ચંદુ ચાવાલાનો ચંદની પડવો

ચંદુ ચાવાલાનો ચંદની પડવો

 

મંગુ મોટેલના સ્વિમિંગ પૂલ પાસેના વિશાળ ‘ગેઝિબો’ માં, આજે અમારી સુરતી ગેન્ગ ભેગી થઈ હતી. ખાસ તો આ ગેટ ટુ “ગેધર” જલસો અમારા ડિપ્રેશ ચંદુચાવાલાને ખૂશ કરવા માટે જ મંગુ મોટેલે રાખ્યો હતો. બિચારા ચંદુની પંચોતેરમી બર્થડે કરસનદાદા અને એના ગુજરાતની ચૂટણીના ઉમેદવાર, ભત્રીજા નથ્થુએ બગાડી હતી અને ચંદુની ચંદની પડવાની ઘારીની મજા એના દૂરના સાળાના પૌત્રે સુરતથી ઘારી ન મોકલીને બગાડી હતી. એનો મૂડ બગડી ગયો હતો. ડિપ્રેશન જેવું લાગતું હતું. અમારા ચંદુચાવાલાનું બીજું નામ “પાર્ટી લવર બોય” હતું. અને અને એની પાર્ટી એની રીતે ના થાય તો ક્યાંતો બરાડા પાડવા માંડે ક્યાંતો બોલવાનું જ બંધ કરી દે.

આ વાત તો ગયા મહિનાની છે.

અમારો ચંદુ દર વર્ષે ચંદની પડવાની ઉજવણી એના બેકયાર્ડમાં રાખે. ગયે મહિને ઓક્ટોબરમાં ચંદની પડવાની રાબેતા મુજબની પાર્ટી ચંદુએ એને ત્યાં રાખી હતી. એના બેકયાર્ડમાં મોટો શામિયાનો ઉભો કર્યો હતો. જ્યારે જ્યારે ટેન્ટમાં કોઈ પ્રોગ્રામ કે જલશો હોય ત્યારે  આજુબાજુના પાડોસીઓને પણ આમંત્રણ અપાતું. તે ઉપરાંત સિટીહોલમાં પણ જાણ કરાતી. એના બે ફાયદા. એક તો આજુબાજુના અમેરિકન પાડોસીઓને ભારતીય સંસ્કૃતિ અને ઉત્સવોનો ખ્યાલ આવે. અનેબીજું વર્ષના બે ત્રણ આઉટડોર ઉત્સવો પણ પાડોસી સાથેના સારા સંબંધને કારણે ફરિયાદ વગર માણી શકાય. આમ છતાં રાત્રે દશ વાગ્યે સાઉન્ડ સિસ્ટિમ બંધ કરી દેવાતી. આ ફતવો યુવાન અને શિક્ષીત પુત્રવધૂ વિદુષીનીનો હતો. એની આગળ કોઈની ટેં ટેં ચાલે નહિ.

શરદપૂર્ણિમા પછી પડવાને દિવસે સાંજે સાત વાગ્યાથી જ ર્ટી શરુ થઈ ગઈ હતી. સૌ જાણે છે કે શ્રાધ્ધ પક્ષ શરૂ થાય તે પહેલાં જ પ્રોફેશનલ અને એમેચ્યોર ગરબાગૃપના ધાડાં ભરેલા પ્લેન, અમેરિકાની ધરતી ઉતરી આવે છે. સ્કુલ કોલેજ ના બાસ્કેટબોલ સ્ટેડિયમ કે મેદાનમાં, મંદિર અને ચર્ચના હોલમાં કે વેપારી મંડળના મોલ અને સ્ટ્રીટમાં પણ ગરબાની ઉજવણી ચાલે છે. અમને લાગતું જ નથી કે અમે અમેરિકામાં છીએ. આ રાસ ગરબા વાળાઓ ઢોલકા લઈને દિવાળી ડિનર પાર્ટીઓ પૂરી થાય ત્યાં સૂધી ભટકતા રહે છે. દિવાળી પછી લગ્નસરા શરૂ થાય. લગ્નની આગલી રાતે પણ ગરબા યોજાય. જેના ચમચા ગરમ હોય તેઓ પણ આવા ગરબા ડીજેને રોજી રોટી પૂરી પાડે.

પણ આ વાત નવરાત્રીના ગરબાની નથી. વાત છે ચંદની પડવાની.

ચંદુભાઈને ત્યાં શરદપૂર્ણિમાની ઉજવણી પણ ચંદની પડવાને દિવસે જ થતી. શરૂઆત થતી દૂધ-પૌંઆ અને બટાકાવડાનો નાસ્તાથી. બટાકાવડા હોય એટલે એની સાથે પાવ પણ હોય જ. એટલે વડાપાઉનું ચાલે. પાઉ હોય એટલે સાથે ભાજી પણ હોવાની જ. કેટલાક પાઉભાજી ઉડાવે. તો સેવ ઉસળ, ભેળ અને પાણીપૂરી કેમ બાકી રહી જાય. ચંદની પડવો એટલે ખાણી-પીણીનો જલ્સો જ હતો. આ બધું તો ખરું જ પણ મહત્વની વાનગી, એટલે કે સુરતની ઘારી. મારા જેવા ડાયાબીટીસ વાળાઓ તો પા કે વધુમાં વધુ અડધો ટૂકડો ખાય પણ, અમારા ચંદુ-મંગુ તો આઠ-દશ ઘારીનો ખૂરદો ઉડાડી દે. સુરતી ઉત્સવ ચંદની પડવાની ઘારીની રંગત જ જૂદી. સામાન્ય રીતે અમારા ચંદુનો હાથ સીધો ઘારી પર જ પડે. એક પછી એક ઘારી અને કંદ પૂરી એમની ફાંદમાં જમા થતી જાય. ડિશમાં ચાર પાંચ ઘારી લઈને ફરતાં ફરતાં ખાતા જાય અને આગ્રહ કરીને મહેમાનોને ખવડાવતાં જાય. એને ખાવા ખવડાવવાનો ખૂબ આનંદ.

….પણ આ વખતે એવું ન થયું. બસ એક ખૂણામાં લોનચેર પર બેસીને એમના આઈફોન પર આંગળા ઠોકતા બેસી રહ્યા. કોઈ એની પાસે જઈને બેસે તો પણ કાંઈ ખાસ બોલે નહિ.

વિદુષીનીએ મારી પાસે આવીને કહ્યું, ‘તમે જરા મંહેન્દ્રઅંકલને લઈને પપ્પા સાથે બેસોને. આપણાં ઘરમાં પાર્ટી હોય અને એ કોઈની સાથે બોલ્યા વગર એકલા બેસી રહે એ સારું ના કહેવાય. ચાલો હું પણ ત્યાં આવું છું. આપણે વાતો કરીયે’

હું અને મંગુ મોટેલ ચંદુ સાથે ગોઠવાયા.

‘ચંદુ આજે આ તારો ઠોબડો કેટલા કલાક રે’વાનો છે? જે કંઈ પ્રોબ્લેમ હોય તે ભસ. તને શું થયું છે? પ્રોબ્લેમ કહેશે નહિ તો સોલ્યુસન કેવી રીતે મળશે?’ મંગુએ એના હાથમાંથી ફોન લઈ લીધો અને ચંદુને ખખડાવ્યો. મંગુ ચંદુ ના બધા ડાયલોગ અહીં આપને માટે ન લખાય.  એમની વાતો વિદુષીની આવતાં અટકી. પુત્રવધૂની હાજરીમાં મૈત્રીપૂર્ણ સંવાદમાં પણ મિનિમમ રિક્વાયર્ડ શિષ્ટતાનું લેવલ જાળવવું પડતું.

મંગુ તો બરાબર ઝાપટીને બેઠો હતો. વિદુષીની ચંદુભાઈ અને મારે માટે બટાકાવડા, સમોસા, ભાજીપાવ ઘારી અને બીજી મિઠાઈ લઈ આવી. એની પાછળ એક છોકરો ટ્રેમાં  કેસરીયા દૂધપાકનો જગ લઈ આવ્યો. અમારી સાથે વિદુષીની પણ બેઠી.

‘પપ્પા ઘારીથી શરૂ કરો સાથે ફરસાણ પછી પાછી ઘારી પછી ફરસાણ અને ઘારી દૂધપાક. ચાલો પ્લીઝ ચાલુ કરી દો. આજે હું તમને નહિ અટકાઉ.’ સામાન્ય રીતે વિદુષીની પપ્પાના ડોક્ટરે બતાવેલા ખોરાક પાણીનું નિયમન કરતી હોય છે પણ આજે એમને ઉદારતાથી ગળપણ અને તળેલું ખાવાનો આગ્રહ કરતી હતી. પણ જાણે સાંભળ્યું જ નથી એમ ચંદુ બેસી રહ્યો.

‘વિદુ, આજે તારા આ ડોહાના ભેજામાં શું ભૂત ભરાયું છે?’

‘અંકલ, મારા પપ્પા હજુ “ડોહા નથી થયા. અત્યારે એમનામાં ભૂત નહિ, બાળહઠ ભરાઈ છે. મમ્મીના દૂરના મામાનો ગ્રાન્ડસન સુરતથી અહિ ફરવા આવ્યો હતો. એણે પપ્પાને કહ્યું હતું ‘ફૂઆ, હું તમને સુરતની સરસમાં સરસ ઘારી મોકલીશ. તે મોકલવાનો હતો એટલે પપ્પાએ દર વર્ષે જેમની પાસે ઘારી મંગાવતા હતા તેમને ઓર્ડર નહોતો આપ્યો. બે દિવસ.પહેલાં ફોન પર પણ વાત થઈ હતી. મામાના ગ્રાન્ડસને બીજા કોઈને એ કામ સોંફ્યું હતું, એણે કહ્યું કે ઘારી મોકલી દીધી છે. જે હજુ સુધી મળી નથી. બસ જમતો પરોણો ભેંસ કબુલે જેવો ઘાટ થયો.’

‘અંકલ તમે તો પપ્પાના સ્વભાવને જાણો છો કે એમને તો ઘારી એટલે સુરતની જ ઘારી જ જોઈએ. જાણે સુરતી સિવાય બીજા કોઈને ઘારી બનાવતા આવડે જ નહિ. અમેરિકામાં પણ સુરતીઓ છે અને સુરતી મિઠાઈ બનાવે છે. આજે બપોર સૂધી રાહ જોઈ. ન મળી એટલે મેં લોકલ સ્ટોરમાંથી મંગાવી લીધી. બધાએ વખાણી. કોઈને પણ વાંધો ન આવ્યો. બધાને આ પિસ્તાઘારી ભાવી પણ પપ્પાએ તો જરા મોંમાં મૂકીને દવાની જેમ કડવું મોં કરીને થૂંકી કાઢી. બસ સુરત સિવાયની ઘારી નાપાસ એટલે નાપાસ. બીલકુલ સેટમાઈન્ડ. મહેન્દ્રઅંકલ તમે જ કહો આમાં શું વાંધો છે?

ઓહ! મેં જે પાંચ છ પેંડાના ટિકડા જેવું ખાધું તે, આ ઘારી હતી? મેં તો માવાના સ્ટફ પેંડા સમજીને ખાધા હતા. હું તો ઘારીની રાહ જોતો હતો. ઓહ! માઈ ગોડ. અમે સુરતમાં આના કરતાં ચાર ઘણી મોટી ઘારી ખાતાં હતાં. દર વર્ષે તમારે ત્યાં આવતી ઘારી આવી ન હતી. વિદુ દીકરી આખો સ્વાદ જ જૂદો. તું અમદાવાદની. અમદાવાદીને ફાફડા ચટની અને કટિંગ ચા સિવાય બીજા ટેસ્ટમાં ખાસ સમજ ના પડે.

‘અંકલ જેને ત્યાંથી આ ઘારી લાવી છું તે બનાવનાર સુરતના જ છે. અને સુરતમાં અને બોમ્બેમાં એમની મિઠાઈની દુકાન છે.’

મંગુ જાણી જોઈને બિચારી વિદુષીનીને ચિઢવતો હતો. ‘દીકરી તોયે સુરત એટલે સુરત. અહીં વાનગી અને સુરતની વાનગીના સ્વાદમાં ફેર તો રહેવાનો જ. સુરતના હવાપાણીનો આ પ્રભાવ છે. મારે ત્યાં પ્રસંગમાં જે રસોઈયા આવતા તે કહેતા કે અમે સુરત બહાર વડોદરા, અમદાવાદ કે રાજકોટ જઈને એક જ રેસેપી પ્રમાણે બનાવીએ તો પણ સુરતનો સ્વાદ તો ન જ આવે. સુરતના હવાપાણીમાં કંઈક જાદુ છે એમ માનવું પડે. કહેવાય છે કે સુરતનું જમણ અને કાશીનું મરણ. કાશીમા ભલે ન મરીયે અને નરકમાં જઈએ પણ જીવતે જીવત તો સુરતનું જમણ જ જમીયે અને સ્વર્ગની મજા માણીયે. એટલે માટે તો અમારો ચંદુ ખાસ સુરતથી મંગાવે છે.’

‘અંકલ  મારે તમારા સ્ટેટમેન્ટમાં સુધારો કરવો છે. “કહેવાય છે કે સુરતનું જમણ અને કાશીનું મરણ”. આમાં ‘કહેવાય છે’ ને બદલે ‘કહેવાતું હતું’ એ વધારે વાસ્તવિક છે.’

‘મહેન્દ્રઅંકલ તમે તો શેરડીવાળાના ભાઈ ગંડેરીવાળા જેવા નીકળ્યા. પપ્પાની પાર્ટીના જ માણસને!’

‘તો બેટી વિદુષીની આ ગંડેરીવાલાનું આવતી પુનમનું મારે ત્યાં સુરતી ઘારીનું આમંત્રણ.’

….અને આજે અમે એક મહિના પછી આસોવદ પડવાની બાકી રહેલી મઝા કારતક વદ પડવાને દિવસે માણતા હતાં. મંગુએ સુરતથી સ્પેશિયલ ઘારી મંગાવી હતી. મંગુએ જાતે લીલા કોપરા લસણની પેટિસ બનાવી હતી. ચંદુને અમારા સમયમાં નવસારી બજારમાં દુર્લભજીની અને નાનપરામાં કોલેજીયન ફરસાણ વાળાની પેટિસ ભાવતી. આજે એ દુકાનો છે કે નહિ તે અમને ખબર નથી. આજે પણ ધારી, દૂધપાક, સુરતી ઉંધીયું, કંદપૂરી પેટિસ સાથે મંગુને ત્યાં મિજબાનીની મજા માણી. ધરાયલા પેટે ઘારીની જ વાતો ચાલતી હતી.

વિદુષીનીએ મંગુને પૂછ્યું,  ‘અંકલ, ઘારીનો કંઈ ઈતિહાસ ખરો?’

મંગુ એ જવાબ માટે મને ખો આપી દીધી.

‘આ તારા શાસ્ત્રીઅંકલને પૂછ.’

‘અંકલ શું ઈતિહાસ છે?’

‘હું જે જાણું છું એને રિલાયેબલ ઈતિહાસ તો નહિ કહેવાય પણ મેં જે કિવદંતી સાંભળેલી તે જ કહી શકું.’

‘સુરતમાં સત્તરમી સદીમાં,  એક મિઠાઈ બનાવનાર, શરદપૂર્ણિમાની રાત્રે નિર્માણબાબાના અખાડે એમના વ્યાપારવૃદ્ધિ માટે સંતના આશીર્વાદ લેવા ગયા હતા. સંતે શરદપૂર્ણિમાના સફેદ ઉજળા ચંદ્ર સામે આંગળી ચીંધી ને કહ્યું “બચ્ચા યે ચંદ્ર દેખ. દિખનેમેં ચંદ્ર જૈસી મિઠાઈ બનાવઃ જીસ મિઠાઈસે સુરત કા નામ સદીયોં તક અમર હો જાયે. તેરા કલ્યાન હોગા.” રાતભર જાગીને એણે દૂધનો માવો, પ્રમાણસર ખાંડ, બદામ, પિસ્તા, ચારોળી, એલચી, અને કેશર જેવી પૌષ્ટિક સામગ્રી નાંખીને વિશિષ્ટ પુરણ તૈયાર કર્યું. એને રોટલી જેવા પડમાં ભરીને ચપટા મોટા ગોળા બનાવ્યા, ઘીના પેણામાં તળીને તેના પર એક પછી એક ઘીના પડ ઠાર્યા.   બસ એ ઠરેલા ઘીથી લથપતતી આ મિઠાઈ શરદપૂર્ણિમાના ચંદ્ર જેવી જ દેખાતી હતી. કહેવાય છે કે આ ઘારી તાત્યા ટોપે પણ ખાધી હતી.’

‘અંકલ આટલા કોલેસ્ટરોલ વાળી વાનગી પૌસ્ટિક ગણાતી?’

‘કોમન સેન્સની વાત છે. તે સમયે લોકો માઈલો સૂધી ચાલીને મુસાફરી કરતા. જીવન પરિશ્રમી હતું. અદ્યતન સુવિધાઓ ન હતી એટેલે આવી હાઈકેલરી વાળી ખાદ્ય વાનગીઓ પચાવવા એમને જીમમાં જવું પડતું ન હતું. ઘી, મલાઈ માખણ પૌષ્ટિક વસ્તુ ગણાતી. સુરતમાં દેવશંકર ઘારીવાળાનું નામ દેશ વિદેશમાં ગાજતું.’

‘અઢારસો એંસી પછી સૌરાસ્ટ્રથી રસોઈશાસ્ત્રમાં કુશળ એવા કેટલાક બ્રાહ્મણો સુરતમાં સ્થાયી થયા. એજ અરસામાં મારા દાદા ઘેલાભાઈ શાસ્ત્રી, અમારા ગામ ખરસાડથી, કાશીમાં વેદાભ્યાસ કરીને આવ્યા અને સુરતમાં સ્થાયી થયા. સુરતની “સૂર્યપુર સંસ્કૃત પાઠશાળા”માં કર્મકાંડાચાર્ય તરીકે પ્રાધ્યાપક રહ્યા હતા. કાઢીયાવાડથી આવેલા જોશીકુટુંબોમાં જુનાગઢથી આવેલા દેવશંકર જોશી અને હરિશંકર ધનજી, રામજી દામોદર મારા દાદાના મિત્ર હતા. એ દેવશંકરે સુરતમાં લાલગેટથી આગળ જતાં ઘારીની દુકાન શરૂ કરી હતી. તે “દેવશંકર જોશી” મટીને “દેવશંકર ઘારીવાલા” થઈ ગયા.’  

‘સુરતી ઘારી એટલે મોટા વાડકા જેવી આંગળી ખૂંપે એટલા ધીના પડવાળી ઘારી. આજે એ બધી દુકાનોનું અસ્તિત્વ છે કે નથી તેની મને ખબર નથી.’

‘મને યાદ છે કે જ્યારે વડાપ્રધાન પં જવાહરલાલજી અને યંગ બ્યુટિફુલ ઈંદિરાજી સુરત આવ્યા હતા ત્યારે  નવા કોંગ્રેસ હાઉસમાં નહેરૂજીએ ઘારી દૂધપાક ઝાપ્ટ્યા હતા.’

‘ગયા મહિને તેં કરેલી એક વાત સાચી છે. હવે સુરતના જમણની પહેલા જેવી પ્રતિષ્ઠા નથી રહી. દુઃખની વાત એ છે કે સુરત એની ખાણીપીણીની આઈડેન્ટીટી ઓળખ ગુમાવી રહ્યું છે. પ્રસંગોમાં પાંચ પકવાન કે સાત પકવાન અને સાત શાકની રસોઈ અદૃષ્ય થઈ ગઈ છે. ખાવાની રસમ બદલાઈ છે. એક જમાનામાં મિઠાઈ અને ફરસાણ મુખ્ય વાનગી ગણાતી. આજે ફરસાણ એપેટાઈઝર અને મિઠાઈ ભોજન પછીનું ડિઝર્ટ ગણાય છે. ડિનરમાં પંજાબી પનીર ઘૂસી ગયા છે. સુરતી રસોઈને બદલે કાઠિયાવાડી રોટલા જાણે ફેશન બની ગયા છે. ઘારી અને શિખંડ તે વળી ચોકલેટવાળા ખવાતા હશે! જમાના બદલ ગયા હૈ એવો ઘાટ છે.’’  મારે કહેવું પડ્યું.

‘દીકરી વિદુષીની, તારી સાથે વાત કરું છું ત્યારે મારી સામે ૧૯૬૮ પહેલાનું સુરત ખડું થઈ જાય છે.’

અને ચંદુભાઈએ મોઢામાં સુરતી ઘારીના મોટા ટૂકડા સાથે કહ્યું “સાસ્ટ્રીજી ટૂમને સહિ પકડે હૈ.”

