આપ્યો.  મેં જેવો ટેલિફોન ઉપાડ્યો ત્યાં જ જારેચા પૂછે: કેમ છો તમે, ભાઈ?! બરાબર પહોંચી ગયા?  ટેલિફોનનો અવાજ એટલો સ્પષ્ટ હતો કે જાણે બાજુમાં જ ઊભા હોય એમ લાગે. મને કહે કે આપણે  બે કલાકમાં મળીએ છીએ.  એરપોર્ટ ઉપર તમને લેવા આવું છું.  ઇસ્ટર્ન એરલાઇનનું પ્લેન બે કલાકમાં મને એટલાન્ટા લઈ આવ્યું.

ઊતરીને હું જેવો ટર્મિનલમાં ગયો કે મેં જારેચાને જોયા. એમની સાથે એક રૂપાળી આફ્રિકન અમેરિકન છોકરી હતી. જારેચાએ અમારી ઓળખાણ કરાવી.  એમની ફેન્સી કારમાં હું બેઠો. પાણીના રેલાની જેમ ગાડી દોડ્યે જતી હતી.  એટલાન્ટાના રશ અવરના એ જબ્બરદસ્ત ટ્રાફિકમાં જારેચા સહજતાથી કાર ચલાવતા હતા. એક હાથ સ્ટીઅરીન્ગ વ્હીલ પર, બીજા હાથમાં સિગરેટ.  સિગરેટના ધુમાડાના ગોટાઓ ચગાવતા ચગાવતા બાજુમાં બેઠેલી છોકરી સાથે વાતો કરતા જાય. એ બધું જોઈને હું છક્ક થઇ ગયો.  આવા જબરા  ટ્રાફિકમાં પણ કેટલી સહજતાથી અને કેટલી સ્પીડમાં ગાડીઓ જતી હતી!  હાઈ વે ઉપર કોઈ ટ્રાફિક લાઈટ્સ નહીં,  કોઈ ધમાલ નહીં, કોઈ અંધાધૂંધી નહીં.  જાણે કે બધાને ખબર કે શું કરવાનું છે, કેવી શિસ્ત!  બધા કેવા પોતાની લેનમાં જ કાર ચલાવે છે!  જારેચા કહે કે એ બધાને ખબર છે કે એમ જો ન કરીએ તો શું થાય. નવા નિશાળિયાની કુતુહલવૃત્તિથી મેં પૂછ્યું કે શું થાય?  એ કહે, મોટો એક્સિડન્ટ  થાય, તમે મરી જાવ, અને જો બચ્યા તો મોટી ટિકિટ મળે અને ઇન્સ્યુરન્સનું પ્રિમિયમ વધી જાય.  જો કે એ બધી, ખાસ કરીને પ્રિમિયમ વધવાની વાત તો વર્ષો પછી મારો પોતાનો એક્સિડન્ટ થયો ત્યારે સમજાણી.

જે યુનિવર્સિટીમાં જારેચા બર્સરની ઑફિસમાં કામ કરતા હતા અને જ્યાં એ પોતે પણ ભણ્યા હતા ત્યાં જ મને એમણે એડમિશન અપાવ્યું હતું, તેની જ ડોર્મમાં એમનો ફ્લેટ હતો.  એ ફ્લેટનો બાથરૂમ પણ કેવો! બધી જ વ્યવસ્થા હતી. આવો બાથરૂમ મેં મૂવીઓ સિવાય ક્યાંય જોયો નહોતો.  એમણે મને ઠંડા ગરમ પાણીના નળ, શાવર, ટબ, ટોઇલેટ વગેરેની વ્યવસ્થા સમજાવી.  પહેલે દિવસે તો બીતા બીતા શાવર વાપર્યો, ભૂલે ચૂકેય કાંઈ ગરબડ થઈ જાય તો. અને એવું જ થયું.  જિંદગીમાં પહેલી જ વાર મેં શાવર લીધો. શાવર કર્ટન બરાબર બંધ નહીં થયો એટલે બાથરૂમમાં બધે પાણી પાણી થઈ  ગયું!