[તિરંગા: નવેમ્બર ૨૦૧૭]

Advertisements

Rekha Interview : Simi Garewal

Published on Oct 13, 2012

REKHA Rekha is a friend. She had watched each and every Rendezvous and told me how much she loved them. For several years I invited her to have a rendezvous with me, she would always reply, “I don’t have the self-confidence.” The time came for my 100th Rendezvous episode. I wanted a’ special guest’ for this landmark show, so I asked her once again. This time she agreed – and it really was ‘special’… I’ve known Rekha for a long time. I find her absorbing – and very entertaining too. She is a great mimic! We have endless phone talks – always about four hours! And each time she surprises me with new facets in her to love. Rekha is immensely wise and astute. Acutely observant. Has an elephantine memory. She is also the least self-obsessed star I know; some one who never harbours a mean thought or word. Rekha loves generously. In my rendezvous — I took her back in her journey from Bhanurekha, the child; through her stormy adolescence.. her stardom.. her loves…marriages.. covering, in fact, Rekha’s entire evolution. It’s a panoramic canvas of one of the most legendary stars of our time — and also – an intimate portrait of a woman. Don’t miss it….Watch both parts!

 

રેખાઃ જીવતરના રંગો. એના પોતાના શબ્દોમાં

Rekha

 

Pravinkant Shastri <shastripravinkant@gmail.com>

 


ગણેશન મારું ઉધાર લીધેલું, ચોરી કરેલું નામ છે (Gujarati)

Prabhulal H. Bharadia <phbharadia@hotmail.com> Sun, Nov 12, 2017 at 3:03 PM

રેખાજીની આ આત્મકથા મને ઈમેઇલ દ્વારા મળી. એનુ  મૂળ ક્યાં છે તે ખબર નથી પણ કાજલ ઓઝા વૈદ્ય, ભુપેન્દ્રભાઈ જેસરાની અને મિત્ર પ્રભુલાલભાઇના  સૌજન્ય સહિત આપ  વાચક મિત્રો માટે રજુ કરું છું.


Posted by: Bhupendra Jesrani <jesranibd@yahoo.co.in>

 ગણેશન મારું ઉધાર લીધેલું, ચોરી કરેલું નામ છે (Gujarati)

તમે હિન્દી ફિલ્મો જોતા હોવ અને તમને તેમના ‘એકટરો’ ની માહિતી જાણવાનો રસ હોય તો આ ‘લાંબો ‘ લેખ વાંચશો નહીંતર

વાંચવાની બહુ ‘વ્યાધી’ નાં કરતાં.

ગણેશન’ મારું ઉધાર લીધેલું, ચોરી કરેલું નામ છે!
કાજલ ઓઝા વૈદ્ય

નામ : ભાનુરેખા ગણેશન

બે દિવસ પહેલા મને ૬૩ વર્ષ પૂરાં થયા… આમ તો હોલીવૂડની કોઈપણ અભિનેત્રી માટે ૬૩ વર્ષ એ છુપાઈને રહેવાનો, લોકો સામે નહીં આવવાનો અને અરીસામાં જોવાનું ટાળવાનો સમય છે, પરંતુ મોટાભાગની હિન્દી ફિલ્મ અભિનેત્રીઓ ૬૦ની ઉંમર પછી પણ સુંદર દેખાય છે… એમની ભારતીયતા અને એમનો ગ્રેસ એમની સુંદરતામાં વધારો કરે છે. મારી પહેલાંની પેઢીની અભિનેત્રીઓ વહીદાજી, નંદાજી, હેલનજીની વાત કરીએ કે પછી મારી જ પેઢીની અભિનેત્રીઓ હેમાજી, શર્મિલાજી… આ બધી જ સ્ત્રીઓ પોતાની કારકિર્દીમાં ટોપ પર રહી, સ્ટારડમ એન્જોય કર્યું અને હવે પ્રમાણમાં શાંત જીવન ગાળે છે. હેમાજી વિશે વિચારીએ તો કદાચ આશ્ર્ચર્ય થઈ જાય એટલી ધીરજથી એમણે ધરમજીની પ્રતીક્ષા કરી… શર્મિલાજીના લગ્ન એક એવા પરિવારમાં થયા કે જ્યાં એમણે જિંદગીની કોઈ ચિંતા કરવાની રહી નહીં… મારી પેઢીની અભિનેત્રીઓમાંની ઘણી ખોવાઈ ગઈ છે. મુમતાઝ, રીના રોય, યોગિતા બાલી અને શબાનાજી, મૌસમી… જેવા કેટલાંય મોટા નામો આજે ધીમે ધીમે ભુલાવા લાગ્યાં છે. મારા પ્રેક્ષકો આજે પણ મને ચાહે છે અને ૬૦ વર્ષે પણ એમને હું ગ્લેમરસ અને ખૂબસૂરત દેખાઉં છું, એ મારે માટે ગૌરવ અને સંતોષની લાગણી છે.

જોકે, આમ જોવા જઈએ તો મારી જિંદગીમાં સંતોષ થાય એવું બહુ બન્યું નથી… જે જોઈતું હતું તે મેળવવા મારે સતત સંઘર્ષ કરવો પડ્યો છે. આજે મારી પાસે મુંબઈમાં બંગલો છે, ગાડીઓ છે, સ્ટાફ છે, ફિલ્મોની ઓફર્સ છે… હું મારી મરજીથી કામ નથી કરતી, બાકી મને ઓફર્સની ખોટ નથી એ ઈશ્ર્વરની કૃપા છે ! ઘણીવાર વિચારું તો લાગે કે મારી જિંદગીમાં હું એ બધું જ પામી છું જે પામવાની ઝંખના જગતની કોઈપણ સ્ત્રીને હોય. સુંદરતા, સંપત્તિ, પ્રસિદ્ધિ, સ્વતંત્રતા, સલામતી, સફળતા અને પ્રેમ…

હા, પ્રેમ બહુ લોકોએ કર્યો મને, મેં પણ બહુ લોકોને પ્રેમ કર્યો, પરંતુ આજ સુધી મારી પાસે કોઈની પરિણીત પત્ની હોવાનું ગૌરવ નથી. લોકો વાતો કરે છે કે મેં અને અમિતજીએ લગ્ન કરી લીધા છે… અમારો અફેર હજી ચાલે છે… એટલું ઓછું હોય એમ ફિલ્મના એવૉર્ડ સમારંભોમાં અમિતજી કંઈ બોલતા હોય, એવૉર્ડ આપતા હોય, તે સ્ટેજ પર હોય ત્યારે બધા જ ટીવી કેમેરા મારી તરફ ફર્યા વગર રહેતા નથી !

સીમી ગરેવાલે એના ટીવી શૉ, ‘રેન્દેવુ વિથ સીમી ગરેવાલ’માં મને પૂછેલું, “ડુ યુ લવ અમિતાભ બચ્ચન ? આવો સીધો સવાલ આજ સુધી મને કોઈએ જાહેરમાં પૂછ્યો નથી. એક ક્ષણ માટે હું ખચકાઈ ગઈ. પછી મેં કહ્યું, “હુ ડઝન્ટ લવ હીમ ? એ જ ઈન્ટરવ્યૂમાં સીમીએ મને પૂછ્યું હતું, “તારામાં આવો ફેરફાર કેવી રીતે થયો ? ૧૯૭૦માં મારી પાસે અનેક ફિલ્મો હતી. હું પણ ઝાઝું વિચાર્યા વગર રાઈટ, લેફ્ટ એન્ડ સેન્ટર ફિલ્મો સાઈન કરતી હતી, ‘આજ કા મહાત્મા’, ‘રામભરોસે’, ‘કચ્ચા ચોર’, ‘ફરિશ્તા’, ‘એક હી રાસ્તા’, ‘રાહુ કેતુ’ જેવી ફિલ્મો મેં ૭૦ થી ૮૦ના ગાળામાં કરી. ૧૯૭૭માં ૧૧ અને ૭૮માં મારી ૧૪ ફિલ્મો રિલીઝ થઈ. પરંતુ મારી પાસે એ રિસ્પેક્ટ કે સીરિયસ અભિનેત્રી હોવાનું લેબલ નહોતું, જે જયાજી પાસે કે મારા સમયની બીજી અભિનેત્રીઓ પાસે હતું. એનું કારણ કદાચ એ હતું કે જયાજી એક પત્રકાર, નાટ્યકારની દીકરી હતા. તરુણ ભાદુરી ભોપાલમાં બહુ સન્માનનીય નામ હતું… એ જ રીતે મૌસમી હેમંતકુમારના પુત્રવધૂ હતા, રીના રોય પાસે શત્રુઘ્ન સિંહાનું બેકિંગ હતું અને એની બહેન સ્વયં પ્રોડ્યુસર બની ગઈ હતી. શબાના તો કૈફી આઝમીની દીકરી હતી… એક હું જ હતી જે મદ્રાસથી આવેલી જાડી, કાળી અને થોડી બેવકૂફ પ્રકારની છોકરી હતી. એ બધા માટે ફિલ્મ પેશન હતું, શોખ હતો જ્યારે મારે માટે ફિલ્મ બ્રેડ એન્ડ બટર-અથવા કદાચ કમાવવાની એક રીતથી વધુ કશું જ નહોતું. 
મારું બાળપણ બહુ અભાવોમાં વીત્યું. મારી મા પુષ્પાવલ્લી સાઉથ ઈન્ડિયન ફિલ્મોની સ્ટાર હતી. એ પણ મારા જેટલી જ બેવકૂફ હતી એટલે એનું સ્ટારડમ કે એની આવડતને એ પોતાના ફાયદામાં વાપરી શકી નહીં. ૧૯૪૦-૫૦માં પુષ્પાવલ્લીનું નામ જેમિની સ્ટુડિયો સાથે બહુ આદરથી લેવાતું. ૧૯૪૭માં એસ.એસ. વાસન સાથે મારી માની ફિલ્મો ધૂમ મચાવતી. ત્યારે એ બે બાળકોની મા હતી. દીકરો બાબુજી અને દીકરી રમા. જેમના પિતા વાસન હતા. વાસનના લગ્ન થઈ ચૂક્યા હતા એટલે એ પુષ્પાવલ્લીને કંઈ પણ આપવા તૈયાર હતા, લગ્ન કે સામાજિક સ્વીકાર આપી શકે એમ નહોતા. લગભગ એ જ સમયે એક કેમેસ્ટ્રીના પ્રોફેસરે પોતાની નોકરી છોડીને જેમિની સ્ટુડિયોઝમાં કામ કરવાનું શરૂ કર્યું. એનું નામ રામાસ્વામી ગણેશન હતું. એ યુવાન છોકરાને ‘મિસ. માલિની’ નામની ફિલ્મમાં મારી મા સામે નાનકડો રોલ મળ્યો. ફિલ્મના સેટ ઉપર મારી મા અને એ યુવાન છોકરા રામાસ્વામી ગણેશન વચ્ચે પ્રેમસંબંધ બંધાયો. પ્રોડ્યુસર અને દિગ્દર્શક વાસનના નાક ઉપર આ ‘લફરું’ ચાલતું રહ્યું પણ કોઈને કશી ખબર પડી નહીં. ‘મિસ. માલિની’ સુપરહિટ થઈ… એ પછી વાસને હિન્દી ફિલ્મ બનાવી, ‘સંસાર’. જેમાં પુષ્પાવલ્લીને હિન્દી સિનેમામાં બ્રેક મળ્યો. વાસને હિન્દી ફિલ્મ ‘સંસાર’ પૂરી થતા જ પોતાના ડ્રીમ પ્રોજેક્ટની જાહેરાત કરી. દિલીપકુમાર, દેવઆનંદ અને પુષ્પાવલ્લીની સાથે, ‘ઈન્સાનિયત’ નામની ફિલ્મની જાહેરાત થઈ. મારી મા કદાચ મારા જેટલી જ મૂરખ હશે એવું હવે લાગે છે અથવા તો હું મારી મા જેટલી મૂરખ છું કારણ કે, એ વખતે વાસનને મારી મા અને રામાસ્વામીના ‘લફરા’ની ખબર પડી ગઈ હતી એટલે એણે મારી માને એ રામાસ્વામી અને આ બિગ બજેટ સુપરસ્ટારર હિન્દી ફિલ્મની વચ્ચે પસંદગી કરવાનું કહ્યું… મારી માએ રામાસ્વામી ગણેશનને પસંદ કરીને ફિલ્મની સાથે વાસનને પણ છોડી દીધા. પ્રેમના નામે અમે બંનેએ જિંદગીમાં ખૂબ ભોગવ્યું છે, ઘણું છોડ્યું છે, ઘણું ગુમાવ્યું છે. કોઈક પ્રેમ કરે તો એ જે માંગે તે આપી દેવું, એ થાકી જાય, હારી જાય, એને અબખે પડી જાય ત્યાં સુધી આપ્યા જ કરવું એ અમારા બંનેની કમજોરી છે. અમને બંનેને આખી જિંદગી જે જોઈતું હતું એ ન મળ્યું, સ્વીકાર અને સન્માન !

મારી મા છેલ્લે સુધી, ૧૯૯૧માં એનું મૃત્યુ થયું ત્યાં સુધી મને એક જ વાત શીખવતી રહી, લગ્ન કરી લે… પણ ૧૯૯૦માં લગ્નનો જે અનુભવ થયો મને એ પછી છેલ્લું વર્ષ એણે પણ કંઈ કહેવાનું બંધ કરી દીધેલું. હું માનું છું એને પણ સમજાઈ જ ગયું હશે કે અમારા નસીબમાં કે કુંડળીમાં લગ્ન કરવાનું, પતિ અને સામાજિક સ્વીકારનું સુખ લખવાનું ઉપરવાળો ભૂલી ગયો છે. ગમે તેટલા ફાંફાં મારીએ તો પણ અમને એ નથી મળવાનું એ વાત મારી મા મૃત્યુ પામી ત્યાં સુધી સ્વીકારી શકી નહીં પણ મેં એ વાત સ્વીકારી લીધી છે.

મારી માએ જે નિર્ણય કર્યો, જેમિની સ્ટુડિયો અને વાસન બંનેને છોડવાનો એ સાચો હતો કે નહીં એવો સવાલ એને એ વખતે થયો જ નહીં. એને માટે કારકિર્દીથી વધુ મહત્ત્વનો પ્રેમ હતો એટલે રામાસ્વામી-જેમિની ગણેશન સાથે બે ફિલ્મો સાઈન કરીને એણે એસ.એસ. વાસન સાથેનો કોન્ટ્રાક્ટ તોડી નાખ્યો. રામાસ્વામીએ પણ જેમિની સ્ટુડિયો છોડી દીધો. પણ એને ફિલ્મો મળતી રહી. એણે પોતાનું નામ રામાસ્વામી ગણેશનમાંથી જેમિની ગણેશન કરી નાખ્યું ! જેમિની સ્ટુડિયોઝના માલિક એસ.એસ. વાસન માટે આ એક તમાચો હતો. કારણ કે એને ત્યાંથી તૈયાર થયેલો એ જ છોકરો એનું નામ વાપરીને એની ગર્લફ્રેન્ડને પડાવી લઈને પણ ધડાધડ ફિલ્મો સાઈન કરી રહ્યો હતો, સફળ થઈ રહ્યો હતો અને વાસન એને રોકવા માટે કંઈ કરી શકે એમ નહોતા.

મારી મા અને જેમિની ગણેશન વચ્ચે પણ એ જ સમસ્યા આવીને ઊભી રહી. જેમિની ગણેશન-રામાસ્વામી ગણેશન ફિલ્મોમાં આવ્યા એ પહેલાથી પરણેલા હતા. એમના પત્નીનું નામ બોબજી હતું… એ રામાસ્વામીને ક્યારેય છોડવાના નહોતા એ નક્કી હતું… મારી મા પુષ્પાવલ્લી અને જેમિની ગણેશનના અફેરની ખબરો છપાતી રહી. આખી તમિળ સિનેમાની ઈન્ડસ્ટ્રી જાણતી હતી કે પુષ્પાવલ્લી ખુલ્લમખુલ્લા જેમિની ગણેશનની બીજી પત્ની તરીકે રહેતી, એ જ પ્રકારના હક્કો ભોગવતી… મારા પિતા ‘કિંગ ઓફ રોમેન્સ’ (કડાલ મન્નાન) કહેવાતા. એમની આંખો, એમની ૠજુતા અને અત્યંત ચોકલેટી લુકે એમને રોમેન્ટિક હીરો તરીકે જબરજસ્ત પ્રસિદ્ધિ આપી.

મારી માની જિંદગીમાં કદાચ ઠરીઠામ થવાનું લખ્યું જ નહીં હોય… એટલે એણે તો પોતાના સોએ સો ટકા આપી દીધા, પરંતુ મારા પિતા એને નામ કે સન્માન કશું જ આપી શક્યા નહીં. બે બાળકો હોવા છતાં મારી મા જ્યારે ગર્ભવતી થઈ ત્યારે એણે મારા પિતાને કહ્યું, “હું આ સંતાનને જન્મ આપીશ… મારા પિતાએ એને ઘણી સમજાવી પણ મારી મા પ્રેમમાં અંધ હતી. એટલી અંધ કે એને એવું પણ નહોતું સમજાતું કે બે બાળકો પછી આ ત્રીજા સંતાનના જન્મને કારણે એનું શરીર અને કારકિર્દી બંનેને નુક્સાન થશે… તેમ છતાં મારી માએ એ ત્રીજા સંતાનને જન્મ આપવાનું નક્કી કર્યું. એ સમયે જેમિની ગણેશન કે પુષ્પાવલ્લી બેમાંથી કોઈને ખબર નહોતી કે એ બંને જણાં મળીને જે સંતાનને જન્મ આપવાના છે એ આવનારા વર્ષોમાં પુષ્પાવલ્લી જેવી જ જિંદગી જીવશે પણ જેમિની ગણેશનના ડી.એન.એ. સાથે એ એના જેટલી જ પ્રસિદ્ધિ અને લોકચાહના પણ મેળવશે… ૧૯૫૪ની ૧૦મી ઑક્ટોબરે, પુષ્પાવલ્લીને એક દીકરી જન્મી એનું નામ પાડ્યું ‘ભાનુરેખા’.

જેમિની ગણેશન એને પોતાનું નામ આપવા તૈયાર નહોતા તેમ છતાં મારી માએ હિંમત કરીને હોસ્પિટલમાં અને બર્થ સર્ટિફિકેટમાં મારું નામ ભાનુરેખા ગણેશન લખાવ્યું… આ વાતને અખબારોએ ખૂબ ચગાવી…

 

 

દુનિયાની દરેક સ્ત્રી આમ તો પ્રેમની જ ભૂખી હોય છે. એ જેને પ્રેમ કરે છે એ વ્યક્તિ એને ચાહે, સ્વીકારે અને સામાજિક સન્માન આપે એટલું પૂરતું નથી હોતું. દુર્ભાગ્યે એને સલામતી અથવા વિશ્ર્વાસ પણ જોઈએ છે. આ સલામતી અને વિશ્ર્વાસ સૌથી અઘરી અને સૌથી દુર્લભ ચીજ છે કોઈપણ સ્ત્રી-પુરુષ સંબંધ માટે. પરણેલા પુરુષો પણ પોતાની પત્નીને પ્રેમથી છેતરે છે (આ મારાથી વધારે કોને ખબર છે ?!) ત્યારે, લગ્ન ન થયા હોય એવા સંબંધમાં તો વળી સલામતી અને વિશ્ર્વાસની અપેક્ષા જરા વધારે પડતી જ છે. સીમી ગરેવાલે એના રેન્દેવુમાં મારી ઓળખાણ આપતા કહ્યું હતું, “રેખા બીજું કઈ નથી પણ એની ફેન્ટસી અને કલ્પનાઓમાં રાચતી એક એવી સ્ત્રી છે જેની અંદર ટીનએજર ફ્રીઝ થઈ ગઈ છે. એની વાત કદાચ ખોટી નથી કારણ કે આ સતત ટીનએજર રહેવાની માનસિક્તા મને મારી મા પાસેથી વારસામાં મળી હશે. એક દીકરીને જન્મ આપીને મારી માને સત્ય નહીં સમજાયું હોય ? ત્રણ-ત્રણ બાળકોને મોટા કરવાની જવાબદારી, સાથે સાથે શુટિંગ, મહેનત અને પોતાની જાતને સાચવવાના પ્રયત્નોની વચ્ચે એ ચોથી વાર પ્રેગ્નેન્ટ થઈ. એ જ્યારે મારી બહેન રાધાને જન્મ આપતી હતી ત્યારે મારા અપ્પા સાવિત્રી નામની એક ન્યુકમર સાથે લફરામાં સંડોવાયા. એ ‘મનામપોલ માંગલ્યમ’ નામની ફિલ્મ શુટ કરી રહ્યા હતા. જેમાં સાવિત્રી અને સુરભી બાલસરસ્વતી એમની સામે ડબલ રોલમાં બે હીરોઈનો હતી. ફિલ્મ ખૂબ ચાલી પણ એ સમયમાં સાવિત્રીની સાથેનો એમનો અફેર એટલો ચગ્યો કે મારી માનું દિલ તૂટી ગયું. અહીં મારી બહેન રાધાનો જન્મ થયો અને બીજી તરફ મારા પિતાએ ચામુંડી મંદિર, માયસોરમાં સાવિત્રી સાથે લગ્ન કરી લીધા. જેમિની ગણેશનની દીકરી નારાયણીએ એના પુસ્તક,‘ઈંટરનલ રોમેન્ટિક : માય ફાધર જેમિની ગણેશન’માં લખ્યું છે, “સાવિત્રી અને મારા પિતાના સંબંધો ઓનસ્ક્રીન અને ઓફસ્ક્રીન બહુ ગાઢ રહ્યા. અમારા ઘરમાં એને કારણે યુદ્ધ થતા. મારી મા લડતી-ઝઘડતી-રડતી પણ એણે મારા પિતાને સ્પષ્ટ કહી દીધું હતું, તમે કંઈ પણ કરો હું તમને છૂટાછેડા આપવાની નથી.

બીજી તરફ મારી મા, પુષ્પાવલ્લી સતત વિશ્ર્વાસ અને સ્નેહ મેળવવાના પ્રયત્નમાં જેમિની ગણેશન સાથે સંબંધ ટકાવી રાખવાના પ્રયત્ન કરતી રહી. છેલ્લે એવો સમય આવ્યો કે અમે, હું અને રાધા મારા પિતાને મહિને મહિને જોતા. કેટલીકવાર એ નારાયણીને મૂકવા એ જ સ્કૂલમાં આવતા જેમાં હું ભણતી હતી. લાંબી ચમચમતી ગાડીમાંથી પિતાને બાય કહીને ઊતરતી નારાયણી… ને બીજી તરફ હું, બસમાં ધક્કા ખાતી, કંટાળેલી, માની ગાળો ખાઈને માંડ માંડ ભણવા માટે સ્કૂલે જતી ! અપ્પાને જોઈને હું એમના તરફ દોડતી. એમની સાથે વાત કરવાનો પ્રયત્ન કરતી પણ ત્યારે એ ‘અપ્પા’ રહેતા નહીં, સુપરસ્ટાર જેમિની ગણેશન થઈ જતા… એમની ગાડી ચાલી જતી અને હું રાધાને સમજાવતી, ‘ઉતાવળમાં હશે’ પણ મને એટલી ખબર પડવા માંડી હતી કે એ જાહેરમાં અમારી સાથે વાત કરવાનું કે ઓળખવાનું સુદ્ધાં ટાળી જતા…

એ જ ગાળામાં મેં એક ફિલ્મ કરી, ‘રંગુલા રત્નમ’. હું ખૂબ નાની હતી પણ મારે માટે ફિલ્મ કરવા કરતા અગત્યનું એ હતું કે મને મારી મા સાથે સેટ ઉપર પુષ્કળ સમય વિતાવવા મળતો.

મારી મા અમને બધાને બહુ પ્રેમ કરતી પણ અમને મોટા કરવાના ચક્કરમાં બિચારી ઘરમાં સમય આપી શક્તી નહીં. મને બરાબર યાદ છે કે એ જ્યારે ઘરે હોય ત્યારે અમે બધા એની આસપાસ ગોઠવાઈ જતા. ખૂબ વહાલ કરતા અને એ પણ અમને ખૂબ સમય આપતી પણ એ ન હોય ત્યારે અમારી બાઈ, અમ્મા અમારું ધ્યાન રાખતી. સ્કૂલ મારા માટે બહુ જ અઘરી જગ્યા હતી. મને સ્કૂલે જવું ગમતું જ નહીં. મારી મા અમને બધાને ફિલ્મ અને ફિલ્મી દુનિયાથી દૂર રાખવા માગતી. એ ઈચ્છતી હતી કે અમે બધા ખૂબ ભણીએ, આગળ વધીએ અને જિંદગીમાં કશુંક ઉત્તમ કરીએ. મારી બહેન રાધા ભણવામાં હોશિયાર હતી પણ મને સ્કૂલમાં ગમતું જ નહીં… એમાંય હું જાડી, ભદ્દી, કાળી હતી. મારા પિતાનું અનૌરસ સંતાન હતી. ચાલુ ક્લાસે ઊંઘી જતી… ક્યારેક સ્કૂલના મેદાનમાં બેસીને પંખીઓને જોયા કરતી. ક્લાસમાં બધા મને લોટ્ટા કહીને ચીડવતા. તમિલમાં એનો અર્થ બાસ્ટર અથવા હરામી થાય છે. જ્યારે જ્યારે હાજરી માટે મારું નામ લેવાતું ત્યારે દરેક વખતે મને લાગતું કે, હું કશુંક ચોરીને, કશુંક છુપાવીને જીવી રહી છું… મારા ટીચર કહેતા, ભાનુરેખા ગણેશન પણ મને જવાબ આપવાની ઈચ્છા ન થતી કારણ કે, હું ભાનુરેખા હતી, પણ ગણેશન તો નહોતી જ.

૧૯૬૮ સુધીમાં અમારા ઘરની સ્થિતિ ભયાનક થઈ ગઈ. અમે ચાર ભાઈ-બહેન તો હતા જ. દરમિયાનમાં મારી માનો એક બીજો અફેર થયો. મદ્રાસના જાણીતા સિનેમેટોગ્રાફર કે. પ્રકાશ સાથે. કે. પ્રકાશ મારી મા સાથે લગ્ન કરવા તૈયાર હતા પણ એનાં ચાર સંતાનોને અપનાવવા તૈયાર નહોતા. મારી મા અમને મૂકીને જાય એટલી નિષ્ઠુર ન થઈ શકી… એણે કે. પ્રકાશ સાથેના સંબંધો ચાલુ રાખ્યા પણ લગ્ન કરવાની ના પાડી દીધી. અન્ના, (અંકલ) કે. પ્રકાશ સાથેના સંબંધમાં એને બીજાં બે બાળકો થયાં. ધનલક્ષ્મી અને શેષુ. હવે અમે છ ભાઈ-બહેન હતાં… મારી મા એક જ કમાનાર હતી. એને પણ હવે ઉંમર નડવા લાગી હતી. હીરોઈનના રોલ મળવાના ઓછા થઈ ગયા હતા એટલે આવક પણ ઘટી હતી.

ઘરમાં પ્રવેશેલા અભાવો, સમાજનો અસ્વીકાર અને વારંવાર સહેવી પડતી મજાક, છ ભાઈ-બહેનો સાથેના ન સમજાય તેવા ગૂંચવણભર્યા સંબંધો… ટૂંકમાં મારી જિંદગી ૧૪ વર્ષ સુધીમાં તો એટલી બધી ગૂંચવાઈ ગઈ કે એક દિવસ મેં આપઘાત કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો. મને લાગ્યું કે મરી જવું એ જ આ બધામાંથી છૂટવાનો સહેલો રસ્તો છે. જોકે, મરી ન શકી બચી ગઈ ને મારી માને હૉસ્પિટલનો ખર્ચો થયો તે વધારાનો ! મારી આંખ ખૂલી ત્યારે મારી મા મારી નજર સામે બેઠી હતી… ભીની આંખે એણે મને પૂછ્યું, “હું તને ત્રણ ચોઈસ આપું છું. સ્કૂલ, સિનેમા અને લગ્ન. તારે શું કરવું છે?

લગ્ન અને સ્કૂલના ઓપ્શન મારે માટે નકામા હતા. સિનેમા મને આકર્ષતું. સેટની લાઈટો, મેકઅપ, મસ્કરા લગાવેલી આંખો, રંગબેરંગી વો અને ઘેલા થઈને પાછળ દોડતા ફેન્સ આ બધું મારે માટે મારી ફેન્ટસીનો જ એક ભાગ હતો. મેં તરત પસંદગી કરી નાખી, ‘સિનેમા’. મને ખબર નહોતી કે મેં જે પસંદ કર્યું છે એ દેખાય છે એટલું સહેલું નહોતું. સમય જતાં મને સમજાયું કે, સિનેમામાં પણ ભયાનક મહેનત કરવી પડે છે. એ ૧૯૬૮નો સમય હતો. હું ૧૪ વર્ષની હતી. તમિલ ફિલ્મોમાં હિરોઈન બનવા માટે નાની અને બાળ કલાકાર તરીકે કામ કરવા માટે મોટી. મને બે-ચાર સેક્ધડ લીડના રોલ મળ્યા પણ એનાથી મારા પરિવારનું ગુજરાન ચાલે એમ નહોતું. મારે તો ખૂબ પૈસા કમાવા હતા. મારી માને મદદ કરવી હતી. પરિવારનું ધ્યાન રાખવું હતું અને સિનેમામાં રાજ કરવું હતું…

એ દિવસોમાં મારી માને એક ટેવ પડી ગઈ હતી, રેસ રમવાની. જોકે, અમને બહુ મોડી ખબર પડી. એણે એટલું બધું દેવું કરી નાખ્યું હતું કે પઠાણો અમારી પાછળ પડ્યા હતા. કેટલીક વાર અમારે સંતાઈ જવું પડતું. ધડાધડ બારણા ઠોકાતા રહેતા અને ચૂપચાપ ટેબલ નીચે, ખાટલા નીચે ભરાઈને એમના જવાની પ્રતીક્ષા કરતા રહેતા. આ દેવું ચૂકવાય એવી કોઈ સ્થિતિ જ નહોતી… મારે મદ્રાસની બહાર જતા રહેવું હતું. મને સમજાતું નહોતું કે હું શું કરું તો અહીંથી છૂટું. એવામાં ઈશ્ર્વરે જાણે મારું સાંભળ્યું હોય એમ એક પ્રોડ્યુસર મદ્રાસમાં હિરોઈનની તલાશ કરતો આવી પહોંચ્યો. એનું નામ કુલજીત પાલ હતું. એની ફિલ્મ ‘ગલીઓ કા રાજા’ જેમાં મુમતાઝ, હેમા માલિની અને રાજકુમાર હતા, એ અટકી પડેલી. મુંબઈની હિરોઈનોના નખરાથી કંટાળેલો કુલજીત મદ્રાસમાં હિરોઈન શોધવા આવ્યો હતો. એને હિન્દીમાં ફિલ્મ બનાવી હતી, ‘અનજાના સફર’. વિશ્ર્વજીતને એણે સાઈન કરી લીધા હતા. એ વખતે એક સ્ટુડિયો પર મને એણે જોઈ. કોઈકે એને માહિતી આપી, આ જાણીતી એક્ટ્રેસ પુષ્પાવલ્લીની દીકરી છે. એ સાંજે કુલજીત પાલ મારે ત્યાં આવ્યા તેમણે મને પૂછ્યું, ‘તમે હિન્દી બોલી શકો છો ?’ મેં પટ દઈને ના પાડી. મારી મા ડરી ગઈ. એણે કહ્યું મારી દીકરીની મેમરી બહુ સરસ છે. તમે અંગ્રેજીમાં, રોમનમાં લખીને આપશો તો એ તરત બોલશે. કુલજીતે મને રોમન હિન્દીમાં ડાયલોગ લખીને આપ્યો. હું થોડીવાર રૂમમાં ગઈ, મોઢે કરીને, શુદ્ધ હિન્દીમાં એ ડાયલોગ મેં એમને સંભળાવ્યો… કુલજીતને હું ગમી ગઈ. એણે મારી માને કહ્યું, હિન્દી ફિલ્મોમાં કામ કરવા માટે મુંબઈ આવવું પડે. મારી મા આમ પણ મદ્રાસથી કંટાળી હતી. દેવામાં ડૂબી ગયા હતા અમે એટલે મદ્રાસ છોડવું પણ અનિવાર્ય હતું. મારી માએ કુલજીત સાથે ચર્ચા કરી, “એક ફિલ્મ માટે મુંબઈ ન આવી શકાય… તમારે સરખું કામ આપવું પડે… કુલજીતે મારી મા સાથે કોન્ટ્રાક્ટ કર્યો, ચાર ફિલ્મો એની અને ચાર એના ભાઈ, શત્રુજીતની. દરેક માટે ૨૫ હજાર રૂપિયાનું મહેનતાણું. ૭ ઑગસ્ટ, ૧૯૬૯ના દિવસે ફિલ્મનું મુહૂર્ત કરવામાં આવ્યું, ‘અનજાના સફર’. મુહૂર્તના દિવસે અભિનેતા રાજકુમારે કુલજીતની મજાક ઉડાવતા કહ્યું, “તું આફ્રિકાનો છે ને ? તને કાળી જાડી છોકરીઓ ગમે એ સ્વાભાવિક છે પણ આ છોકરી હિન્દી સિનેમામાં ચાલશે નહીં. મને ખૂબ અપમાન લાગેલું. મેં નક્કી કરી લીધેલું કે હિન્દી સિનેમાને જવાબ આપ્યા વગર નહીં રહું. એક દિવસ એવો આવશે, જે દિવસે આ ઈન્ડસ્ટ્રી મને સાઈન કરવા માટે લાઈન લગાવશે…

એ પછી કુલજીતના ભાઈ શત્રુજીતની ફિલ્મનું મુહૂર્ત થયું, ‘મહેમાન’ ૨૦ ઑગસ્ટ, ૧૯૬૯. ત્રીજી ફિલ્મ, રામ દયાલ નામના પ્રોડ્યુસરે લોન્ચ કરી, ‘હસીનોં કા દેવતા’. અને ૩૦મી ઑગસ્ટે, ચોથી ફિલ્મ, ‘સાવન ભાદોં’, જેના નિર્માતા હતા, મોહન સહેગલ…

ભાનુરેખા ‘ગણેશન’થી છૂટવા માટે હું મુંબઈ આવી હતી, મેં મારું નામ બદલી નાખ્યું, હવે હું માત્ર ‘રેખા’ છું. ગણેશન સાથેનો મારો સંબંધ અને સંવાદ બંને અહીં પૂરા થયા.

માણસની જિંદગી ક્યાંથી ક્યાં પહોંચી જતી હોય છે ! ઘણી વાર વિચારું તો મને લાગે કે, મારી જિંદગી પણ નહીં ધારેલા, નહીં કલ્પેલા રસ્તા પર પસાર થઈ છે. મેં હંમેશા મારી જાતને એક સીધીસાદી, સરળ છોકરી તરીકે જોઈ છે. મુંબઈ પહોંચી ત્યારે હું ૧૪ વર્ષની હતી. મારી ઉંમરની છોકરીઓ સ્કૂલે જતી, આઈસક્રીમ ખાતી, બહેનપણી સાથે મજા કરતી પણ એક હું હતી જેને સવારે ૬ વાગ્યે ઉઠવું પડતું, સ્ટુડિયો જવું પડતું. મારી માની અપેક્ષા હતી કે હું એક અત્યંત ડિસિપ્લીન અને કમિટેડ અભિનેત્રી બનું પણ મારી માટે અભિનય એક કમાવાના સાધનથી વધુ બીજું કંઈ જ નહોતું એટલે મને સ્ટુડિયોમાં જરાય મજા પડતી નહીં…

ચાર-ચાર ફિલ્મો એકસાથે સેટ પર હોય ત્યારે હિરોઈનની સ્થિતિ શું થાય એની માત્ર એ જ વ્યક્તિને સમજણ પડે જેણે એકાદ વાર આવી જિંદગી જીવવાનો પ્રયાસ કર્યો હોય ! મારી સ્થિતિ કોઈ સમજતું નહીં. મારા ભાઈ બાબુજીને હવે હું સોનાના ઈંડા આપતી મરઘી જેવી લાગતી હતી. હું મોડી ઊઠું, કે સ્ટુડિયો જવાની આનાકાની કરું તો એ મને મારતો… મારી મા સમજાવવાનો પ્રયત્ન કરતી પણ અંતે એય મને ઘસડીને ગાડીમાં બેસાડી દેતી… એમાં એક દિવસ મારી સાથે ભયાનક ઘટના બની. એ ઘટનાએ મને ફિલ્મ પર, ફિલ્મી માણસો પર અને ફિલ્મી પત્રકારત્વ ઉપર નફરત પેદા કરી દીધી.

બિશ્ર્વજીત અભિનેતા તરીકે બહુ નામ કાઢી શક્યા નહીં. કુલજીત પાલની ફિલ્મો પણ કંઈ એવી સુપરહિટ પુરવાર થઈ નહીં, એટલે એ બંને જણા કોઈ પણ કારણસર સેન્સેનલ પબ્લિસિટી શોધી રહ્યા હતા. ‘અનજાના સફર’ ફિલ્મનું શૂટિંગ મહેબૂબ સ્ટુડિયોમાં ચાલતું હતું. બિશ્ર્વજીત અને મારી વચ્ચે એક રોમેન્ટિક સીન શૂટ થઈ રહ્યોે હતો ત્યાં અચાનક એણે મને પકડીને ચુંબન કરી લીધું. એ મારા હોઠ ઉપર પોતાના હોઠ ઘસી રહ્યા હતા. મારા હોઠને મોઢામાં લઈને રીતસર ચૂસી રહ્યા હતા. મારી આંખો બંધ હતી. ચીસ પાડવાની પણ જગ્યા નહોતી. મારા કાને યુનિટ મેમ્બર્સની તાળીઓ અને સીસોટીના અવાજ સંભળાતા હતા… હું અત્યંત અપમાનિત અને ચિટેડ ફિલ કરતી હતી… કોઈકે જાહેરમાં મારાં વસ્ત્રો ઉતારી દીધા હોય એટલી ગંદી ફીલિંગ આવતી હતી મને પણ હું કશું જ બોલી શકી નહોતી!

એ દિવસે ઘરે જઈને હું ખૂબ રડી. મારી માએ મને સમજાવી, “જે થયું તે ! તને આનાથી ફાયદો જ થશે. ખૂબ પબ્લિસિટી મળશે. બીજા દિવસના અખબારો એ કિસના સીનની વાતો સાથે છપાયાં. મારી મા અને મારો ભાઈ ખુશ થતાં હતાં… બેમાંથી કોઈને મારા અપમાનની, મારી પીડાની કે મને જે શરમ આવતી હતી એનો વિચાર પણ ન આવ્યો?!

એ પછી હું ધીમે ધીમે વધુને વધુ બદતમીઝ, બેશરમ અને તોછડી થવા લાગી… મને સમજાઈ ગયું કે કોઈને મારા સુખ-દુ:ખમાં રસ નથી. મને મળતા ચેક સિવાય બીજી કોઈ વાતમાં એમને રસ નહોતો. જેમ્સ શેફર્ડ નામનો એક અમેરિકન જર્નાલિસ્ટ ભારત આવ્યો હતો. એના સુધી આ ક્સિના સમાચાર પહોંચ્યા. એણે મારો ઈન્ટરવ્યૂ કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ રણધીર કપૂરે જેમ્સને મારા સુધી આવતો રોકવાનો પૂરો પ્રયત્ન કર્યો. જોકે, એ મારા સુધી પહોંચી ગયો અને એણે એક ફોટોશૂટ કર્યું, જેમાં હું અને બિશ્ર્વજીત ચુંબન કરતા હોઈએ એવા ફોટા પાડ્યા. સાથે સાથે ‘અનજાના સફર’ ફિલ્મના બે સ્ટીલ્સ પણ એમાં મૂકવામાં આવ્યા. ‘લાઈફ’ મેગેઝિનના કવર ઉપર એ ક્સિનો ફોટો છપાયો. કુલજીત પાલે પ્રેસ કોન્ફરન્સ ઓર્ગેનાઈઝ કરી. પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં મને પૂછવામાં આવ્યું, “તમે આ ક્સિની ફેવરમાં છો ?

“યસ મેં કહ્યું.

“કઈ સિચ્યુએશનમાં ? પ્રેસમાંથી સવાલ પુછાયો.

“જ્યારે હિરોઈને સ્લેક્સ પહેર્યું હોય ત્યારે કોઈને સમજાયું નહીં કે આ જવાબ મૂર્ખતા હતી કે સ્માર્ટનેસ… એ પછીના અનેક સવાલજવાબ થયા અને લોકોએ મને એક બેવકૂફ, જાડી, કાળી, ૧૪ વર્ષની એવી છોકરી તરીકે ચીતરી જે કોઈ રીતે હિન્દી સિનેમાને લાયક નહોતી ! મોહન સહેગલે ‘સાવન ભાદોં’નું શૂટિંગ શરૂ કર્યું ત્યારે મારી દોસ્તી જયશ્રી ટી. સાથે થઈ. એ હિન્દી સિનેમામાં મારી પહેલી મિત્ર હતી. એ મારી ચિંતા કરતી. મને ત્વચા સુધારવા અને વજન ઉતારવાના નુસખા બતાવતી. એમણે હંમેશા મારી ચિંતા કરી, કાળજી લીધી…

‘સાવન ભાદોં’નો પ્રીમિયર નોવેલ્ટી સિનેમામાં યોજાયેલો. શશી કપૂરે ફિલ્મ જોઈને કહ્યું, “આવી જાડી, કાળી અને વિચિત્ર છોકરીને હિરોઈન તરીકે શું જોઈને લીધી હશે ! એની પત્ની જેનીફર કેન્ડલ (કપૂર) ફિલ્મ જોવા આવ્યાં હતાં એમણે શશી કપૂરને કહેલું, “આ છોકરી પાસે જબરજસ્ત ટેલેન્ટ છે. એનો આત્મવિશ્ર્વાસ કોઈને પણ ડરાવી દે એવો છે. આ છોકરીને જો યોગ્ય તરાશનારો મળશે તો આ છોકરી હિન્દી સિનેમાનું અવિસ્મરણીય આભૂષણ બની રહેશે. આ વાત મને શશી કપૂરે કહેલી જ્યારે એ મને ‘ઉત્સવ’ માટે સાઈન કરવા આવ્યા ત્યારે !