એમનો ફ્લેટ અમેરિકાની દૃષ્ટિએ નાનો ગણાય।  લીવીંગ રૂમ, બેડરૂમ અને બાથરૂમ, પણ મુંબઈની સરખામણીમાં તો ખાસ્સો મોટો હતો.  હું તરત જોઈ શક્યો કે યુનીવર્સીટીમાં એક ક્લર્કની સામાન્ય નોકરી અને તે પણ માત્ર એક વર્ષથી જ, છતાં જારેચા પાસે કેવો સુંદર ફ્લેટ હતો!  જારેચાને મુંબઈમાં આવો ફ્લેટ મેળવતાં આખી જિંદગી નીકળી જાત, અને તે પણ ભાગ્યશાળી હોત તો જ.  દૂરના એક પરામાં ખાલી એક ઓરડી મેળવતાં મારે મુંબઈમાં જે રઝળપાટ કરવો પડ્યો હતો તે મને યાદ આવ્યો. થયું કે સામાન્ય માણસને પણ આ સુખસગવડ મળે તે તો અમેરિકાનો જ પ્રતાપ છે!

અમેરિકામાં કૉલેજ અને યુનિવર્સિટીમાં ભણવા માટે વિદ્યાર્થીઓ મોટે ભાગે બહાર ગામથી આવે.  મોટી મોટી યુનિવર્સિટીઓમાં સિત્તેર એંશી હજાર છોકરા છોકરીઓ ભણતા હોય.  કેમ્પસમાં સેંકડોની સંખ્યામાં બિલ્ડીંગો હોય.  એમાં અનેક ડોર્મ હોય. નાનકડું ગામ જ જોઈ લો.  શરૂઆતમાં વિદ્યાર્થીઓને ડોર્મમાં રહેવું પડે. માબાપ અને કુટુંબથી વિખૂટા પડીને એકલા રહેવાથી એમનામાં સ્વાયત્તતા આવે.  એમને જવાબદારીનું ભાન આવે. એટલાન્ટા યુનીવસિૅટી પ્રમાણમાં નાની. છોકરાઓની એક ડોર્મમાં એમની બાજુની રૂમ જારેચાએ મારે માટે નોંધાવી રાખી હતી. એમના ફ્લેટની ચાવી આપી મને કહ્યું કે હમણાં મારા ફલેટનો જ બાથરૂમ વાપરજે.

મેં જ્યારે ડોર્મના કોમન બાથરૂમ વાપરવા શરૂ કર્યાં ત્યારે ખબર પડી કે શા માટે એમણે મને એમનો અંગત બાથરૂમ વાપરવા કહ્યું.  મુંબઈની છોકરાઓની હોસ્ટેલમાં હું બાથરૂમમાં ટુવાલ પહેરી રાખવા અને બારણું બંધ કરીને જ ટુવાલ કાઢવા ટેવાયેલો હતો. અહીંયા જોયું તો કાળા છોકરાઓ કોઈ પણ સંકોચ વગર નાગા રખડતા હતાં. એમના કાળા ડીબાંગ પડછંદ શરીરને નગ્ન અવસ્થામાં જોઇને હું તો ડઘાઈ ગયો.  બાકી હતું તો આ છોકરાઓ  નાગા નાગા એક બીજા સાથે મસ્તી કરતા હતાં! મને થયું કે આપણે હમણાં તો જારેચના બાથરૂમમાં જ સારા!