કોઈને ખબર નહોતી પણ મને તરાશનારો પણ એ જ સમયે હિન્દી સિનેમામાં પ્રવેશી ચૂક્યો હતો ! ખ્વાજા અહેમદ અબ્બાસ નામના એક જાણીતા લેખક, વિવેચકે એક ફિલ્મ બનાવેલી, ‘સાત હિન્દુસ્તાની’. ફિલ્મ તો ચાલી નહીં, એમાં અભિનય કરી રહેલા એક છોકરાને બધાએ સલાહ આપી, “આ ઊંચાઈ, આવા નાક અને આવા લાંબા ટાટિયા સાથે તું અભિનેતા નહીં બની શકે એ છોકરો પણ જક્કી અને આત્મવિશ્ર્વાસથી સભર હતો. એણે નક્કી કરી લીધું કે એ હારીને ઘેર પાછો નહીં જાય. જાણીતા કવિ, લેખક અને જ્ઞાનપીઠ એવૉર્ડ વિજેતા હરિવંશરાય બચ્ચનનો દીકરો, નામ એનું અમિતાભ બચ્ચન.

જોકે, હું અમિતજીને મળી એ પહેલા મારી જિંદગીમાં નાના-મોટા અફેર્સ થઈ ચૂક્યા હતા. એમને મળી ત્યારે હું ઘડાઈ ગયેલી, દુનિયા જોઈ ચૂકેલી, પ્રમાણમાં ઉસ્તાદ થઈ ગયેલી ને છતાં, બદતમીઝ, બેફિકર જીવન જીવતી એક એવી અભિનેત્રી હતી જે સિનેમાના છાપાંઓ માટે, સિનેમાના અખબારો અને મેગેઝિન માટે સતત ગોસિપ પૂરી પાડતી રહેતી. મારા દરેક ઈન્ટરવ્યૂમાં હું કંઈક એવું બોલી નાખતી જેને ચગાવવાની મેગેઝિન અને અખબારોને ખૂબ મજા પડતી. અમે મળ્યા ત્યારે, દુલાલ ગુહા એક ફિલ્મ બનાવતા હતા. શર્મિલાજી, વહીદાજી, મુમતાઝ અને હેમા માલિનીએ ફિલ્મ રિજેક્ટ કરી દીધી હતી. ફિલ્મમાં હિરોઈનનું પાત્ર થોડું નેગેટિવ હતું. અત્યંત મહત્ત્વાકાંક્ષી પત્ની પોતાના જ પતિની હત્યાનો પ્રયાસ કરે છે. એવા રહસ્ય અને રોમેન્ટિક કથાવાળી આ ફિલ્મનું નામ હતું, ‘દો અનજાને’. આ ફિલ્મ બંગાળીમાં બની ચૂકી હતી ‘રાત્રિર યાત્રિ’ (રાતના મુસાફર). અમિતાભને આ ફિલ્મ માટે સાઈન કરાઈ ચૂક્યા હતા. અમિતાભ ત્યારે સુપરસ્ટાર બનવાના રસ્તે નીકળી ચૂક્યા હતા. ‘શોલે’ ૧૯૭૫, ‘ઝંઝીર’ અને ‘દીવાર’ ૧૯૭૫, ‘કભી કભી’ ૧૯૭૬ રિલીઝ થઈ ચૂકી હતી અને બ્લોકબસ્ટર પુરવાર થઈ ચૂકી હતી!

હું ‘દો અનજાને’ના સેટ પર અમિતજીને મળી એ પહેલાં વિનોદ મહેરા સાથે મારો પ્રગાઢ પ્રણય થઈ ચૂક્યો હતો. વિનોદ મહેરા મારી જિંદગીમાં આવ્યા એ પહેલાં હું બેવકૂફ પણ બની ચૂકી હતી. મારી પાસે સફળતા હતી. ૧૧ ફિલ્મો હાથ પર હતી, પરંતુ સન્માન કે આદર નહોતા. બી.એન. ઘોષે મને જીતેન્દ્ર સાથે ‘એક બેચારા’માં સાઈન કરી. જીતેન્દ્ર ત્યારે ‘જમ્પિંગ જેક’ તરીકે ઓળખાતા. ફિલ્મનું શૂટિંગ શિમલામાં હતું. બાકીના બધા લોકો મારી સાથે જે રીતે વર્તતા હતા એના કરતા જીતેન્દ્રનું વર્તન જુદું હતું. શિમલાના એક મહિના દરમિયાન જીતેન્દ્રએ મને પ્રેમમાં હોવાની પ્રતીતિ કરાવી. ૧૯૭૩માં અમે ‘અનોખી અદા’ નામની ફિલ્મ સાઈન કરી… એ દરમિયાન બોલીવૂડના અખબારોએ અમારા રોમેન્સની ખબરો છાપવા માંડી હતી. સાચું પૂછો તો મેં પણ એ અફવાઓને નકારી નહીં. મને લાગતું હતું કે, જીતેન્દ્ર મને પ્રેમ કરે છે અને આ જ માણસ હવે મારી જિંદગીનો, રિયલ લાઈફનો ‘હીરો’ બનશે. એક દિવસ જ્યારે મેં જીતેન્દ્રની સાથે એ વિશે વાત કરી ત્યારે એણે કહ્યું, “સોરી ! મેં તને ક્યારેય લગ્નનું વચન નથી આપ્યું. મારી એક સ્ટેડી ગર્લફ્રેન્ડ છે જે છેલ્લાં ચાર વર્ષથી મારી પ્રતીક્ષા કરે છે. લગ્ન તો હું એની સાથે જ કરીશ.

મેં એને પૂછ્યું, “તો આ બધું શું હતું ? મને કોઈકે તમાચો માર્યો હોય એવી લાગણી થઈ રહી હતી. માથું ભમભમ થતું હતું, તમ્મર આવતા હતા, કંઈ જ સમજાતું નહોતું. પહેલી વાર બિશ્ર્વજીતે મૂર્ખ બનાવીને ચુંબન કર્યું ત્યારે થઈ હતી એના કરતાં વધુ અપમાનની લાગણી અનુભવી રહી હતી હું.

“ટાઈમપાસ ? જીતુએ હસીને કહ્યું, “આવું બધું સીરિયસલી નહીં લેવાનું. કહીને એણે મારો ખભો થપથપાવ્યો. “આઈ એમ શ્યોર, તને પણ કોઈ મળશે જે તારી જિંદગી બદલી નાખશે.

મને સમજાયું નહીં મારે શું કરવું જોઈએ. હું રડતી રડતી ત્યાંથી નીકળી ગઈ. એ પછીના દિવસો ભયાનક પીડાના, હાર્ટબ્રેકના, દુ:ખના દિવસો હતા. ‘અનોખી અદા’ માંડ માંડ પૂરી થઈ. અમે સેટ પર અજાણ્યાઓની જેમ વર્તતા. રોમેન્સના સીન કરતી વખતે હું એની આંખમાં જોવાનું ટાળતી.

‘અનોખી અદા’ સુપરહિટ પુરવાર થઈ…

એ દિવસોમાં હું વિનોદને મળી. અત્યંત સૌજન્યશીલ, પ્રેમાળ અને સમજદાર પુરુષ, જેની મને હંમેશા ઝંખના હતી એવો હતો વિનોદ ! હું એને ‘વિન વિન’ કહેતી. સ્ટાર એન્ડ સ્ટાઈલને ૧૯૭૨માં આપેલા એક ઈન્ટરવ્યૂમાં મેં કહ્યું હતું, “વિનોદ મહેરા મારા જીવનનો પહેલો સાચો અને આખરી બોયફ્રેન્ડ છે. જોકે, એવું થયું નહીં. અમે એકબીજાને એટલો પ્રેમ કરતા હતા કે એકબીજા વિના રહી શકીએ એમ નહોતા. વિનોદ મહેરાનો ફ્લેટ, ‘નિબાના’ (પાલી હિલ)માં હતો. સાવનકુમાર એની નીચે જ રહેતા. હું ઉપર જતાં-આવતાં સાવનકુમારને ઘણીવાર મળી જતી. એ મને હંમેશા કહેતા, “હવે ક્યારે રહેવા આવે છે ? હું શરમાઈ જતી… વિનોદ મહેરાના મમ્મી કમલા મહેરાને આ લગ્ન કોઈ રીતે મંજૂર નહોતા. એમણે વિનોદને મને મળવાની ના પાડી દીધી. એટલું જ નહીં એક-બે વાર વિનોદના ફ્લેટ પર આવીને એમણે ધમાલ મચાવી. વિનોદની સ્થિતિ ખૂબ ખરાબ હતી. એ માને કશું કહી શકે એમ નહોતો અને મારા વગર જીવી શકે એમ નહોતો. એની સિગારેટ, શરાબ ખૂબ વધી ગયા…

અંતે એક દિવસ કંટાળીને મેં ટિક ટ્વેન્ટી, માંકડ મારવાની દવા પી લીધી. હોસ્પિટલમાં લઈ જવામાં આવી અને બચાવી લેવામાં આવી પણ મારા આ આપઘાતના પ્રયાસને પ્રેસે બહુ ચગાવ્યો. અમે એક પ્રેસ કોન્ફરન્સ કરી જેમાં મેં અને વિનોદે સાથે મળીને મને ફૂડ પોઈઝન થયું હોવાના પૂરાવા રજૂ કર્યા. આજે વિચારું છું તો સમજાય છે કે એવું કંઈ કરવાની જરૂર નહોતી કારણ કે પ્રેસે ત્યારે પણ મારી વાત માની નહોતી અને મારે વિશે બેફામ છાપ્યું હતું.

અમે કલકત્તામાં પરણી ગયા. મૌસમી ચેટર્જીના હસબન્ડ બાબુ, રિતેશ ચેટર્જીએ અમારા લગ્નની બધી વ્યવસ્થા કરી હતી. મૌસમીએ પોતાના અંગત દાગીનામાંથી પોતાની નથણી પણ મને પહેરવા આપી. પાર્ક સર્કસ પાસે આવેલા મંદિરમાં અમે લગ્ન કર્યા.

વિનોદ મહેરાના મમ્મી કમલા મહેરાને જ્યારે આ વાતની ખબર પડી ત્યારે એમણે વિનોદ સાથે વાત કરવાની બંધ કરી દીધી. ઘણાં સંઘર્ષ અને પીડા પછી અંતે વિનોદે મારી માફી માંગી અને અમે એકબીજાથી છૂટા પડ્યાં. એ એક એવો માણસ હતો, જેણે મને કોઈ દિવસ છેતરી નથી. હંમેશા સન્માન આપ્યું અને જ્યારે જરૂર પડી ત્યારે મારી મદદે આવીને ઊભો રહ્યો. એ સંબંધ ટક્યો નહીં એનો અફસોસ મને આજે પણ છે અને એને મૃત્યુ સુધી રહ્યો એની મને ખબર છે.

“ના! હું વિનોદ મહેરા સાથે ક્યારેય પરણી જ નહોતી. એ મારો બહુ સારો દોસ્ત હતો, હિતેચ્છુ હતો પણ અમે લગ્ન નહોતાં કર્યા… મેં જ્યારે સીમી ગરેવાલના ‘રેન્દેવુ’ કાર્યક્રમમાં આવું કહ્યું ત્યારે મને પણ વિચાર આવેલો કે હું સાચું બોલી રહી છું કે ખોટું ! સત્ય એ છે કે અમારાં લગ્ન મંદિરમાં થયાં હતાં. એ લગ્નના કોઈ પૂરાવા કે કોઈ ઓથેન્ટીસિટી નહોતી. મન મનાવવા ખાતર કરેલાં લગ્નનું શું મૂલ્ય ? ક્યારેક વિચારું છું ત્યારે મને સમજાય છે કે, મારે માટે ‘પ્રેમ’નો અર્થ સલામતી થતો હતો… આજે પણ કદાચ એ જ અર્થ થાય છે. મારી જિંદગીમાં આવનારા પુરુષો માટે કદાચ પ્રેમનો અર્થ માત્ર શરીર અથવા સેક્સ થતો હતો. અમે જુદી જુદી વ્યાખ્યા સાથે, એકબીજાની તરફ આકર્ષાયાં ! શરૂઆતમાં બહુ ઝડપથી ધસ્યા એકબીજા તરફ… પરંતુ સમય જતાં અમને સમજાયું કે અમે એક જ જરૂરિયાત માટે એકબીજા સાથે નથી જોડાયા. નવાઈની વાત એ છે કે લગભગ દરેક પુરુષ સાથે મારે આવું જ થતું રહ્યું ! એમને હું સુંદર, સેક્સી અને આકર્ષક લાગી જ્યારે મારી જિંદગીમાં ગેરહાજર રહેલા મારા પિતાને હું એ પુરુષોમાં શોધતી રહી.

વિનોદ મહેરા સાથેના સંબંધ પૂરા થયા ત્યારે હું ખૂબ દુ:ખી, તરછોડાયેલી અને એકલવાયી હતી… એ ગાળામાં હું કિરણકુમારને મળી. ‘વિન વિન’ પછીનો સમય ‘કિન કિન’નો હતો. કિરણ સાથેના સંબંધો ખૂબ ગાઢ અને પ્રેમાળ હતા પણ એણે મને પહેલાં જ કહી દીધેલું, “મારા મમ્મી-પપ્પા હા પાડશે તો જ હું લગ્ન કરીશ. હિન્દી ફિલ્મોના જાણીતા વિલન, જીવનનો દીકરો એટલે કિરણકુમાર. એ ત્યારે બી ગ્રેડ ફિલ્મોમાં કામ કરતો. ‘જંગલ મેં મંગલ’ જેવી ફિલ્મો ચાલતી પણ એની પાસે કઈ ખાસ કારકિર્દી નહોતી. અમે સાથે ફરતાં ત્યારે સહુને લાગતું કે કિરણ મારો ફાયદો ઉઠાવવા માગે છે, પરંતુ સત્ય તો એ છે કે એણે કોઈ દિવસ મને કહ્યું નથી કે મારે એને રેકમેન્ડ કરવો જોઈએ !

કિરણ સાથેના સંબંધ બહુ લાંબા ચાલી શક્યા નહીં, પરંતુ એ ગાળામાં મને દુલાલ ગુહાએ ફિલ્મ ઓફર કરી, ‘દો અનજાને’. મને જ્યારે ખબર પડી કે એ ફિલ્મ માટે અમિતાભ બચ્ચનને સાઈન કરવામાં આવ્યા છે ત્યારે હું પેરાનોઈડ થઈ ગઈ હતી. એ ત્યારે સુપરસ્ટાર થઈ ગયેલા. ‘ઝંઝીર’, ‘દીવાર’, ‘શોલે’ જેવી ફિલ્મોએ એમને એક એન્ગ્રીયંગ મેનની છાપ આપી દીધેલી. એમની સાથે કામ કરવાનું સ્વપ્ન એ સમયની દરેક હિરોઈન જોવા લાગેલી. હું એમને ઓળખતી પણ ‘દીદીભાઈ’ના પતિ તરીકે !

‘દીદીભાઈ’ એટલે જયા ભાદુરી. અમે બંને જણાં એક જ બિલ્ડિંગમાં રહેતાં. અમારી કારકિર્દી પણ લગભગ એક જ સમયે શરૂ થયેલી. એમની છાપ એક ગંભીર, સિરીયસ, થિન્કર હિરોઈન તરીકે પડેલી, જ્યારે મને કોઈ ગંભીરતાથી લેતું નહીં. જ્યારે મારા અફેર્સ થતા રહ્યા અને લોકો મારા વિશે જેમ તેમ બોલતા રહ્યા ત્યારે ‘દીદીભાઈ’એ મને ઘણી સલાહો આપેલી. હું એ સમયમાં એમને મારા સલાહકાર તરીકે જોતી. શરૂઆતમાં અમિતજી એમના ઘરે, એમના બોયફ્રેન્ડ તરીકે આવતા-જતા… એ પછી એમણે લગ્ન કર્યાં. ‘દીદીભાઈ’ની સાથે હું આટલી બધી નજીક હતી તેમ છતાં, એમણે મને લગ્નમાં નહોતી બોલાવી. હું ત્યારે બહુ હર્ટ થયેલી પણ પછી મને વિનોદે સમજાવેલું, “તું એમને જેટલા ચાહે છે એટલી લાગણી એમને તારા માટે નથી. એ દિવસે મને સાચે જ આઘાત લાગેલો !

હું અમિતજીને ‘દો અનજાને’ના સેટ પર મળી, ત્યારે એ મારી સાથે તદ્દન પ્રોફેશનલી, કોઈ અજાણ્યાની જેમ વર્તતા હતા. હું તો એવી જ બેજવાબદાર, તોફાની અને મારા કામને મોજમજા સમજનારી વ્યક્તિ હતી પણ એમને કામ કરતા જોયા ત્યારે મને સમજાયું કે, એક્ટરે સફળ થવા માટે કેટલું બધું કરવું પડે છે. એમની શિસ્ત, એમની સમયબદ્ધતા અને કામ પ્રત્યેની એકાગ્રતા જોઈને હું આભી બની ગઈ. મારે માટે તો આ એક રમતનું મેદાન હતું અથવા કહો કે પૈસા કમાવાનું સાધન, માત્ર! મેં મારા કામને કોઈ દિવસ આટલી ગંભીરતાથી જોયું જ નહોતું. અમિતજીને જોયા પછી મને સમજાયું કે, એક વ્યક્તિની સફળતા માટે કેટલા બધા પરિબળો જવાબદાર હોય છે! ‘દો અનજાને’ બોક્સ ઓફિસ પર સફળ ન થઈ પણ એ ગાળામાં હું અમિતજીથી બહુ જ પ્રભાવિત થઈ ગઈ. મારી જિંદગીનો ટર્નિંગ પોઈન્ટ ગણો કે મારા પોતાના બદલાવનું કારણ ગણો તો એ ‘દો અનજાને’નો સમય હતો.

૧૯૭૦નું વર્ષ મારા માટે ચમત્કાર લઈને આવ્યું. મીડિયા અને સિનેમાએ એક નવી રેખા જોઈ. જે લોકો અત્યાર સુધી મને ગંભીરતાથી નહોતા લેતા એ બધા લોકો મારા આ બદલાવને જોઈને ચક્તિ રહી ગયા. લગભગ ‘દો અનજાને’ થી ‘ઉમરાવ જાન’ સુધીનો મારો પ્રવાસ એટલે, ‘ઘર’, ‘મુકદ્દર કા સિકંદર’, ‘સુહાગ’, ‘ઉત્સવ’, ‘કલિયુગ’, ‘વિજેતા’ અને સૌથી મહત્ત્વની ફિલ્મ એટલે, હૃષીકેશ મુખર્જીની ‘ખુબસૂરત’ જેવી ફિલ્મો જેણે મને એક નવી ઈમેજ આપી. હૃષીદા આજે પણ મને ‘ચેન્નાપુન્નુ’ કહે છે. જેનો અર્થ પરિવારની સૌથી નાની દીકરી થાય છે. સાવનકુમાર, દુલાલ ગુહા, મોહન સહેગલ અને હૃષીદાની સાથે સાથે શ્યામ બેનેગલ, ગોવિંદ નિહલાની, શશી કપૂર જેવા દિગ્દર્શકો સાથે મેં કામ કર્યું. જે ઈન્ડસ્ટ્રી મને એક રખડેલ, નકામી અને બેકાર સ્ત્રી સમજતી હતી એ ઈન્ડસ્ટ્રીએ આજે મને સન્માન અને અહોભાવની નજરે જોવાની ફરજ પડી. આ બધા માટે હું અમિતજીને જેટલો આભાર માનું એટલો ઓછો છે.

જયાજીએ અમિતજીને મારી સાથે કામ કરવાની ના પાડી. અખબારોએ અમારા રોમેન્સને ચગાવ્યો. જાતજાતની કથાઓ વહેતી થઈ ગઈ. એમાં હેમા માલિનીએ ધર્મેન્દ્ર સાથે લગ્ન કરી લીધાં… બંનેએ ઈસ્લામ ધર્મ અંગીકાર કરીને, ધર્મેન્દ્રના પ્રથમ પત્ની પ્રકાશને છૂટાછેડા આપ્યા વગર લગ્ન કર્યા એટલું જ નહીં, હેમાજી પ્રેગ્નેન્ટ હતા ત્યારે અખબારોએ, ફિલ્મી મેગેઝિનોએ કોઈ કારણ વગર મારો અને અમિતજીનો અફેર ચગાવ્યો, એટલું જ નહીં, અમે પણ લગ્ન કરવાના છીએ અથવા કરી લીધા એવી અફવાઓ વહેતી થઈ ગઈ.