બીજે દિવસે એમની સાથે ડોર્મના ડાઈનીંગ હોલમાં ગયો. નિશ્ચિત સમયે કાફેટેરિયામાં બધા લાઈનસર ઊભા રહે.  કોઈ ધક્કામુક્કી નહીં.  ખાવાનું પણ કેટલું બધું, અને કેવું જુદું જુદું. બાફેલાં શાકભાજી, ફળફળાદી, બ્રેડ, અનેક પ્રકારની મિષ્ટાનની વાનગીઓ.  પીવા માટે દૂધ, બટરમિલ્ક વગેરે.  મેં પહેલી જ વાર ચોકલેટ મિલ્ક જોયું.  મારે માટે કેટલીયે  વસ્તુઓ સાવ નવી હતી. આપણે તો પાછા વેજીટેરિયન, પૂછવું પડે, આમાં ક્યાય મીટ ખરું?  એ જમાનામાં અમેરિકામાં સાલાડ બાર હજુ શરૂ થયા નહોતા.  લોકોને વેજીટેરિયન થવાની લત લાગી ન હતી.  મોટા ભાગના લોકો મીટ, ખાસ કરીને બીફ સ્ટેક, ફીશ, ચીકન, લેમ્બ વગેરે નિયમિત ખાય. મેં જોયું કે છોકરા છોકરીઓ બધા સાથે બેઠા હતાં.  કોઈને કોઈનો છોછ ન હોતો. સહજ જ અલકમલકની વાતો કરતા ભોજન કરતાં હતાં. ખાધા પછી ઘણા આરામથી સિગરેટ ફૂંકતા હતા. એ જમાનામાં સિગરેટ બહુ પીવાતી.  જમ્યા પછી બધા પોતાની ટ્રે લઈ લે અને કન્વેયર બેલ્ટ ઉપર મૂકી દે.  કોઈ નોકરો ન હતાં. બધા પોતપોતાનું કામ કરતાં હતાં. અને આટલા બધાં લોકો હતાં છતાં કોઈ ઘોંઘાટ નહીં.

ડોર્મમાં એક વસ્તુ  મેં ખાસ નોંઘી.  ત્યાં મને કોઈ ગોરો અમેરિકન દેખાયો જ નહીં!  ડોર્મના રહેવાસી છોકરાઓ, કામ કરનારા લોકો, વગેરે બધા આફ્રિકન અમેરિકન એટલે કે કાળા લોકો જ હતા.  મને થયું કે હું અમેરિકા આવ્યો છું કે આફ્રિકા?  આ કેવું?  બીજે દિવસે જારેચા સાથે યુનીવર્સીટીમાં ગયો ત્યાં પણ એવું જ.  વિદ્યાર્થીઓ, વિદ્યાર્થીનિઓ, પ્રોફેસરો, અધિકારીઓ વગેરે બધા કાળા જ. થોડા ઇન્ડીઅન અને ચાઇનીઝ વિદ્યાર્થીઓ દેખાયા. ઇન્ડીઅન વિદ્યાર્થીઓ મારી મૂંઝવણ સહેજે સમજી ગયા.  એ બધાનો પણ આવ્યા ત્યારે આ જ અનુભવ હતો.  એમણે મને સમજાવ્યું કે એટલાન્ટા યુનીવસિૅટી તો મુખ્યત્વે કાળા લોકો માટેની છે.

એટલાન્ટા યુનીવસિૅટી દક્ષિણના જ્યોર્જિયા રાજ્યની રાજધાની એટલાન્ટામાં આવેલી.   દક્ષિણના રાજ્યો 1960ના દાયકામાં પણ હજી રંગભેદમાં માનતાં હતાં.  તેમણે કાળી અને ગોરી પ્રજાઓને એકબીજાથી અલગ રાખવા માટે કાળાઓ માટે એક જુદી જ સમાજવ્યવસ્થા ઊભી કરી હતી.  કાળાઓને ગોરા લોકોની કોલેજો કે યુનિવર્સિટીઓમાં ન આવવા દેવા માટે એમની જુદી સ્કૂલો, કૉલેજો અને યુનિવર્સિટીઓ બાંધી.  કાળા વિદ્યાર્થીઓ માટે જે પબ્લિક અને પ્રાઈવેટ કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓ સ્થપાઈ તેમાંની એક એટલાન્ટા યુનિવર્સિટી. આ યુનિવર્સિટી મુખ્યત્વે કાળા લોકો માટે છે એ અમને દેશી વિદ્યાર્થીઓને તો અહીં આવ્યા પછી જ ખબર પડી!  એટલાન્ટા યુનીવસિૅટી અને આજુ બાજુ જે કૉલેજો હતી–મોરહાઉસ, ક્લાર્ક, સ્પેલ્મન, મોરીસ બ્રાઉન– તે બધી ખાસ કાળા છોકરા છોકરીઓના ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે ઊભી કરવામાં આવી હતી.

દેશમાં કાળા લોકો વિષે સાંભળેલું–એમની ગુલામી વિષે, રંગભેદને કારણે એમને થતા ભયંકર અન્યાય વિષે.  વધુમાં તેમના મહાન નેતા માર્ટીન લ્યુથર કિંગ અને બીજાઓની આગેવાની નીચે વોશીન્ગ્ટનના  લિંકન મેમોરીયલ ઉપર લાખોની સંખ્યામાં કાળા લોકો ભેગા થયેલા તેનું ન્યુજ રીલ પણ જોયું હતું.  એમાં એ વખતે કિંગે આપેલું I have a dream વાળું યાદગાર પ્રવચન પણ સાંભળેલું.  પણ એ લોકો માટે જુદી કૉલેજો હશે અને મારે એવી એક કૉલેજમાં જવાનું થશે એની કલ્પના પણ ત્યારે કયાંથી હોય?

અમેરિકાનાં દક્ષિણ રાજ્યો, ખાસ કરીને નોર્થ અને સાઉથ કેરોલીના, જ્યોર્જિયા, ફ્લોરીડા, એલાબામાં, મિસીસીપી, ટેક્સાસ, આર્કાન્સાસ, ટેનેસી વગેરેમાં ગુલામીની પ્રથા સદીઓથી પ્રચલિત હતી. ત્યાંના સ્યુગર, કોટન અને ટોબેકોના મોટા પ્લાન્ટેશનોમાં કામ કરવા માટે મજૂરોની ખૂબ જરૂર હતી. આવું સખત કામ કરનારા મજૂરો લાવવા ક્યાંથી?  પ્લાન્ટેશનોના માલિકો ગોરાઓ હતા.  ગોરા લોકોની સંખ્યા પ્રમાણમાં ઓછી, અને જે હતા તે કાંઈ આવું કમરતોડ અને હલકું કામ થોડા કરવાના હતા?  એ માટે ગોરાઓ આફ્રિકામાંથી લાખોની સંખ્યામાં કાળા લોકોને ઘસડી લાવ્યા, અને આમ ગુલામીની પ્રથા શરૂ થઈ.

ગુલામ થઈને આવેલા કાળા લોકો ગોરાઓની મિલકત હતી. ઢોર જનાવરની જેમ જ એમની લેવડદેવડ થતી. એમને વેચવા ખરીદવાના રીતસરના બજારો ભરાતા, જ્યાં એમના લીલામ થતાં.  બળબળતા બપોરે કે હાડકાં ભાંગી નાખતી ઠંડીમાં ઢોરની જેમ જ એમણે માલિકના હુકમ મુજબ રાતદિવસ કામ કરવાનું. એમની આ મજૂરીથી જ સ્યુગર, કોટન અને ટોબેકોના ઉદ્યોગો ચાલતા હતાં અને તેથી જ તો દક્ષિણનાં રાજ્યોના અર્થકારણમાં ગુલામીની પ્રથા અનિવાર્ય રીતે ગૂંથાઈ ગઈ.  1860ના દાયકામાં આ ગુલામીની પ્રથા નાબૂદ કરવા અમેરિકાનાં ઉત્તર અને દક્ષિણનાં રાજ્યો વચ્ચે દારુણ સિવિલ વોર થઈ.  અમેરિકાના મહાન પ્રમુખ એબ્રાહમ લિંકનની નેતાગીરી નીચે ઉત્તરનાં  રાજ્યો એ મહાયુદ્ધમાં વિજેતા નીવડ્યાં.

જેમ આપણે ત્યાં દેશના ભાગલાની કરુણ અને ભયંકર ઘટના પછી હિંદુ અને મુસ્લિમ પ્રજા વચ્ચેના સંબંધો સદાને માટે વણસી ગયા, તેમ જ અમેરિકાની સિવિલ વોર પછી ગોરી અને કાળી પ્રજાના સંબંધો, ખાસ કરીને દક્ષિણનાં રાજ્યોમાં બગડેલા જ રહ્યા.  કાળા લોકોની ગુલામીમાંથી મુક્તિ ભલે થઈ, પણ એ કલંકનો ડાઘો હજી અમેરિકાના રોજબરોજના જીવનમાંથી સાવ ભુંસાયો નથી.  કાળા ધોળાના સંબંધોમાં એનું ઝેર હજી પણ ઊંડે ઊંડે પ્રસરેલું છે.  સિવિલ વોરને કારણે ગુલામીની પ્રથાની કાયદેસરની નાબૂદી થઈ હોવા છતાં, દેશનો રંગભેદ, ખાસ કરીને દક્ષિણનાં રાજ્યોમાં લગભગ કંઈક અંશે ટકી રહ્યો છે.  આ રંગભેદને કારણે કાળા લોકોની આર્થિક પરિસ્થિતિ ખરાબ જ રહી, બલકે વણસી. ગુલામી નાબૂદ થયા પછી તો હવે રોજ બરોજ જીવવા માટે એમણે કામ શોધવાનું રહ્યું.