એવામાં એક કિસ્સો બન્યો જેણે આ અફેરની વાતોને વધુ ઘેરો રંગ આપ્યો. ૨૨ જાન્યુઆરી, ૧૯૮૦ના દિવસે રિશી કપૂર અને નિતુ સિંઘનાં લગ્ન હતાં. આર.કે. સ્ટુડિયોમાં આખી ફિલ્મ ઈન્ડસ્ટ્રી, મીડિયા અને જેનું નામ લઈ શકીએ એવા બધા મોટાં નામો હાજર હતા. અમિતજી પણ એમના પરિવાર સાથે લગ્નમાં આવ્યા હતા. હું જ્યારે દાખલ થઈ ત્યારે મીડિયાએ રિશી-નિતુને છોડીને મારા ફોટા પાડવા માંડ્યા. લાલ અને સફેદ સાડીમાં ખૂબ સજીધજીને હું લગ્નમાં ગઈ હતી. મેં માથામાં સિંદૂર પૂર્યું હતું. મીડિયાએ મારા એ સિંદૂર પર સવાલ ઉઠાવ્યા… મને નવાઈ લાગી, પરંતુ જ્યારે મને રિયલાઈઝ થયું ત્યારે ઘણું મોડું થઈ ગયું હતું ! અમિતજીને જવાબ આપવા અઘરા પડ્યા. એમણે મને ક્લેરિફિકેશન કરવાનું કહ્યું ત્યારે મેં સ્ટારડસ્ટ અને સ્ટાર એન્ડ સ્ટાઈલના મેગેઝિનને ઈન્ટરવ્યૂ આપીને કહ્યું, “હું શૂટિંગમાંથી સીધી આવી હતી. મારા ગેટઅપમાં સિંદૂર અને મંગળસૂત્ર હતા. વાળ ધોવાનો સમય નહોતો એટલે સિંદૂર લૂછ્યા વગર હું લગ્નમાં આવી ગઈ… એમાં એટલો હોબાળો કરવાની જરૂર નથી. જોકે, એ ઘટનાનું સત્ય હજી મારા અને અમિતજી સિવાય કોઈને ખબર નથી.

સીમી ગરેવાલ સાથેના એક ઈન્ટરવ્યૂમાં મેં અમિતાભ વિશે કહેલું, “કશું એવું જે મેં જિંદગીમાં પહેલા ક્યારેય નહોતું જોયું. હું એના જેવા માણસને પહેલા ક્યારેય નહોતી મળી. આટલી બધી સારી ક્વોલિટીઝ એક માણસમાં કેવી રીતે હોઈ શકે! હું મૂર્ખ નથી, ઈન્ટેલિજન્ટ છું માટે મને એનામાં વિશ્ર્વાસ કરવાનું ગમ્યું. હું હંમેશાં સારી ચીજને, સારા ગુણને જોઈને ઓળખી જાઉં છું. એ એક પ્રોફાઉન્ડ ક્ષણમાં મને સમજાયું હતું કે જે કંઈ છે તે આ જ છે ! અહીં જ છે.

એ દિવસોમાં મારા ઈન્ટરવ્યૂઝ મારી મચેડીને રજૂ કરવામાં આવતા. અમિતજી સાથેના મારા સંબંધો જાતભાતની રીતે ચગાવામાં આવતા પણ અમિતજીએ કોઈ દિવસ આ રિપોર્ટ્સ કે આક્ષેપો, અફવા કે સત્યો વિશે કોઈ કમેન્ટ કરી નહીં ! આજ સુધી એમણે અમારા સંબંધ વિશે ક્યારેય કશું કહ્યું નથી… હા પણ નહીં, અને ના પણ નથી જ કહી !

‘મુકદ્દર કા સિકંદર’ના પ્રીમિયરમાં જયાજી, દીદીભાઈએ મને કહેલું, “તું બહુ સારી અભિનેત્રી છે પણ ગમે તેટલો અભિનય કરવા છતાં તારી આંખમાં જે સત્ય દેખાય છે એને તું છુપાવી શકીશ નહીં.

હું કંઈ કહું તે પહેલા એમણે એકદમ દૃઢતાથી મને કહી દીધેલું, “અમિતે આ જ સુધી મારા મોઢે ક્યારેય કોઈ અફેરની કબૂલાત કરી નથી… એ કરી શકે એમ જ નથી કારણ કે એ જાણે છે કે જે દિવસે એ બીજી સ્ત્રી સાથેના સંબંધને સ્વીકારશે એ દિવસે હું એને છોડીને જતી રહીશ… હું ડઘાઈ ગયેલી. એમણે કહેલું, “હું અમિતને ક્યારેય ડિવોર્સ નહીં આપું અને એ જે પ્રકારના પરિવારમાં જન્મ્યો છે, ઉછર્યો છે એમાં ઈસ્લામ અંગીકાર કરીને છાનગપતિયાં કરવાનું એના સંસ્કાર કે વ્યક્તિત્વમાં નથી. એમણે આ મને શું કામ કહ્યું એ હું સમજી શકી નહોતી અથવા સમજી ગઈ હતી પણ સ્વીકારી શકી નહોતી.

૮૦નું વર્ષ શરૂ થયું ત્યારે હેમાજીએ લગ્ન કરી લીધા હતા અને હેમા માલિની અને ઝિનત અમાન પણ એમની ખાસ ઈમેજને કારણે ભારતીય દેખાવની ફિલ્મો કરી શક્તા નહોતા. લગભગ તમામ દિગ્દર્શકોની નજર મારા તરફ પડવા લાગી અને ૮૦માં ટી. રામારાવે સાઉથની રિમેકમાં મને કાસ્ટ કરવા માંડી. ‘માંગ ભરો સજના’, ‘જુદાઈ’, ‘એક હી ભૂલ’, ‘સાજન કી સહેલી’ અને ‘બસેરા’ જેવી ફિલ્મો એ સમયે મેં કરી, જે સુપરહિટ રહી. જ્યારે સામે અમિતજીની ચાર ફિલ્મો ઉપરાઉપરી ફ્લોપ થઈ. ૭૯માં યશરાજની ‘કાલા પથ્થર’ અને ૮૦માં ત્રણ ફિલ્મો, ‘રામ બલરામ’, ‘દો ઔર દો પાંચ’ અને ‘દોસ્તાના’ બોક્સ ઓફિસ પર સારો દેખાવ કરી શકી નહીં. મારી સાથે કામ કરવાની જયાજીની મનાઈને કારણે અમિતજીનું પેરિંગ પણ કોઈ હિરોઈન સાથે થતું નહોતું. પરવીન અને ઝિનત સાથે એમણે પેરિંગનો પ્રયાસ કરી જોયો પણ લોકોએ સ્વીકાર્યા નહીં… રાખીજીના ધીમે ધીમે વળતા પાણી હતાં. અમિતજી કારકિર્દીને લઈને ચિંતામાં હતા અને અમારા અફેરની વિગતો હજી પણ અખબારો માટે ચટપટી, ચાટ મસાલા જેવી હતી…

એ ગાળામાં યશરાજે અમિતજીને એક ફિલ્મ સંભળાવી, ‘સિલસિલા’.

જયાજીએ કામ કરવાનું બંધ કરી દીધું હતું, પરંતુ આ અફેરની ખબરો પછી એકવાર ઝઘડામાં એમણે અમિતજીને ધમકી આપી હતી કે જો આ જ પ્રકારનું વર્તન ચાલું રહેશે તો પોતે ફરી કામ કરવાનું શરૂ કરી દેશે… અમિતજી ટીનુ આનંદની ફિલ્મ ‘કાલિયા’ માટે શ્રીનગરમાં શૂટિંગ કરતા હતા, ૨૧ ઓક્ટોબર ૧૯૮૦. યશરાજે એમને ડિનર પર ફિલ્મ સંભળાવી. અમિતજી ફિલ્મ કરવા તૈયાર થયા અને કાચા કાસ્ટીંગમાં વાઈફના રોલમાં શબાના અને ગર્લફ્રેન્ડના રોલમાં પરવીનનો વિચાર કરવામાં આવ્યો. જોકે, યશરાજે શાહરૂખને આપેલા એક ઈન્ટરવ્યૂમાં કહ્યું હતું, “હું આ કાસ્ટીંગથી બહુ ખુશ નહોતો. મારો ઉત્સાહ જોઈએ એવો નહોતો એટલે અમિતજીએ મને પૂછ્યું, તમે આ કાસ્ટીંગથી ખુશ છો, સંતોષ છે તમને? મેં કહ્યું ના. અમિતજીએ પૂછ્યું, તો તમારે હિસાબે આઈડિયલ કાસ્ટીંગ શું છે ? મેં હિંમત કરીને કહી દીધું, જયાજી અને રેખાજી… જાણે ડાઈનિંગ ટેબલ પર બોમ્બ ફૂટ્યો હોય એવી શાંતિ પથરાઈ ગઈ

યશરાજે જ્યારે મને આ ફિલ્મ સંભળાવી ત્યારે મેં સંજીવકુમાર સાથે ‘દાસી’ ફિલ્મ માટે ડેટ્સ આપી દીધેલી અને આમિરખાનના પિતા તાહિર હુસૈનની ફિલ્મ ‘લોકેટ’ પણ ફ્લોર પર જવાની તૈયારીમાં હતી. એ ગાળામાં અમિતજીનું એક નાનકડું અફેર ચાલતું હતું… નેલી નામની એક ઈરાનિયન એક્ટ્રેસ સાથે એ ખૂબ નિકટ હતા. પ્રકાશ મહેરાએ એમના એક ઈન્ટરવ્યૂમાં ત્યારે કબૂલાત કરેલી, લાવારિસના શૂટિંગમાં નટરાજ સ્ટુડિયોમાં હું પહોંચી ગઈ હતી. લગભગ ચાર કલાક સુધી મારી અને અમિતજી વચ્ચે ઝઘડો ચાલેલો. સ્ટારડસ્ટે તો રાડારોળ અને મારામારીના પણ રિપોર્ટ પણ છાપી નાખ્યા હતા… મારે એટલું તો સ્વીકારવું જ પડે કે એ દિવસોમાં નેલી સાથેની નિકટતાને કારણે હું અમિતજીથી ઘણી દૂર થઈ ગઈ હતી. મેં ‘દાસી’ અને ‘લોકેટ’ની ડેટ્સ કેન્સલ કરીને ‘સિલસિલા’ને તારીખો આપી… જયાજીએ કામ કરવાનું સ્વીકાર્યું કારણ કે છેલ્લા સીનમાં અમિતાભ કહે છે, “હું પાછો ફર્યો છું તારી પાસે, તારા માટે…

એ ફિલ્મની પ્રીમિયરમાં મેં જયાજીને અમારા પ્રણય દૃશ્યો દરમિયાન રડતા જોયા છે. મને એ નથી સમજાતું કે એવું શું છે જે જયાજી પાસે છે અને મારી પાસે નથી, સવાલ એ છે કે એવું શું છે જે જયા પાસે છે, ને મારી પાસે પણ છે…

‘સિલસિલા’ પછીનો સમય મારે માટે બહુ કશ્મકશનો, પીડાનો, ડિસકમ્ફર્ટનો સમય હતો. ભારતીય ઓડિયન્સે પતિને પત્ની પાસે પાછો ફરેલો જોઈને ફિલ્મને વધાવી લીધી. એક સ્ત્રી, એક પુરુષને ગમે તેટલો પ્રેમ કરે પણ જો એ પત્ની ન હોય-અથવા એના લગ્ન એ પુરુષ સાથે ન થયા હોય તો એમનો સંબંધ રસનો વિષય બની શકે છે, રિસ્પેક્ટનો નહીં. ગોસિપ બની શકે છે, ગ્રેસ નહીં ! ‘સિલસિલા’ પછી અમિતજીની ફિલ્મો ફરી હિટ થવા લાગી. ‘લાવારિસ’, ‘કાલિયા’, ‘સત્તે પે સત્તા’, ‘દેશપ્રેમી’, ‘નમકહલાલ’, ‘ખુદ્દાર’, ‘શક્તિ’, ‘નાસ્તિક’ અને ‘મહાન’… આ બધી ફિલ્મોમાંથી ત્રણ ફિલ્મોમાં મને કાસ્ટ કરવાનો વિચાર કરીને પછી મને પડતી મૂકવામાં આવી. કારણ કે, જયાજીએ સ્પષ્ટ વિરોધ નોંધાવ્યો હતો. ત્યાં સુધીમાં અમિતાભ બચ્ચન સુપર સ્ટાર હતા… એટલે, એમનું કાસ્ટિંગ અગત્યનું હતું. હિરોઈન બહુ મહત્ત્વની નહોતી !

૨૬ જુલાઈ, ૧૯૮૨, અમિતજી બેંગ્લોર યુનિવર્સિટી કેમ્પસમાં શૂટિંગ કરી રહ્યા હતા. પુનિત ઈસ્સાર સાથેની ફાઈટ સિકવન્સમાં એમને ટેબલનો ખૂણો વાગ્યો. ઊભા થઈને એમણે કહ્યું, “મને વાગ્યું છે. એ પછી હેલિકોપ્ટરમાં બ્રીચ કેન્ડી… ડૉક્ટર્સ… દોડાદોડ… છ મહિના ભયાનક સંઘર્ષના, પીડાના અને એકલતાના દિવસો હતા એ. આખા ભારતના અખબારોએ, એમના ફેન્સ, એમના સહકાર્યકરો અને પરિવારે એમના માટે પ્રાર્થના કરી.

એક મને એમના સુધી જવા દેવામાં આવી નહીં.

મને શું થતું હતું એ કોઈએ પૂછ્યું નહીં. મેં પ્રકાશ મહેરા, મનમોહન દેસાઈ, હૃષિદા, શશી અને રોમેશ શર્માને વિનંતી કરી કે જયાજીને ક્ધવેન્સ કરે, પરંતુ મને અંદર જવા દેવાની ના પાડી.

એ પછી ફિલ્મ ફેરને આપેલા એક ઈન્ટરવ્યૂમાં મેં કહ્યું, “આ અકસ્માતે મને એ શીખવ્યું જે હું મારી જિંદગીના ૪૦ વર્ષમાં ન શીખી શકી. હું એક વધુ સારી વ્યક્તિ, વધુ મજબૂત વ્યક્તિ તરીકે બહાર આવી. હવે દુનિયાનો કોઈ સંબંધ મારી નબળાઈ નથી. માત્ર સંબંધ તરીકે એ મારી શક્તિ હોઈ શકે !

સામાન્ય રીતે જગત એમ જ ચાલે છે. આપણે બધા સ્ટેટ્સ અને લેબલના માણસો છીએ. લાગણી અને ઈમોશન સાથે આપણી ઝાઝી લેવા-દેવા નથી… કોઈ એક વ્યક્તિની સચ્ચાઈ અને પ્રામાણિક્તા જોઈને આખો સમાજ હચમચી જાય છે કારણ કે એમની સાથે એ સચ્ચાઈ અને પ્રામાણિક્તા નથી. હું નિરાંતે મારા એકદંડિયા મહેલમાં જીવું છું. ફિલ્મો નથી કરતી… ફરઝાના સાથેનો મારો સંબંધ મા-દીકરી, દોસ્ત, બહેન, સેક્રેટરી અને સલાહકારનો છે… મારા ડોગીઝ, પિસ્તી, શિવા અને હવે ટાઈગર મારા સાથીદાર રહ્યા છે. હવે પિસ્તી અને શિવા નથી… પરંતુ એમની યાદો અને એમનો સ્નેહ યાદ કરું તો મારી આંખો ભીંજાઈ જાય છે. માણસ કરતા વધારે જાનવર વફાદાર હોય છે, આપણી પ્રામાણિક્તા અને સચ્ચાઈ એમને સમજાય છે !

મારે કોઈની જરૂર નથી અને હું માનું છું કે હવે કોઈને પણ મારી જરૂર નથી.


Posted by: Bhupendra Jesrani <jesranibd@yahoo.co.in>

જેહાદીની અમ્મા.

જેહાદીની અમ્મા.

NY Terroris

ન્યુ યોર્ક ટેરરિસ્ટ (ઓક્ટો. ૩૧, ૨૦૧૭)

બુરખાનશીન મહિલા રિક્ષામાંથી ઉતરી અને દોડતી હાંફતી પોલિસ સ્ટેશનમાં દાખલ થઈ. ડેસ્ક પરની મહિલા કોન્સ્ટેબલ અટકાવે તે પહેલાંતો તે સાહેબની ઓફિસમાં ઘૂસી ગઈ. ઈન્સ્પેક્ટર મિસ્ટર ઠાકુર કોમ્પ્યુટર પર કોઈક માહિતી મેળવી રહ્યા હતા. એકદમ ધસી આવેલી મહિલાએ ચીસ પાડતાં કહ્યું ‘સાહેબ મારા દીકરાને બચાવી લો. પ્લીઝ સેવ માય સન.’

ઠાકુર સાહેબ ગર્જ્યા, ‘બૈઠ જાઓ ઔર બુરખા ખોલો.’

મહિલાએ વેઇલ ખોલી. આધેડવયની સુંદર મહિલાએ અંગ્રેજીમાં કહ્યું એટલે તે શિક્ષિત હતી એ તો ચોક્કસ જ હતું. ઠાકુર સાહેબે હિન્દીમાં જ સામે સવાલ કર્યો ‘કૌન હો તુમ? ક્યા હૂઆ તેરે લડકે કો?’.

બે સબઈન્સ્પેક્ટર આવી ગયા અને ત્રણ કોન્ટેબલ મહિલાની આજુબાજુ ગોઠવાઈ ગયા. મહિલા ફફડતી અને ધ્રૂજતી હતી.

‘સાહેબ મારો દીકરો ઘણાને મારી નાંખશે અને જાતે મરી જશે. એ માત્ર પંદર વર્ષનો છે. મારો એકનો એક દીકરો છે.’

‘નામ ક્યા હૈ? કહાં હૈ તુમ્હારા લડકા?’ જરા પણ નરમાશ બતાવ્યા વગર ઠાકુર પૂછતા રહ્યા. મહિલા ગુજરાતીમાં જવાબ આપતી રહી. વાતનું વિડિયો રેકોર્ડિંગ ચાલુ થઈ ગયું. બે મિનિટમાં જ હાજર ઓફિસરોને  મહિલાની ટૂંકી વાતની ગંભીરતાનો અણસાર આવી ગયો. “ઘણાને મારી નાંખશે અને જાતે મરી જશે” એટલું વાક્ય જ કુશળ ઓફિસરો માટે પુરતું હતું. મહિલાએ અંગ્રેજીમાં દીકરાને બચાવવાની વાત કરી હતી. એટલે ઠાકુર સાહેબે ફરી પૂછ્યું ‘વેર ઈઝ યોર સન. વ્હોટ હેપન્ડ ટુ હીમ. વ્હેર ઈઝ હી?’ ઓફિસ બહાર ચાર પોલિસ જીપમાં સશત્ર પોલિસો ખડકાતાં હતાં. ઓર્ડરની રાહ જોવાતી હતી.

‘સાહેબ મારો દીકરો હમિદ અબદુલ્લાહ રામમંદિરના મેદાનમાં બાપુની કથા ચાલે છે તે એરિયામાં કશેક મોટી ટ્રક લઈને ઉભો છે. આઈ ડોન્ટ નો ધ એક્ચ્યુઅલ લોકેશન. કથા પુરી થશે એટલે એ મેદાનમાંથી નીકળતાં માણસો પર ટ્રક ચલાવી દેશે. લંડન પેરિસમાં બન્યું હતું એવું જ કશું થશે.’

‘ટ્રકનો નંબર? મોડેલ?’

‘એ કશું ખબર નથી પણ ટ્રકના બેક ડોર પર ચોકથી લખ્યું છે “અલ્લાહ ગવાહ”. ભાઈજાનની ટ્રક છે. મારા હસબન્ડનો એમની સાથે પાર્ટનરશીપમાં સિઝનલ બિઝનેશ છે અને અત્યારથી દિવાળીના ફટાકડાની ખરીદી ચાલે છે.’

‘ઈટસ ઈનફ ફોર નાવ. થેન્ક્સ. વોટ્સ યોર નેઈમ?’

‘શીલા.’

‘શીલા? સાહેબે પૂછ્યું તો ખરું પણ જવાબની રાહ નહિ જોઈ. ટોન બદલ્યો. આપ યહાં ઈન્તજાર કરો. આપ બુરખા નિકાલ દો, ઔર આરામ સે બૈઠો. જબ તક આપકે બેટેકો હમ યહાં નહિ લાયે તબ તક આપ કહીં ભી નહિ જા શકતે. આપકી ભી તલાસી લેની પડેગી. આપકે પાસ જો કુછ હૈ, ફોન ઓર પર્સ, સબ કુછ ટેબલ પર રખ દો. જબ આપ ઘર જાઓગી આપકો સબ મીલ જાયેગા.’ તુમ ને બદલે સાહેબ આપ શબ્દ વાપર્યો.

વાત ચાલતી હતી તે દરમ્યાન ઓપરેશન એલર્ટના સિગ્નલ્સ સીટી કમિશનર, ડી.એસ.પી, એન્ટી ટેરોરિસમ સ્ક્વૉડને અપાઈ ગયા. સમગ્ર તંત્ર સાબદું થઈ ગયું.

સાહેબે કોન્સ્ટેબલને કહીને શીલા માટે પાણીની બોટલ મંગાવી. સાહેબ સમય ગુમાવાને બદલે બહાર નીકળી ગયા. અનેક મોટર બાઈક પર સિવિલ ફોર્સ મંદિરની આજુબાજુના વિસ્તારમાં ટ્રકની શોધમાં લાગી ગયા. માત્ર દશ મિનિટમાં જ “અલ્લાહ ગવાહ” ટ્રક નો પત્તો મળી ગયો. કથાકારબાપુને સંદેશો મોકલાઈ ગયો. બાપુ કથા ચાલુ જ રાખજો. મેદાનના પ્રવેશદ્વાર સામે રાયફલ સ્વોડ ખડી થઈ ગઈ. કોઈ પણ વાહન ઘૂસવાની કોશીશ કરે તો પહેલાં ચારે ટાયર અને જરૂર પડે તો વાહન ડ્રાઈવરને સૂટ કરવાની સૂચના અપાઈ ગઈ. બે માઈલ દૂર હમિદની ટ્રકનું સ્થાન કન્ફર્મ થઈ ગયું. ટ્રકથી દૂર પાંચમાળના મકાનના ધાબા પરથી એક શંકાસ્પદ માણસ બાયનોક્યુલર સાથે ફરતો દેખાયો.