રંગભેદને કારણે જીવનનાં અનેક ક્ષેત્રમાં તેમને બળજબરીથી પાછળ રખાયા.  જ્યાં જ્યાં ગોરા લોકો હોય ત્યાં ત્યાં તેમને આવવાનો અધિકાર નહીં. એમને બસમાં બેસવાનું હોય તો તે પાછળ, ગોરા લોકો આગળ બેસે. ગોરા લોકોના ચર્ચમાં એ આવી ન શકે.  એમના ચર્ચ જુદાં, એમની સ્કૂલો જુદી, એમની કૉલેજો જુદી, એમનાં રહેઠાણ અને પાડોશ પણ જુદાં.  આમ સમાજના બે ભાગ પડી ગયા, એક ગોરા લોકો માટે, અને બીજો કાળા લોકો માટે.  ગોરા લોકો સત્તાનો કબજો લઈને બેઠા હતા.  સારા નોકરીધંધા, રહેવાના સારા પાડોશો, સારી સ્કૂલો અને કૉલેજો વગેરે ગોરાઓ માટે, હલકાં કામ કાળાઓ માટે. કાળા લોકોને પૂરેપૂરો મતાધિકાર અને અન્ય સ્વતંત્રતા મળવાને હજી વાર હતી.  મૂળમાં કાળા લોકોની રાજકીય, સામજિક અને ખાસ કરીને આર્થિક સ્થિતિ ગોરાઓની સરખામણીમાં નીચી અને ખરાબ જ રહી અને એમનું શોષણ થતું રહ્યું.

હું એટલાન્ટા 1965માં પહોંચ્યો ત્યારે સિવિલ વોરને સો વર્ષ થઈ ગયાં હતાં.  એ સો વરસમાં કાળા લોકોની પરિસ્થિતિમાં ધીમે ધીમે પણ મોટા ફેરફાર થયા હતા.  છતાં કાળા ધોળાનો ભેદભાવ મટે અને આખરે એમને નાગરિકતાના બધા હક્ક મળે એ માટે ત્યારે માર્ટીન લ્યુથર કિંગ અને બીજા આફ્રિકન અમેરિકન નેતાઓની આગેવાની નીચે સિવિલ રાઈટ્સની ઝુંબેશ પુરબહાર ચાલતી હતી. છતાં રંગભેદને કારણે જે ભેદભાવ થતો હતો તે ગોરા લોકોના હાડમાં એવો તો ઊતરી ગયો હતો કે સમાજ અને રાષ્ટ્રના જે બે ભાગ પડી ગયા હતા તે યેનકેન પ્રકારેણ ચાલુ જ રહ્યા.