કમાન્ડો નરેન્દ્રસિંહની ટીમ પાછલા દાદર પરથી ટેરેસ પર પહોંચ્યા, ટેરેસ પર બે માણસો હતાં. એકના હાથમાં બાઈનોક્યુલર હતું અને બીજાના હાથમાં હેન્ડગન હતી. એણે માણસો આવતાં જોયા એટલે બાઈનોક્યુલર વાળો જે વાંકો વળીને જોતો હતો તેને ઉંચકીને નીચે ફેંકી દીધો અને આડેધડ ગોળીઓ છોડવા માંડી પણ સ્ક્વોર્ડ ટીમ ટેવાયલી હતી. સામસામેના ગોળીબારમાં ટેરરિસ્ટ ઘવાયો અને એરેસ્ટ કરાયો. ધાબા પરથી ફેંકાઈ ગયેલો તો પડતાં જ મરી ગયો. ઘવાયલા ટેરરિસ્ટને નાકા પર તૈયાર રખાયલી એમ્બ્યુલન્સમાં રવાના કરાયો. મરેલા ટેરરિસ્ટના ફોટા લેવાયા અને લાશને તરત જ વાનમાં પોસ્ટમોર્ટમ માટે રવાના કરી દેવાઈ. આજુબાજુના એરિયામાં કમાન્ડો અને એન્ટી બોમ્બસ્ક્વોર્ડ તૈયાર હતી.

ઈન્સ્પેકટર ઠાકુર ધીમે રહીને ટ્રક પાસે પહોંચ્યા; અને પોર્ન મેગેઝીનના ફોટા જોવામાં મસ્ત હમીદને ટ્રકમાંથી બહાર ખેંચી જમીન પર પછાડી દીધો. તરત જ બાકીનું કામ બીજા ઓફિસરે પતાવી દીધું. હમીદ બેડીઓમાં જકડાઈ પોલિસ વાનમાં ફેંકાઈ ગયો.

બાપુના રામભકતોની રક્ષા જાનહાની વગર થઈ ગઈ. આજુબાજુના વિસ્તાર વાળાને ખબર પણ ના પડી કે એક મોટો હત્યાકાંડ થતો રહી ગયો. સમગ્ર મામલો માત્ર વીશ મિનિટમાં મિડિયાની જાણ બહાર સમેટાઈ ગયો. લોકલ પોલિસ ડિપાર્ટમેન્ટના ઠાકુર સાહેબની કુશળતાથી ટેરરિસ્ટ હમિદને જીવતો પકડી લેવાયો.

શીલા પોલિસ સ્ટેશનના એક રૂમમાં દીકરાના સમાચારની રાહ જોતી હતી.

પૂરા બે કલાક પછી શીલાને ઠાકુર સાહેબે બોલાવી. ઓફિસમાં ડીએસપી, સીટી કમિશનર, સરકારી વકીલ અને બીજા બેત્રણ ઓફિસર હાજર હતાં.

‘શીલા, યોર સન ઈઝ એલાઈવ એન્ડ ઈન અવર કસ્ટડી. થેન્ક્સ. યોર ટાઇમ્લી ઇન્ફોર્મેશન સેવ્ડ ધી લાઈફ ઓફ યોર સન એન્ડ હન્ડ્રેડ ઓફ ઇનોસન્ટ પીપલ. યુ આર બ્રેવ મધર. આઈ એમ પ્રાઉડ ઓફ યુ. ભારત સરકાર અને સૌ ભારતીય તારા આભારી રહેશે.’

‘મારે મારા દીકરાને મળવું છે.’

‘સોરી, એને બીજી ખાસ હવાલાતમાં લઈ જવાયો છે. એને તમે મળી શકશો નહિ. એને ઘણી પૂછપરછ કરવાની છે. તમારે માટે એ જ સંતોષની વાત છે કે તમારો દીકરો જીવંત છે.’

‘મારા દીકરાનું  શું થશે?’

‘હું નથી જાણતો. એ સરકાર અને જસ્ટીસ ડિપાર્ટમેન્ટના હાથની વાત છે. અત્યારે તો તમારે જે કાંઈ જાણતા હો તે અમને શાંતિથી ગભરાયા વગર અમને જણાવો. તમારે કાંઈ ખાવું છે. લાંબા સમયથી કશું જ ખાધું પીધું નહિ હોય.’

‘ના મારે મારા દીકરાને જોયા વગર ખાવું નથી’

‘એ લાંબા સમય સુધી શક્ય નથી. શીલા બી રિયલ. આફ્ટર અવર ટોક, વી એરેન્જ ફોર યોર મીલ. હવે સૌથી પહેલાં તમારી વાત કરો. જન્મથી શરૂ કરી જે યાદ હોય તે વિસ્તારથી કહેવા માંડો. તમે જે કહેશો તે રેકોર્ડ થતું રહેશે એ જાણ માટે.’

‘મારું નામ શીલા. હું કરાંચીના ગુજરાતી લોહાણા કુટુંબની દીકરી. હું કોલેજમાં એમ.એ.નું ભણતી હતી ત્યારે  મેં મારી સાથે જ ભણતા મારા દોસ્ત અહમદખાન સાથે મારા પેરન્ટ્સની મનાઈ છતાં પ્રેમલગ્ન કરેલા. કુટુંબ સાથેનો નાતો તૂટી ગયેલો. લગ્ન પહેલાં તો અહમદે મને મારો ધર્મ પાળવાની છૂટ આપેલી પણ લગ્ન પછી એણે મારી પાસે ઈસ્લામ ધર્મ પાળવા ફરજ પાડી. હું છાનીમાની ભગવાનની પ્રાર્થનાઓ કરી લેતી. હું પ્રેગનન્ટ હતી ત્યારે અમે ફેક વિઝા મેળવીને શ્રીનગર ફરવા ગયા. ત્યાંથી અમે દિલ્હી ગયા. દિલ્હીમાં હતી ત્યારે હમિદનો જન્મ થયો. હમિદને સારી જીંદગી મળે એ ઈરાદે અમે ઈન્ડિયામાં જ રહી પડ્યા. ત્યાર પછી તો અમે ગુજરાતમાં આવ્યા. મને અહિ હાઈસ્કુલમાં નોકરી પણ મળી. મારા હસ્બન્ડ મદ્રેસા સ્કુલમાં પાર્ટટાઈમ ઈસ્લામિક કલ્ચર શીખવતા હતા. મારો દીકરો હમિદ ઇંગ્લીશ મિડિયમ મદ્રેસા હાઇસ્કુલમાં દશમા ધોરણમાં ભણે છે. ત્રણ વર્ષ પહેલાં મારા હસબંડનો કઝીન પાકિસ્તાનથી બાંગલા દેશ થઈને બાંગલાદેશી રેફ્યુજી તરીકે આવી ગયો. તેની સાથે મારા હસબન્ડે પાર્ટનરશીપમાં સિઝનલ ધંધો કરવા માંડ્યો. ચાર વર્ષ પહેલાં બ્રેસ્ટ કેન્સરમાં ટોટલ માસ્ટેક્ટોમી પછી મારામાં એણે ઈન્ટરેસ્ટ ગુમાવી દીધો હતો. એક વાર ભાઈજાને મારી હાજરીમાં જ કહ્યું હતું કે આ કાફિરકી બચ્ચી અબ તેરે કામકી હી નહિ. દૂસરી શાદી કરકે બચ્ચે બનાના શરૂ કર દે. સહેબ એ ખરાબ માણસ છે. મારે મારા હસ્બન્ડને એની સોબતમાંથી છોડાવવો છે.’

પાણીના બે ધૂંટ પીને શીલાએ પોતાની વાત ચાલુ રાખી.

‘અહામદે કઝીન સાથે ધંધામાં વધારે સમય ગાળવા માંડ્યો. હું કાંઈ પૂછતી તો મારપીટ કરતો. પણ પછી માફી માંગી લેતો. ભાઈજાને મારા હમિદને કુરાન અને ઉપરાંત હેદિથ, મહમદ પૈગંબર સાહેબની આજ્ઞાઓનું પાલન કરવાની વાતો શીખવવા માંડી. મારા દીકરાને બધા ટીનેજરની જેમ નાની ઉમ્મરથી જ ડ્રાઈવિંગ કરવાનું મન થતું હતું. ચૌદ વર્ષની ઉમ્મરે જ ભાઈજાને એની ટ્રક ચલાવતા શીખવી દીધું હતું, નાની ઉમ્મરે ગેરકાયદેસર લાઇસન્સ વગર ડ્રાઈવિંગ કરવા સામે મારો વિરોધ હતો. પણ મારું સાંભળે પણ કોણ?’

‘છ મહિનાથી મને ઉંઘવા માટે સ્લીપીંગ પીલ્સ લેવી પડે છે. ગઈ કાલે રાત્રે અચાનક મારી ઉંઘ ઉડી ગઈ.  મારા હસબંડ અને કઝિન ભાઈજાનને, મારા દીકરા સાથે બંધ બારણે વાત કરતાં સાંભળ્યા. મેં છાનામાના વાત સાંભળવા માંડી.’

‘તને બ્યુટિફુલ ગર્લ્સ ગમે છેને? છોકરીઓ મેળવવાનો સહેલો રસ્તો કાફિરોને મારતાં મારતાં જન્નત નશીન થવું. બી એ સ્યુસાઈડ બોમ્બર. જેઓ અલ્લાહને માટે કાફિરો સામે લડી રહ્યા છે, ઇસ્લામ વિરોધીઓને મારતા પોતે મરી જાય છે. એ સ્યુસાઈડ નથી શહિદી છે. કુરાનમાંતો સ્યુસાઈડની ના ફરમાવી છે. પણ કુરાદવી જેવા ઘણાં ઇસ્લામિક એક્ષપર્સ્ટો એ કહ્યું છે કે ઈસ્લામ માટે મરવું એ આત્મહત્યા નથી. અગર તૂ શહીદ હો જાયેગા તો તેરે લીયે જન્નતમેં સેવન્ટી ટુ મોસ્ટ બ્યુટિફુલ વર્જીન ગર્લ્સ વીલબી વેઈટિંગ ફોર યુ. તૈયાર હૈ? ઐશ્વર્યાસે  જ્યાદા બ્યુટિફુલ હૂર મીલેગી. મેં બારણાંની ફાટમાંથી જોયું તો એના હાથમાં પોર્ન મેગેઝીન હતું. એમાંનું નેકેડ સેન્ટર ફોલ્ડ જોતો હતો. કાલે તારે બાપુની કથા પૂરી થાય ત્યારે ફટાકડા પર લાઈટર સળગાવીને ફેંકી દેવાનું અને અલ્લાહ ગવાહ ટ્રક કથામાંથી આવતા ટોળા પર ચઢાવી દેવાની. અગર તેરે સામને મૈ, તેરે અપને પેરેન્ટ્સ ભી હો, યુ ડોન્ટ કેર. જો અલ્લાહ કે લીયે કરના હૈ વો કરના હી હૈ. અગર તૂ શહિદ હો ગયા તો જન્નતકી સેવન્ટી ટુ હૂર મિલેગી ઇટ્સ ગેરંટી. અગર ઈન્ડિયામેં જીન્દા રહેગા તો અગ્લી ગર્લ હી મિલેગી. યહાં સે કલ શામકો છે બજે તૂ નીકલેગા. શાયદ સાત બજે તું સેવન્ટી ટુ હૂરકે બીચમે એન્જોય કરતા હોગા.’

‘હું ઉંઘી શકી નહિ. દાવત માટે ઘણી રસોઈ કરવાની હતી. બધા ઘરમાં જ હતાં. ઘરની બહાર નીકળી શકી નહિ. એઓ જેવા ઘર બહાર નીકળ્યા કે તરત જ હું રીક્ષામાં અહિ આવી પહોંચી. અત્યારે મારા હસબંડ અને ભાઈજાન ક્યાં છે તે ખબર નથી.’

ઠાકુર સાહેબે પોતાના ફોન પર જેને ગીરફ્તાર કર્યો હતો તેનો ફોટો બતાવ્યો. ‘આ કોણ છે?’

‘ઓહ આતો મારા હસબંડના કઝીન ભાઈજાન છે? ક્યાં છે?’

‘એ અમારી કસ્ટડીમાં છે. શીલા તમારા હસબન્ડ અત્યારે ક્યાં છે?’

‘મને ખબર નથી. એ મારા ઘરમાંથી તો ભાઈજાન સાથે જ નીકળ્યા હતા.’

‘શીલા, આ ફોટો ધ્યાનથી જૂઓ. આ કોઈ તમારા હસબન્ડનો મિત્ર કે તમારો જાણીતો માણસ છે?’

‘ઓહ, ઓહ આતો મારા હસબંડ અહમદખાન છે. એને શું થયું?’

‘તમારા ભાઈજાને એને અગાસીમાંથી ઉંચકીને નીચે ફેંકી દીધા અને ખુદાના પ્યારા થઈ ગયા. આઈ એમ સોરી ફોર યોર લોસ.’

શીલા સાથે ઠાકુરને આથી વધુ ખુલાસાઓ કરવાની જરૂર ના લાગી. શીલા ભાંગી પડી. શીલા રડતી રહી. થોડો સમય એને રડવા દીધી. કમિશનર સાહેબે પાસે જઈને માથા પર હાથ ફેરવ્યો. અને કહ્યું ‘પ્લીઝ કામ ડાઉન એન્ડ લીસન કેરફુલ્લી’

‘શીલા, હવે તમે તમારે ઘેર જઈ નહિ શકો. તમારા માટે એ સલામત નથી. તમારા ઘરની તલાસી લેવાની છે. હજુ અમારે તમને ઘણાં સવાલો પૂછવાના છે. તમને ગવર્નમેન્ટ પ્રોટેક્શન હેઠળ આજે અજ્ઞાત હોટેલમાં લઈ જવાશે અને કાલે બીજા સ્થળે લઈ જવાશે. તમે સતત પોલિસની નજર હેઠળ રહેશો. તમને કાંઈ પણ તકલીફ નહિ પડે તેની કાળજી લેવાશે. ખરેખર તો તમે ગેરકાયદે ભારતમાં દાખલ થયા અને તમારું ફેમિલીએ ટેરરિસ્ટને સપોર્ટ કર્યો છે. હજુ ઘણી લિન્ક શોધવાની બાકી છે. આશા છે કે જ્યારે જરૂર પડે ત્યારે તમારો સહકાર મળી રહેશે. અત્યારે તો તમારા ખૂદા કે ભગવાનનો એ જ પાડ માનવાનો કે તમારો દીકરો અને તમે હયાત છો. અત્યારે તમને સિવિલ ડ્રેસમાં બે મહિલા પોલિસ ઓફિસર યોગ્ય જગ્યાએ લઈ જશે જ્યાં તમે સતત પોલિસ નિગરાની હેઠળ રહેશો. થેન્ક્યુ શીલા.’

જેહાદીની અમ્માને અજાણી જગ્યાએ લઈ જવાઈ.

(નોંધઃ આ કાલ્પનિક  વાર્તા “ગુજરાત દર્પણ” ના નવે. ૨૦૧૭ના અંક માટે બે મહિના પહેલાં લખાઈ હતી. અને નવે.નો અંક ૪ નવે. શનિવારે પ્રગટ થાય તે પહેલાં જ ૩૧ ઓક્ટોબરના રોજ ન્યુયોર્કમાં ઉઝબેકિસ્તાની ટ્રક ડ્રાઈવરે અગ્યાર નિર્દોષ માનવીઓને કચડી નાંખ્યા. આ માત્ર કાલ્પનિક નવલિકા છે.)

મહાન સંગીતકારની જીવનકથની

મહાન સંગીતકારની જીવનકથની

 

જેમને ફિલ્મી શાસ્ત્રીય સંગીતમાં રસ છે એવી દરેક વ્યક્તિએ ચોક્કસ પણે બૈજુબાવરાના ગીતો તો સાંભળ્યા જ  હશે. એમાં તાનસેન અને બૈજુની સંગીત સ્પર્ધાનું  દેશી રાગમાં ગવાયલું એક ગીત ફરીવાર સાંભળી લઈએ.

#

 

 

ખબર છે આના ગાયક કોણ હતા?

આ ડ્યુએટમાં  કંઠ આપનાર સંગીત કાર હતા  ઉસ્તાદ અમિર ખાન અને પંડિત ડી.વી. પુલસ્કર.

પણ આજે વાત કરવી છે.દત્તાત્રય વી પલુસ્કરની નહિ પણ એના સંગીત દિગજ્જ પિતા વિષ્ણુ દિગંબર પલુસ્કરની.

V.Pulaskara

વિષ્ણુ દિગંબર પલુસ્કર

આ હિન્દુસ્તાની શાસ્ત્રીય સંગીતના અગ્રણી સંગીતકારનો જ્ન્મ મહારાસ્ટ્રના કુરુન્દવાડ નામના નાના ગામમાં ૧૮ ઓગસ્ટ ૧૮૭૨ના રોજ થયો હતો. પલુસ્કરને ઘરમાં સંગીતનું વાતાવરણ મળ્યું. કારણ કે તેમના પિતા દિગંબર ગોપાલ પાલુસ્કર ધાર્મિક સ્તોત્રો અને કીર્તનના સારા ગાયક હતા.  વિષ્ણુ દિગંબર પલુસુકરને બાળપણમાં એક કરુણાંતિકાનો સામનો કરવો પડ્યો હતો.

નજીકના શહેરમાં દત્તાત્રેય જયંતીની ઉજવણી દરમ્યાન એમના ચહેરા પર ફટાકડો ફૂટ્યો અને તેમની આંખને ઈજા થઈ. તાત્કાલિક સારવાર ન મળવાને કારણે એમણે દૃષ્ટિ ગુમાવી. સદ્ભાગ્યે પાછળથી તેમને સારવાર મળતાં આંશિક દૃષ્ટિ પાછી મળી હતી.

મિરાજના મહારાજાએ બાળક વિષ્ણુ દિગંબરની સંગીત પ્રત્યેની લગન અને સૂઝ નિહાળી ગ્વાલિયર ઘરાનાના સંગીતકાર ગુરુ બાલક્રિષ્નનબુઆ ઈચલકરણીકર પાસે સંગીત શીખવા મોકલ્યા. તેઓએ તેમના ગુરુ સાથેના સંબંધો બગડ્યા ત્યાં સૂધી બાર વર્ષ એમની પાસે સંગીતનું શિક્ષણ લીધું અને ૧૮૯૬માં છૂટા થયા.

છૂટા થયા પછી એમણે ભારતમાં સંગીત પ્રવાસ શરૂ કર્યો. ઉત્તર ભારતની અનેક હિન્દુસ્તાની સંગીત પ્રણાલિકાનો અભ્યાસ કર્યો. મથુરામાં આવી બ્રજ ભાષા શીખ્યા. ત્યાં ચંદન ચૌબાજી પાસે ધ્રુપદ શૈલીનું શિક્ષણ મેળવ્યું.

           . આ સમય દરમિયાન તેમણે બરોડા અને ગ્વાલિયરના રાજવી કુટુંબોનો સંપર્ક સાધ્યો. 

તેમણે નાણાં કમાવવા માટે જાહેર સંગીત કાર્યક્રમો પણ કર્યા. પલુસકર કદાચ જાહેર સંગીત કાર્યક્રમોનું આયોજન કરવા માટેનું સૌપ્રથમ શાસ્ત્રીય ગાયક છે. આ પહેલાં શાસ્ત્રીય સંગીતના કાર્યક્રમો માત્ર રાજદરબાર અને મંદિરોમાં જ યોજાતા હતા.
મથુરા ચાલ્યા ગયા બાદ પલુસુકર લાહોર પહોંચ્યા અને  મે ૫, ૧૯૦૧ માં તેમણે ગંધર્વ વિદ્યાલયની સ્થાપના કરી. સંગીત શાળા માટે દાન ઉપરાંત એમને લોન પણ લેવી પડી હતી.

લાહોર બાદ તેમણે ૧૯૦૮-૦૯ના અરસામાં મુંબઇમાં ગાંધર્વ મહાવિદ્યાલયની સ્થાપના કરી.  વિદ્યાર્થીઓને શિક્ષણ ઉપરાંત રહેવા જમવા અને અન્ય સગવડોનો ભાર પણ એઓ જ ઉપાડતા. કેટલાક વર્ષો પછી, આ શાળા નાણાકીય કારણોસર ચલાવવા માટે સક્ષમ ન રહી અને આ કારણે નાણાં ભેગા કરવાબ તેમણે અનેક જાહેર કાર્યક્રમો પણ આપ્યા. આમ છતાં; પલુસ્કરજીની મિલકત પણ જપ્ત થઈ ગઈ હતી.

મુંબઈ ઉપરાંત એમણે નાશિકમાં રામ-નામ-આધાર આશ્રમની સ્થાપના અને સંચાલન કર્યું.