આજે આ લખાય છે ત્યારે 2016માં સિવિલ વોરને દોઢસોથી પણ વધારે વરસ થયાં, પણ રંગભેદનો ભેદભાવ થોડે ઘણે અંશે આખાયે દેશમાં, પણ ખાસ કરીને દક્ષિણના રાજ્યોમાં, હજી જોવા મળે છે.  હમણાં જ સાઉથ કેરોલીનાની રાજધાની ચાર્લ્સટનમાં એકવીસ વરસના એક ગોરા જુવાને ચર્ચમાં જઈને પ્રભુભજન કરતા 9 કાળા લોકોની હત્યા કરી. કહે કે એ કાળા લોકોને ધિક્કારે છે.  હું અમેરિકા ગયો ત્યારે કાળા ધોળા વચ્ચેનાં  છમકલાં તો રોજબરોજ થયે જતાં હતાં.  1960માં એલાબામા રાજ્યમાં ચાર કાળી છોકરીઓને ચર્ચમાં બોમ્બ ફેંકીને બાળી નાખવામાં આવેલી.  આવાં હિચકારાં કૃત્યો ઉપરાંત કાળા લોકો પર થતો રોજનો ત્રાસ ઘણી વાર અસહ્ય બની જતો.  કાળા લોકોનો રોષ ક્યારેક મોટાં શહેરોમાં ભયંકર હુલ્લડોમાં પ્રગટ થતો. અને પછી મહિનાઓ સુધી મોટે ભડકે બળતો. 1968માં માર્ટીન લ્યુથર કિંગની હત્યા પછી અમેરિકાની રાજધાની વોશીન્ગ્ટન સુધ્ધાં કેટલાંક શહેરોમાં આવાં મોટાં હુલ્લડો થયાં હતાં.

અમેરિકામાં કાળા ધોળા વચ્ચેના રંગભેદને કારણે થતો ભેદભાવ ભૂંસવા અસાધારણ પ્રગતિ થઈ છે.  ખાસ તો ભેદભાવને લીધે ઊભી થયેલી કાળાઓની દારુણ આર્થિક પરિસ્થિતિમાં સુધારો કરવા માટે અમેરિકામાં અનેક કાયદાઓ ઘડાયા છે.  કાળા લોકોને પૂરેપૂરો મતાધિકાર મળે તે માટે કૈંક કેસ ઠેઠ સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચ્યા. હું જ્યારે અમેરિકા આવ્યો ત્યારે તો કલ્પના પણ નહોતી થઈ શકતી કે કાળો માણસ અમેરિકાના કોઈ રાજ્યનો ગવર્નર કે રાષ્ટ્રનો પ્રમુખ બને.  અને છતાં 2008માં આફ્રિકન અમેરિકન બરાક ઓબામાની બહુમતીથી પ્રમુખ તરીકે ચૂંટણી થઈ.  અમેરિકન સમાજ કેટલો પરિવર્તનશીલ છે એ આ મહાન ઘટના સાબિત કરે છે.

મુંબઈનો પેલો કન્સલ્ટન્ટ જેનો ધંધો અમને અમેરિકન કૉલેજો અને યુનીવસિૅટીઓમાં સહેલાઈથી એડમિશન અપાવાનો હતો તે એટલાન્ટા યુનિવર્સીટી જેવી કૉલેજ શોધે કે જેમાં અમને જલ્દીથી એડમિશન મળી જાય અને અમે અમેરિકામાં ઠેકાણે પડી જઈએ. અને એને એની ફી મળી જાય.  એ અમને કંઈ થોડો કહેવાનો હતો કે આ કૉલેજો કઈ કક્ષાની છે?  કે કાળા વિદ્યાર્થીઓને એડમિશન આપવા માટે આ કૉલેજોમાં ધોરણ અનિવાર્યતઃ જુદાં અને નીચાં રાખવા પડે.  ક્લાસમાં, ખાસ કરીને મેથ્સ કે અકાઉન્ટિન્ગના ક્લાસમાં, તરત ખબર પડે કે અમારા સહાધ્યાયી કાળા વિદ્યાર્થીઓ ભણવામાં દેશી વિદ્યાર્થીઓ જેટલા સજ્જ ન હતા.  જે હાઈસ્કૂલોમાં એ બધા ભણ્યા હતા  ત્યાં પણ સગવડો ઓછી હોય. એ પણ આ રંગભેદથી થતા ભેદભાવનું જ પરિણામ.  દક્ષિણનાં બધાં જ રાજ્યોમાં ગોરાઓની સ્કૂલ અને કૉલેજોને ફંડ, સાધનો, સગવડ પહેલાં  મળે અને જે કાંઈ વધ્યુંઘટ્યું હોય તે  કાળી સંસ્થાઓને મળે.