એમનું અંગત કૌટુંબિક જીવન પણ યાતના મુક્ત ન હતું.  એમણે ૧૮૯૦ માં શ્રીમતી રામાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યાં. એમના અગિયાર સંતાનોનું બાળ વયે જ અવસાન થયું હતું, બારમું સંતાન દત્તાત્રેય જ્યારે દશ વર્ષના હતા ત્યારે ૨૧ ઓગસ્ટ ૧૯૩૧માં શ્રી વિષ્ણુ દિગંબર પુલસ્કરનું નિધન થયું. ત્યાર પછી એક માત્ર સંતાન દત્તાત્રેયનું પણ યુવાવ્સ્થામાં જ ૧૯૫૫માં અકાળ અવસાન થયું. પત્ની રામાબાઈ પણ બે વર્ષ પછી ૧૯૫૭ માં મૃત્યુ પામ્યા.

વિષ્ણુ દિગંબર પલુસ્કરના વિશ્વવિખ્યાત  શિષ્યોમાં પંડિત ઓમકારનાથ ઠાકુર, પંડિત વિનાયક રાવ પટવર્ધન, પંડિત નારાયણ રાવ  વ્યાસ જી.આર. ગોખલે, બી.એ. દેવધર, વામનરાવ,  શંકર શ્રીપદ વોડા, વિષ્ણુદાસ શીરાલી,  અને તેમના પુત્ર ડી.વી. પલુસ્કર જેવા પ્રસિદ્ધ સંગીતકારોનો સમાવેશ થાય છે.

એમણે એમના જીવનકાળ દરમ્યાન સંગીતશાસ્ત્ર અંગે ૭૦ જેટલા પુસ્તકો પ્રસિદ્ધ કર્યા છે. રઘુપતિ રાઘવ રાજારામની સામુહિક ધૂન હોય કે પછી રામચરિત માનસનું સંગીતમય પ્રસારણ હોય, કોંગ્રેસ અધિવેશનમાં રાષ્ટ્રીય ભાવનાત્મક વંદેમાતરમનું ગાન હોયકે ધાર્મિક અને સામાજિક ઉત્સવોના સંગીતના કાર્યક્રમો હોય; એમણે એમનું સમગ્ર જીવન સંગીતની સેવા અને સંવર્ધન માટે જ અર્પણ કર્યું હતું.

 એમણે શાસ્ત્રીય સંગીત પરિષદોનું આયોજન કરીને લોકપ્રિય બનાવવાનું સફળ અભિયાન ચલાવ્યું. તુલસી, કબીર, સુરદાસ વિગેરે ભક્ત કવિઓના કવિઓના પદોને જૂદા રાગોને શ્રૂંગાર-પ્રધાન ઠુમરીમાં રજુ કરી કરીને જાણીતા કર્યા હતા.

સંગીતવાદ્ય માટે પોતાનું વર્કશોપ ખોલ્યું હતું અને વાદ્ય પ્રદર્શનો પણ યોજ્યા હતા.

એમના જીવન પરની નીચેની એક સરસ ડોક્યુમેન્ટરી જાણવા માણવા જેવી છે.

 

મુક્તકોઃ ડૉ. રઈશ મનીઆર

પ્રવીણ શાસ્ત્રી

અને

‘સ.મ.’ના સમ્પાદકમંડળ તરફથી

સ્વજનો સમા અમારા માનવંતા સૌ વાચકોને આગામી દીવાળીની અને

નુતન વર્ષની અઢળક શુભકામનાઓ.

UttamGajjar

સૌજન્યઃઉત્તમ ગજ્જર

૦૦૦૦૦

મુક્તકો

RaishManiar

ડૉ. રઈશ મનીઆર

 

1.

આપે છે દીલાસા અને રડવા નથી દેતા,

દુ:ખ મારું મને જીરવવા નથી દેતા;

આંસુઓ ટકાવે છે મને ભેજ બનીને,

એ જીવતા માણસને સળગવા નથી દેતા.

2.

આ ખાલી ખીસ્સાને ખંખેરતાં ઘણું નીકળ્યું,

સીલક સફરની અનુભવનું રોકડું નીકળ્યું;

મરી જવાનું થયું મન, એ ક્ષણ વીતાવી લીધી,

પછીની ક્ષણમાં ઘણું જીવવા સમું નીકળ્યું.

3.

ડુબવાના ભયથી બેપરવા ગયા,

શબ્દના ઉંડા કુવે તરવા ગયા;

કો’ ઉપરછલ્લી ગતી ફાવી નહીં,

જ્યાં ગયા ત્યાં સાવ સોંસરવા ગયા.

4.

ભલે અલ્પ તોયે વધારે લખ્યું છે,

લખ્યું તે બધું રક્તધારે લખ્યું છે;

લખાણે લખાણે પ્રહારો થયા છે,

અમે પણ પ્રહારે પ્રહારે લખ્યું છે.

 

5.

મંત્ર, કીર્તન અને નમાજ ગઝલ,

આપણે ત્યાં સવારસાંજ ગઝલ;

એય સાચું કે મારું દર્દ ગઝલ,

એય સાચું કે છે ઈલાજ ગઝલ.

6.

વેદનાઓ ધરાર લઈ આવો,

લોહીની આરપાર લઈ આવો;

એક દરીયો છે આપની અંદર,

એક ખોબો બહાર લઈ આવો.

 

7.

અજવાળું પણ થયું અને પીડા થતી રહી,

છાતીના એક ખુણે કવીતા થતી રહી;

સળગી રહેલા ઘરમાં હવાની અવરજવર,

શ્વાસોની રોજ અગ્નીપરીક્ષા થતી રહી.

 

8.

સાચો છું તોય હું મને સાબીત નહીં કરું,

હું સત્યને એ રીતથી લજ્જીત નહીં કરું;

રાખે જો વીશ્વને તું વીખરાયેલું, પ્રભુ!

જા, હુંય મારા ઘરને વ્યવસ્થીત નહીં કરું.

 

9.

સ્મરણોનો આ પડાવ ઉઠાવીને ક્યાં જશે?

સ્પર્શોના લીલા ઘાવ ઉઠાવીને ક્યાં જશે?

કાલે અહીં નદી હતી, આજે નથી ‘રઈશ’,

માથા ઉપર આ નાવ ઉઠાવીને ક્યાં જશે?

10.

સાવ પરપોટા જેવો આ અવતાર છે,

ને સમયની સપાટી અણીદાર છે;

જીન્દગી, જીન્દગી ! આપણાં બે મહીં,

કોણ છે અશ્વ ને કોણ અસવાર છે?

 

11.

તરવું કદી ન ફાવ્યું મને, તળ સુધી ગયો,

અમૃતની ઝંખનામાં હળાહળ સુધી ગયો;

મન્દીર કે મસ્જીદો સુધી અટકી ગયા સહુ,

જીજ્ઞાસાવશ જરાક હું આગળ સુધી ગયો.

 

12.

ન ભોમીયા, ન તો નક્શા લઈને રખડું છું,

લપેટી પગમાં, હું રસ્તા લઈને રખડું છું;

તલાશ છે મને મારી સળંગ હસ્તીની,

હું મારા અંશો અધુરા લઈને રખડું છું,

 

13.

રખડપટ્ટીને હું પ્રવાસો ગણું છું,

ને અડચણ નડે તો વીસામો ગણું છું;

દીવસભરની ઘટમાળ, જાણે મુકદ્દમો!

ને નીંદરને હું તો ચુકાદો ગણું છું.

 

14.

જ્યાં સ્નાન કરવા ઉતર્યો, બીલકુલ સુકી નદી છે,

એ લુપ્ત થઈ ચુકી છે, એ તો સરસ્વતી છે;

વસ્ત્રાહરણનું સાહસ, ને એકલો દુઃશાસન!

કંઈ કેટલાની એમાં નીઃશબ્દ સંમતી છે.

15.

ગમની ગહરાઈ ગઈ, ઉર્મીની ઉંચાઈ ગઈ,

બસ, ગઝલમાંથી મનોજાઈ, રમેશાઈ ગઈ;

સ્વસ્થ સઘળાં, કોઈ ઘાયલ નથી; કોઈ ન મરીઝ,

કોને કહીએ કે ગઝલ, સાવ તું નંખાઈ ગઈ!

 

16.

શમણું ભલે ને નભમાં વીહરવાનું હોય છે,

આંધી બનેલ ધુળને ઠરવાનું હોય છે;

હો પુષ્પ કે મનુષ્ય, બસ અવધીનો છે ફરક,

ખરતાં પહેલાં સ્હેજ નીખરવાનું હોય છે.

 

17.

જાણી ગયો છું આજ, કશું જાણતો નથી,

શું દર્દ? શું ઈલાજ? કશું જાણતો નથી!

આંબી વીજયની રેખ, ત્યાં છાલાં પડ્યાં પગે,

માથા ઉપરનો તાજ કશું જાણતો નથી!

 

18.

શ્રદ્ધા લઈ જાય છે, પણ એક સુધી,

આપણે પહોંચવું, દરેક સુધી;

હર કોઈ જાય છે, હરી પાસે,

ક્યાં હરી જાય છે હરેક સુધી!

 

19.

શબ્દોમાં કંઈ વીશેષ હું મુદ્રીત ન થઈ શક્યો,

એ ભાવમાં છું શેષ, જે મુખરીત ન થઈ શક્યો;

મારી ગઝલ, ને વાત હો મારી જ, એટલે,

એકેય શેર મારો સુભાષીત ન થઈ શક્યો.

 

20.

ચેતજે, જીતમાંય હાર ન હો,

સુખ એ દુઃખનો કોઈ પ્રકાર ન હો;

એવો કોઈ મુગટ બન્યો જ નથી,

જેનો માથે જરાય ભાર ન હો.

 

21.

હયાતી આપી યુગોથી હવન ચલાવે છે,

જ્વલંત જાત દઈ એ જ્વલન ચલાવે છે;

‘રઈશ’ એ તને ક્યાંથી ઠરીને બેસવા દે?

ગ્રહો જે ઘુમતા રાખી ગગન ચલાવે છે!

 

22.

આવ્યું ન આવનાર, સમસ્યા કશી નથી,

ખુલ્લાં પડ્યાં છે દ્વાર, સમસ્યા કશી નથી;

આશા છે એકની અને આદત બીજાની છે,

હા હોય કે નકાર, સમસ્યા કશી નથી.

 

23.

વીશ્વાસ પણ ગમે છે, ધોખો મને ગમે છે,

છાતીએ ઘાવ કાયમ, તાજો મને ગમે છે;

પોતે તબીબ છું; પણ મારો ઈલાજ ક્યાંથી?

વર્ષોથી સંઘરેલા રોગો મને ગમે છે.

24.

જે મળે માન કે અપમાન સ્વીકારી લઈએ,

એ નથી આપણી પહેચાન, સ્વીકારી લઈએ;

પાઘડીઓને ઉડાવે છે પવન સદીઓથી,

ધુળ ખંખેરી બચી શાન, સ્વીકારી લઈએ.

25.

મેં તારા નામનો ટહુકો અહીં છાતીમાં રાખ્યો છે,

ભુંસાવા ક્યાં દીધો કક્કો, હજુ પાટીમાં રાખ્યો છે;

મલક કંઈ કેટલા ખુંદ્યા બધાની ધુળ ચોંટી; પણ

હજુ પણ મારો ધબકારો મેં ગુજરાતીમાં રાખ્યો છે.

 

26.

વૃદ્ધી છે વસ્તુઓની હવે ઘરમાં જેટલી,

મળતી ન વૃદ્ધ માટે જગા હૈયા જેટલી.

દાદા વીચારે ઘરમાં ખુણો ક્યાં છે મારે કાજ?

હા, ભીંત પર બચી છે જગા ફોટા જેટલી!

 

27.

ઉતાવળ …કશેક પહોંચવાની ઉતાવળ,

ન હોવાની ચીંતા, થવાની ઉતાવળ;

શીખર પર જગા અલ્પ, ને ભય પતનનો;

હતી ટોચ પર પહોંચવાની ઉતાવળ.

 

28.

પર્વતોમાંય રસ્તા પડી જાય છે,

મૃગજળોની તરી નાવડી જાય છે;

હાંફતા હાંફતા હાંફતા એક દી’,

શ્વાસ લેતા પછી આવડી જાય છે.

29.

યુવાની જાય છે, ક્યાં વૃદ્ધ બનતાં વાર લાગે છે!

જીવન જીવતાં રહીને બુદ્ધ બનતાં વાર લાગે છે.

કશું પાસે ન હો ઝાઝું, કશાની ખેવના ના હો,

જીવનમાં એટલા સમૃદ્ધ બનતાં વાર લાગે છે.

30.

કોણે કહ્યું કે રસ્તે પથ્થર બહુ નડે છે,

હો બુટની જે અંદર કંકર બહુ નડે છે;

સાથી બની બનીને જોડાય જે શરુમાં,

યાત્રામાં એ જ સઘળાં આખર બહુ નડે છે.

ડૉ. રઈશ મનીઆર

સર્જકસમ્પર્ક:

–ડૉ. રઈશ મનીઆર,

6-B, રત્નસાગર એપાર્ટમેન્ટ, ચાંદનીચોક પાસે, પીપલોદ, સુરત-395 007

Mobile : 98251 37077

eMail : amiraeesh@yahoo.co.in

વીશેષ નોંધ :

ફક્ત બે જ પાનાંમાં આ પુરાં ત્રીસ જેટલાં મુક્તકોને કલાત્મક રીતે સમાવતી રુપકડી; પણ અજીબોગરીબ, ઈ.બુક જોવી–માણવી હોય તો, અમને લખજો.. મોકલીશું..

–સુનીલ શાહ – sunilshah101@gmail.com –ઉત્તમ ગજ્જર – uttamgajjar@gmail.com

 ‘સન્ડે ઈ.મહેફીલ’ના આ ગઝલઅંકના અતીથી સમ્પાદક અને સંકલનકાર સુરતના યુવાગઝલકાર ભાઈ શ્રી ગૌરાંગ ઠાકર  ( gaurang_charu@yahoo.com) નો ખુબ ખુબ આભાર..

  • ઉત્તમ ગજ્જર

                                     @

‘સન્ડે ઈ.મહેફીલ’ – વર્ષ : તેરમું – અંક : 385 – 15 October, 2017

‘ઉંઝાજોડણી’માં સાભાર અક્ષરાંકન : શ્રી સુનીલ શાહ sunilshah101@gmail.com

@@@

Have you ever visited : http://www.gujaratilexicon.com  ?

More than 3,40,79,000 Gujarati Language lovers have visited http://www.gujaratilexicon.com
More than 82,63,000 have visited Digital Bhagwadgomandal
http://www.bhagwadgomandal.com
More than 9,50,000 have visited Lokkosh
http://lokkosh.gujaratilexicon.com

More than 6,94,000 have visited Global-Gujaratilexicon
http://global.gujaratilexicon.com

@@@@@@@@@

ચંદુ ચાવાલાની બર્થડે પાર્ટી હાઈજેક?

 

 

ચંદુ ચાવાલાની બર્થડે પાર્ટી હાઈજેક?

“સાસ્ટ્રી આજે હાંજે ટુ નવરો છે?”

“અમારા ચંદુભાઈએ સવારના છ વાગ્યાના સમયે મને ફોન કરી ઉઠાડીને સીધો સવાલ ઠોક્યો.”

“ના નવરો નથી.” મેં જવાબ આપ્યો

“ટો કાં ડોબા ચારવા જવાનો છે. ટુ અમેરિકામાં છે. ટારા મામાને ટાંનાં ગામરામાં નઠી.”

મનમાં તો હતું કે ચંદુને ફરી હેપ્પી બર્થડે કહી દઉં. પણ હું મૂંગો જ રહ્યો. ત્રણ વીક પહેલાં તો કહ્યું જ હતું. આજે સાંજે એની જ સરપ્રાઈઝ બર્થડે પાર્ટી હતી. અને મારે જ એને બેન્ક્વેટ હોલ પર લઈ જવાનો હતો.

“સોરી ચંદુભાઈ અત્યારે મને ઊંઘવા દો. હું રાત્રે બે વાગ્યે સૂતો હતો. હું જાગ્યા પછી ફોન કરીશ.” કહીને મેં ફોન મુકી દીધો. તરત જ પાછો ફોન આવ્યો.

“શાસ્ત્રીભાઈ હું એકદમ બોર થઈ ગયો છું. સાંજે કેસીનોમાં જવું છે. તમારી કંપની જોઈએ છે.”

હું બેડમાંથી અડધો ઉભો થઈ ગયો. ચંદુ જ્યારે સીરીયસ હોય ત્યારે સુરતી ભાષા ભૂલીને એકદમ સીધી વાત કરવા માંડે.

“ચંદુભાઈ સવાર સવારમાં આલ્કોહોલની અસરમાં છો? એકદમ શુદ્ધ ભાષા પર આવી ગયા?”

“ટને મારી દિલની વાટ નૈ હમજાય એટલે ફોર્મલ લેન્ગ્વેજ ઠોકવી પરે. આજે ઘરના બઢ્ઢા બૈરાઓ કોઈ બ્રાઈડલ શાવરમાં જવાના છે. છોકરાંઓ તો હું ઘર્ડો ઠયો એટલે મોં હંટાડ્ટા ભાગમંભાગ કરે છે. ટારા સિવાય આ ડુનિયામાં મારો કોઈ બી ડોસ્ટ નઠી. અટ્યારે ટો પીઢું નઠી પન કેસિનોમાં જઈને બે  ગેમબ્લિંગ સાથે થોરૂં પી લેવું છે. પૈહા ચાલી જાય તો બી વાંઢો નૈ. થોરૂ પી નાંખીશ, પીવાની ટેવ છૂટી ગૈલી એટલે હાથે ટારા જેવો નોનઆલ્કોહોલિક ડ્રાઈવર જોઈએ છે કે મને શૈ સલામટ ઘરે પોંચારે.”

ચંદુ ફરી પાછો મારો ઓરિજીનલ ચંદુભાઈ થઈ ગયો.

ચંદુને ડિપ્રેશન આવે એવા જ સંજોગો હતા.

અમેરિકામાં આવ્યા પછી દર વર્ષે એની વર્ષગાંઠ તારીખ પ્રમાણે એની પુત્રવધૂ વિદુષીની ઊજવતી. સરપ્રાઈઝ બરપ્રાઈઝ જેવું કશું જ નહિ. બસ દર વર્ષે મોટો જલસો. અમારા ચંદુભાઈ ખાવા ખવડાવવાના શોખીન. મહિનામાં બે-ત્રણ પાર્ટી ના હોય તો લાઈફ નીરસ લાગવા માંડે.

ગયે વર્ષે ચંદુભાઈએ સ્ટેજ પરથી માઈક પર ગળગળા થઈને કહ્યું હતું કે “આ ઉમરે મારી બર્થ ડે ઊજવાય એ મને શોભતું નથી. મેં મારા છોકરાંઓને કહી દીધું છે કે હવે આવી પાર્ટીઓ કરવી નહિ.” એ એની ચુમ્મોતેરમી બર્થ ડે હતી.

બસ થઈ રહ્યું. આ વર્ષે એની બર્થડે આવી અને ગઈ. છોકરાંઓએ સવારના માત્ર ‘હેપ્પીબર્થ ડે ડેડ’ કહીને પતાવી દીધું. એમણે ના કહી હતીને? એની બર્થ ડેને દિવસે એ સવારથી ક્રિમ કલરનો પેન્ટ અને શોર્ટ નહેરુજેકેટ ચડાવીને, કોલોન લગાવીને ઘરમાં ફર્યા કરતાં હતા. ઘરના દોઢ ડઝન નાનેરાંઓ રવિવાર હતો એટલે આમ તેમ બહાર નીકળી ગયા હતાં. રહ્યાં માત્ર ચંદુ અને ચંપા.

ચંપા વીશ વર્ષની અને અમારો ચંદુ અઢાર વર્ષનો હતો ત્યારની વાત. બન્ને એક જ્ઞાતના અને એક જ મહોલ્લાના. ચંપા મોટા જરીવાલાની દીકરી. ચંદુ પણ ગર્ભ શ્રીમંત પરિવારનો દીકરો. બન્ને વચ્ચે ઈલ્લુ ઈલ્લુ શરું થયું, પહેલાં તો બાપાએ ઝપેટી નાંખ્યો. પછી બન્નેના વડીલોએ મળી સંપીને બન્નેની સગાઈ કરી આપેલી. દિવાળી પછી લગ્ન ગોઠવેલા પણ ઈલ્લુ ઈલ્લુમાં ચંદુભાઈએ કંઈ ગરબડ કરી પાડેલી એટલે સરાધીયામાં જ ભાઈ સાહેબને અઢાર-એકવીશના કાયદાની ઐસી તૈસી કર્યા વગર ઘોડે ચડવું પડેલું.