અહીં આવ્યા પછી ખબર પડી કે અમેરિકામાં તો ચારેક હજાર કૉલેજો અને યુનિવર્સિટીઓ છે અને બધાની કક્ષા એક સરખી નથી.  એટલું જ નહીં પણ હાર્વર્ડ, યેલ, શિકાગો, પેન, સ્ટેનફર્ડ, ડાર્ટમથ જેવી  ખ્યાતનામ કૉલેજો તો બહુ ઓછી. અમે એવી ઉચ્ચ કક્ષાની યુનિવર્સિટીમાં ભણતા નથી એ અમને  દેશી વિદ્યાર્થીઓને બહુ કઠતું.  એ પ્રખ્યાત યુનિવર્સિટીઓમાં જે સાધનસગવડ હોય તે બધે કેવી રીતે હોય?  અને તેમાં પણ એટલાન્ટા યુનિવર્સિટી જેવી કાળા લોકોની સંસ્થાઓની આર્થિક સ્થિતિ તો બહુ જ કફોડી.  ખાસ કરીને સરકારી બજેટમાં ગોરી યુનિવર્સિટીઓની પતરાવળી પહેલી પડે.  કાળાઓને ભાગે તો જે કાંઈ બાકી રહ્યું હોય તે આવે.  આવી કફોડી આર્થિક પરિસ્થિતિને કારણે કેટલીક પ્રાઈવેટ કાળી કૉલેજો તો સાવ બંધ થઇ ગઈ અને કેટલીક એક બીજા સાથે જોડાઈ ગઈ.  જેમ કે એટલાન્ટા યુનિવર્સિટી આજે ક્લાર્ક એટલાન્ટા યુનિવર્સિટી તરીકે ઓળખાય છે. એ અને બાજુની ક્લાર્ક કૉલેજ જોડાઈ ગયા.

અમેરિકામાં આવીને પૂરતાં સાધનસગવડ વગરની ગરીબ યુનિવર્સિટીમાં ભણતા અમે બધા વિચાર કરતા કે હાર્વર્ડ, યેલ, શિકાગો, જેવી યુનિવર્સિટીઓમાં ભણવાનું કેવું હશે! એટલાન્ટાની ગોરી યુનિવર્સિટીઓ કેવી હોય તે જોવા જાણવા માટે હું બહુ ઉત્સુક હતો.  એક વાર હું એટલાન્ટામાં આવેલી  એમરી નામની ગોરા લોકોની યુનિવર્સિટીમાં ગયો. ત્યાંની વ્યવસ્થા, મકાનો, પ્રોફસરો, વિદ્યાર્થીઓ, વગેરે જોઈને હું છક્ક થઈ ગયો. એની સરખામણીમાં અમારી એટલાન્ટા યુનીવસિૅટી ખૂબ વામણી લાગે. થયું કે આવી યુનિવર્સિટીમાં મારે ભણવાનું?

પણ હવે શું થાય?  અહીંથી પાછું થોડું જવાય છે?  એમ પણ થયું કે ચાલ, અહીંથી છોડીને બીજી કૉલેજમાં એડમિશન લઉં.  પણ જવું ક્યાં?  આપણે તો અહીં મફતના ભાવે આવ્યા છીએ.  બીજે જવાના પૈસા ક્યાંથી કાઢવા? અહીં તો જારેચાની મદદ પણ છે, કંપની છે, તે મને બીજે ક્યાં મળવાની છે? અને મારાથી એમને એમ કહેવાય પણ કેમ કે મારે હવે એટલાન્ટા છોડીને બીજે જવું છે?  એ ભલા માણસે મારા માટે આટલી બધી મહેનત કરીને બધી વ્યવસ્થા કરી આપી, એરલાઈનની ટિકિટ પણ મેળવી આપી, અને મારો થોડો ઘણો ખર્ચો નીકળે એ માટે યુનિવર્સિટીમાં જોબ અપાવ્યો જેમાંથી હું થોડા પૈસા નલિનીને મોકલતો હતો.  હવે એને જ એમ કહું કે તમે જે યુનિવર્સીટીમાં ભણ્યા છો, અને જ્યાં હવે કામ કરો છો, એ મને નથી ગમતી એટલે હું ચાલ્યો.  હું એવો નગુણો નહીં થાઉં. થયું કે આ પલાળ્યું છે તે પૂરું કરો, એમ.બી.એ ની ડીગ્રી લઈ લો અને પછી ભાગો.