એની વે. એના વડસાસુ ગંગાડોશી કહી ગયેલા કે ચંદુની બર્થડેને દિવસે સવારે તો લાપસી જ બનાવવી. ચંપાએ દર બર્થડેને દિવસે લાપસી બનાવવાનો કૌટુંબિક રિવાજ જાળવી રાખેલો. ચંદુભાઈને લાપસી જરા પણ ભાવે નહિ. પણ ચંપા એને દાદાગીરી કરીને કે ખરાખોટા સમ ખાઈને પણ પાંચ કોળીયા લાપસી ખવડાવતી જ. આ વખતે પણ ચંપાએ શુકનની લાપસી કરીને ખવડાવેલી જ. ચંદુને એમ હતું કે સરપ્રાઈઝ પાર્ટિ હશે. પણ તેને બદલે ચંદુને કફની પાઈજામો ચઢાવીને ચંપા મંદિરે લઈ ગયેલી અને ત્યાં જ પલાંઠી વાળીને ચંદુએ મહાપ્રસાદ આરોગેલો. હેપ્પી બર્થડેનો કોલ માત્ર મેં અને મંગુ મોટેલે જ કરેલો.

ચંપાની પંચોતેરમી સર્પ્રાઈઝ બર્થ ડે પાર્ટી બે વર્ષ પહેલાં જ ઉજવી હતી અને આ વર્ષે ચંદુની બર્થડે કેક વગરની?

ચંદુએ ત્રણ વીક સુધી બોલાય નહિ સહેવાય નહિ એવા માનસિક પરિતાપ અને સંતાપમાં ગાળ્યા હતા. એણે સામાન્ય વિવેકમાં જ કહ્યું હતું કે હવે મારી બર્થડેનો જલસો કરવો નહિ પણ આમ બધાએ સીરીયસલી લઈ લીધું તેનું જ એમને દુઃખ હતું. એણે શુધ્ધ ગુજરાતીમાં  બોલવા માંડ્યું એટલે મને ફાળ પડી કે એને સર્પ્રાઈઝની ખબર પડી ગઈ કે શું? મારે એમને બકુલની એન્નિવર્સરીને બહાને બેન્ક્વેટ હોલમાં લઈ જવાના હતા..પણ સદ્ભાગ્યે હવે એને ખાત્રી થઈ ગઈ હતી કે હવે બર્થડે ઉજવાવાની જ નથી. એમણે આશા છોડી દીધી હતી. અમેરિકા આવ્યા પછી તિથિ મિતિ તો શું પણ હિન્દુ મહિના પણ ભૂલી ગયા હતા. એ યાદ રાખવાનું કામ એમની ભાષામાં “બૈરાઓનું કામ” હતું.

મેં કહ્યું “ચંદુભાઈ, ભૂલી ગયા કે આપણે બરોડીયન બકોર પટેલની વેડિંગ એન્નિવર્સરી પાર્ટીમાં જવાનું છે!”

“ઓહ! એતો હું ભૂલી જ ગયો હતો. સાલો સાદાઈની વાટ કર્ટો મખ્ખીચૂસ મારવારી છે. લગન કરેલા પણ કંકોટરી હૌ ની છપાવેલી. સાલો નસીબડાર છે કે ડીકરી જમાઈ ઊડાર ડિલના છે. બાપને આ ઉમ્મરે પન્નાવીને પાર્તી હૌ આપવાની છે. મને એની ડીકરીએ ફોન પર કેઈલું કે અંકલ બ્લેકટાઈ ઈવાન્ટ છે. મને એ ડીકરીની સ્પોર્ટમેન્ટશીપ માટે માન છે”

હવે વાત એમ હતી કે ચંપા અને એની પુત્રવધૂ વિદુષીનીએ આ વખતે પંચોતેરમી બર્થડે પાર્ટી તારીખ પ્રમાણે ઉજવવાને બદલે તિથિ પ્રમાણે ગોઠવીને ચંદુભાઈને થોડું ટટળાવીને સરપ્રાઈઝ આપવાનું ગોઠવ્યું હતું. સાથે સાથે અમારા બકુલભાઈ ઉર્ફે બકોરભાઈને પણ આમંત્રણ આપ્યું હતું. એમની વેડિંગ એન્નીવર્સરી પણ એ જ તારીખે આવતી હતી એટલે એમને માટે પણ એક નાની કેઇક કપાવવાનો પ્લાન કર્યો હતો. બકુલ તો અમેરિકામાં પણ સાદો પંતુજી જ હતો.

આ બકુલભાઈ પટેલ પણ જાણવા જેવો માણસ. મૂળ અમારા સુરતના હાઈસ્કુલ ફ્રેન્ડ. અમે એને બકોર પટેલ કહેતા. કારણ કે એને બકોર પટેલની જેમ થાળીમાં ચા પીવાની ટેવ હતી. એમનો અવાજ પણ બકરી જેવો. અમારા સર્કલમાં બધા એનું ખરું નામ ભૂલી જ ગયેલા. બકુલભાઈ બરોડાની સ્કુલમાં પ્રિન્સિપાલ થયેલા. રિટાયર થયા પછી દીકરીએ અમેરિકા બોલાવેલા. બિચારાએ આખી જીંદગી પત્નીને સહારે જ ગાળેલી. દશ વર્ષ પહેલાં એના પત્ની અવસાન પામ્યા હતા. એમણે અમેરિકામાં દશ વર્ષની વિધુરાવસ્થાનું દુઃખ સહન કર્યું. સિધ્ધાંતવાદી એટલા કે દીકરીને ઘેર રહેવાય નહિ. જમાઈ તો સારો છતાં અમેરિકન એટલે ફાવે પણ નહિ. એકલતાનું ડિપ્રેશન જેવું થવા માંડેલું. અમેરિકન સાઈકોલોજીસ્ટે સલાહ આપી કે એને થેરેપીની જરૂર નથી. પત્નીની જરૂર છે. ગયે વર્ષે એની સમજુ દીકરી જમાઈએ એક વિધવા બહેન સાથે છોત્તેર વર્ષની ઉમ્મરે લગ્ન કરાવી આપ્યા હતા. એમણે લગ્નમાં માત્ર પાંચ સાત મિત્રોને ફોન કરીને બોલાવ્યા હતાં. એમની પહેલી લગ્ન જયંતીની તારીખ અને તિથિ પ્રમાણે ચંદુભાઈની વર્ષગાંઠ એક જ દિવસે આવતી હતી. એની દીકરી પાર્ટી આપતી હોય એમ એની દીકરી પાસે ચંદુભાઈને ઈન્વિટેશન માટે ફોન કરાવ્યો હતો.

૦૦૦

હું એને લઈને બેન્ક્વેટ હોલમાં દાખલ થયો અને પાંચસો આમંત્રિતોએ સર્પ્રાઈઝના નાદથી હોલ ગજવી કાઢ્યો. અમારા ચંપારાણીએ તીથિ તારીખનો ખુલાસો કર્યો. ચંદુભાઈએ મારા પર વ્હાલ ભર્યો ગુસ્સો ઠાલ્વ્યો.

“સાસ્ટરી ટુ મને ખાનગીમાં પણ મારી બર્થડે પાર્ટીની વાટ કરી ઓટે ટો હું ટારી પચ્ચીસ વરહ જૂની ખટારા ગારીમાં આવ્વાને બડલે લિમોઝિનમાં આવટે.”

લાઈવ બેન્ડ મધુરું વેસ્ટર્ન મ્યુઝિક વહાવતું હતું. અમેરિકન પાર્ટી માહોલ હતો. પંચોતેરમી બર્થડે એરેન્જમેન્ટ બ્લેકટાઈ ઇવાન્ટ હતી. ટૂંકા બ્લેક એન્ડ વ્હાઈટ યુનિફોર્મમાં કોકટેઇલ વેઇટ્રેસ ડ્રિન્ક્સ અને (hors d’oeuvre) હોર્સડોઉવ્ર સર્વ કરતી હતી. અડધા ઉપરાંત ગેસ્ટ અમેરિકન હતા. બધાના ટેબલ અગાઉથી નક્કી જ હતા. કેટલાક અમેરિકન કપલ્સ ડેન્સ ફ્લોર પર ડેન્સ કરતાં હતા. એમની પચાસમી બર્થડે પણ અમેરિકન સ્ટાઈલમાં જ ગોઢવેલી. બધાને ફોર્મલ ડ્રેસકોડ પણ સજેસ્ટ કરેલો પણ કેટલાક જડસુ દેશી ધોતીયા કફની અને કેટલાક પેન્ટ શર્ટ અને ચંપલમાં આવેલાં. કેટલાક જુવાનીયાઓ ફાટેલા જીન પહેરીને જ આવેલા. આ વખતે વિદુષીની એ આમંત્રણમાં એવાઓનું પત્તું કાપી નાખ્યું હતું. બકુલભાઈ પણ બ્લેક સ્યૂટ અને બો ટાઈમાં એમની નવી ડોસી સાથે આવ્યા હતા.

પાર્ટી સરસ રીતે ચાલતી હતી ત્યાં અચાનક ધોતિયા ખાદીની કફનીમાં કરસનદાદાની એન્ટ્રી થઈ. એની સાથે બીજા બેત્રણ ગોઠીયા હતા. એક દાઉદ ઈબ્રાહિમનો હમશકલ જુવાનીયો જીન શર્ટમાં હતો બીજા બે ઈન્ડિયન પોલિટિશીયન પહેરે તેવા કુરતા-બંડીમાં હતા. વિદુષીનીએ એમને આમંત્રણ આપ્યું જ ન હતું.

અમારા અમેરિકામાં કેટલાક નામી નંગો એવા છે જેમને આમંત્રણની જરૂર જ નથી. જ્યાં પચ્ચીસ-પચાસ કે પાંચસો-હજાર માણસ ભેગા થવાના હોય ત્યાં ફંકશન શરૂ થાય પછી અડધો કલાક બાદ પહોંચી જ જાય. કાર્યકર્તાઓએ ઉમ્મરને કે પૈસાને માન આપીને જખ્ખ મારીને આગલી વીવીઆઈપીની હરોળમાં બીજી ખુરશી મુકાવીને બેસાડવા પડે.  આવા મહાનુભાવો તક મળતાં, સ્ટેજ પર પહોંચી જાય. માઈક હાથમાં આવે તો કોઈપણ ફંક્શનનું બારમું કરી નાંખે.

કરસનદાદા અને ‘બીન બુલાયે મહેમાનો’એ કોક્ટેલ વેઇટ્રેસ પાસે ડ્રિન્ક્સ લીધું. ફ્લોરપર લાઈવ મ્યુઝિક સાથે ઘણાં કપલ્સ બૉલડેન્સ કરતાં હતા. કરસનદાદા ક્યારે બેન્ડ પાસે પહોંચ્યા અને જે છોકરી ગાતી હતી તેના હાથમાંથી માઈક લીધું તે કોઈને ખ્યાલ જ આવ્યો નહિ.

“યોર એટેન્શન પ્લીઝ, યોર એટેન્શન પ્લીઝ. મારે આપણા ચંદ્રકાંત ચાવાલાને એમની પંચોતેરમી જન્મ જયંતિના અભિનંદન આપવા બે શબ્દ કહેવા છે. એ સવાસો વર્ષના થાય અને મારી જેમ આપણા દેશની સેવા કરતા રહે. એમણે મને એક વાર કહ્યું હતું કે, દાદા ભારતના કોઈપણ રાષ્ટ્રીય સેવક આવે તો એમને મારે ત્યાં લઈ આવજો.  આજના આ શુભપ્રસંગને શોભાવવા આપણા સુરતના જ નાથાલાલ અમેરિકા આવ્યા છે. તેમને લાવ્યો છું. અને દાઉદના હમશકલ જીન શર્ટમાં આવેલ નથ્થુએ હાથ ઉંચો કરી બધાનું અભિવાદન કર્યું અડધા ઉપર તો અમેરિકન હતા. એમને તો કાંઈ જ સમજાયું નહિ. બિચારા ડેન્સ બંધ કરી બેસી ગયા. કેટલાક છોકરાઓએ સીટી વગાડી અને બુમ પાડી, “નો ગુજરાતી. ઓન્લી ઈંગ્લીશ” એમને એમ કે આ ડોસાને બોલાવ્યો હશે.

પાર્ટી કાબુ બહારની થઈ ગઈ. વિદુષીની ધૂઆંપૂવાં થતી હતી. અમારો ચંદુ બાધાં મારતો હતો. અને કરસનદાદા એક હાથમાં માઈક અને બીજો હાથ હવામાં ઉછાળી માતૃભાષા ગુજરાતી બચાવોની ભાષણબાજી ઠોકતાં હતા. પાંચ મિનિટ આ ચાલ્યું અને માઈક નથ્થુના હાથમાં સર્યું.

“મેરે પ્યારે સુરતી દોસ્તોં. ચંદુભાઈકો શાદી મુબારક.” નથ્થુએ, ઓળખાણ પાણખાણ જાણ્યા વગર જ બફાટ કરવા માંડ્યો. “હમારે દેશમેં સોનિયાને શુરૂ કિયા ભ્રષ્ટાચારકો મોદીને અંતિમ સિમાયે પાર કરા દી હૈ. મૈંને અપને ભારતકો, હમારે ગુજરાતકો અપને સુરતકો બચાને કે લીયે ઇલેક્શનમે ઉમેદવારી કી હૈ. મૈં જીસકો અનામત ચાહિયે ઉસકો અનામત દિલવાઉંગા. જીસકો સંડાસ ચાહિયે ઉન્કો મોડર્ન કમોડવાલા બાથરૂમ દૂંગા. આપ વોટતો નહિ દે શકતે મગર ઇલેક્શન ફંડમે……..

 વાક્ય પુરું થાય તે પહેલાં એકદમ લાઈટ તદ્દન ડીમ થઈ ગઈ. નાથાલાલના માઈકનો અવાજ બંધ થઈ ગયો અને રોક મ્યુઝિક ચાલુ થઈ ગયું. શું થયું તે ખબર ના પડી; પણ ડેન્સ ફ્લોર પર વિદુષીની એના હસબંડ સાથે ડેન્સ કરતી હતી.

કરસનદાદા ના મોમાં આખું સમોસું ભરાયલું હતું. બાજુમાં મંગુ મોટેલ એમનો હાથ પકડીને સોફા પર બેઠો હતો. દાદાને મોમાં પ્રેમથી મોટા પંજાબી સમોસા આગ્રહ પૂર્વક દાબતો હતો. દાદાથી કંઈ બોલાતું પૂછાતું ન હતું.

મેં પાછળથી વિદુષીનીને પૂછ્યું “એકદમ શું થયું? તેં કરસનદાદાને બોલાવ્યા હતા?”

“હોતું હશે? હું એમને ઈન્વિટેશન આપું? એમ જ ટપકી પડ્યા હતા. અંકલ પછી થાય પણ શું? તમે તો ડેડિ મમ્મીની સાથે હેલ્પલેશ થઈને બેસી રહ્યા હતા અને જાણે ભાવ પુર્વક નથ્થુની સ્પિચ સાંભળતાં હતાં. આમાંતો મંગુઅંકલ જ કામ લાગે. મંગુઅંકલને મેં રિક્વેસ્ટ કરી. આને કાઢો. એમને પણ મારી જેમ આ દાદાની દાદાગીરી નથી ગમતી. એ કાયમ એમની ઉમ્મરનો ગેરલાભ ઉઠાવે છે. મંગુઅંકલે સિક્યોરિટિગાર્ડને બોલાવ્યા. માઈક સ્વીચ ઓફ કરાવી દીધી. લાઈટ એકદમ ડિમ કરી. કોઈને ખબર ન પડે એ રીતે ચાર સિક્યોરિટી ગાર્ડ નથ્થુ અને એના બે સાથીદારને હાથ પકડીને, ખેંચીને ગેઈટ બહાર મૂકી આવ્યા.  રાસ્કલ ઈન્ડિયન પોલિટિશિયનો ડેડિની બર્થડે પાર્ટી  હાઈજેક કરવા આવ્યા હતા.” વિદુષીની ગુસ્સામાં હતી. એમની સાથેના એક ફોટોગ્રાફરને પણ માનભેર વિદાય કર્યો હતો. એ જ્યાં ત્યાં કેમેરો લઈને બીન બુલાયે મહેમાનની જેમ ભટકતો જ હોય છે. દાદા એને પણ લઈ આવ્યા હતા. એને પણ કાઢ્યો.

અમારા મંગુ મોટેલે ચંદુ ચાવાલાની પાર્ટી હાઈજેક થતી બચાવી.

 

“સાસ્ટ્રી આજે હાંજે ટુ નવરો છે?”

“અમારા ચંદુભાઈએ સવારના છ વાગ્યાના સમયે મને ફોન કરી ઉઠાડીને સીધો સવાલ ઠોક્યો.”

“ના નવરો નથી.” મેં જવાબ આપ્યો

“ટો કાં ડોબા ચારવા જવાનો છે. ટુ અમેરિકામાં છે. ટારા મામાને ટાંનાં ગામરામાં નઠી.”

મનમાં તો હતું કે ચંદુને ફરી હેપ્પી બર્થડે કહી દઉં. પણ હું મૂંગો જ રહ્યો. ત્રણ વીક પહેલાં તો કહ્યું જ હતું. આજે સાંજે એની જ સરપ્રાઈઝ બર્થડે પાર્ટી હતી. અને મારે જ એને બેન્ક્વેટ હોલ પર લઈ જવાનો હતો.

“સોરી ચંદુભાઈ અત્યારે મને ઊંઘવા દો. હું રાત્રે બે વાગ્યે સૂતો હતો. હું જાગ્યા પછી ફોન કરીશ.” કહીને મેં ફોન મુકી દીધો. તરત જ પાછો ફોન આવ્યો.

“શાસ્ત્રીભાઈ હું એકદમ બોર થઈ ગયો છું. સાંજે કેસીનોમાં જવું છે. તમારી કંપની જોઈએ છે.”

હું બેડમાંથી અડધો ઉભો થઈ ગયો. ચંદુ જ્યારે સીરીયસ હોય ત્યારે સુરતી ભાષા ભૂલીને એકદમ સીધી વાત કરવા માંડે.

“ચંદુભાઈ સવાર સવારમાં આલ્કોહોલની અસરમાં છો? એકદમ શુદ્ધ ભાષા પર આવી ગયા?”

“ટને મારી દિલની વાટ નૈ હમજાય એટલે ફોર્મલ લેન્ગ્વેજ ઠોકવી પરે. આજે ઘરના બઢ્ઢા બૈરાઓ કોઈ બ્રાઈડલ શાવરમાં જવાના છે. છોકરાંઓ તો હું ઘર્ડો ઠયો એટલે મોં હંટાડ્ટા ભાગમંભાગ કરે છે. ટારા સિવાય આ ડુનિયામાં મારો કોઈ બી ડોસ્ટ નઠી. અટ્યારે ટો પીઢું નઠી પન કેસિનોમાં જઈને બે  ગેમબ્લિંગ સાથે થોરૂં પી લેવું છે. પૈહા ચાલી જાય તો બી વાંઢો નૈ. થોરૂ પી નાંખીશ, પીવાની ટેવ છૂટી ગૈલી એટલે હાથે ટારા જેવો નોનઆલ્કોહોલિક ડ્રાઈવર જોઈએ છે કે મને શૈ સલામટ ઘરે પોંચારે.”

ચંદુ ફરી પાછો મારો ઓરિજીનલ ચંદુભાઈ થઈ ગયો.

ચંદુને ડિપ્રેશન આવે એવા જ સંજોગો હતા.

અમેરિકામાં આવ્યા પછી દર વર્ષે એની વર્ષગાંઠ તારીખ પ્રમાણે એની પુત્રવધૂ વિદુષીની ઊજવતી. સરપ્રાઈઝ બરપ્રાઈઝ જેવું કશું જ નહિ. બસ દર વર્ષે મોટો જલસો. અમારા ચંદુભાઈ ખાવા ખવડાવવાના શોખીન. મહિનામાં બે-ત્રણ પાર્ટી ના હોય તો લાઈફ નીરસ લાગવા માંડે.

ગયે વર્ષે ચંદુભાઈએ સ્ટેજ પરથી માઈક પર ગળગળા થઈને કહ્યું હતું કે “આ ઉમરે મારી બર્થ ડે ઊજવાય એ મને શોભતું નથી. મેં મારા છોકરાંઓને કહી દીધું છે કે હવે આવી પાર્ટીઓ કરવી નહિ.” એ એની ચુમ્મોતેરમી બર્થ ડે હતી.

બસ થઈ રહ્યું. આ વર્ષે એની બર્થડે આવી અને ગઈ. છોકરાંઓએ સવારના માત્ર ‘હેપ્પીબર્થ ડે ડેડ’ કહીને પતાવી દીધું. એમણે ના કહી હતીને? એની બર્થ ડેને દિવસે એ સવારથી ક્રિમ કલરનો પેન્ટ અને શોર્ટ નહેરુજેકેટ ચડાવીને, કોલોન લગાવીને ઘરમાં ફર્યા કરતાં હતા. ઘરના દોઢ ડઝન નાનેરાંઓ રવિવાર હતો એટલે આમ તેમ બહાર નીકળી ગયા હતાં. રહ્યાં માત્ર ચંદુ અને ચંપા.

ચંપા વીશ વર્ષની અને અમારો ચંદુ અઢાર વર્ષનો હતો ત્યારની વાત. બન્ને એક જ્ઞાતના અને એક જ મહોલ્લાના. ચંપા મોટા જરીવાલાની દીકરી. ચંદુ પણ ગર્ભ શ્રીમંત પરિવારનો દીકરો. બન્ને વચ્ચે ઈલ્લુ ઈલ્લુ શરું થયું, પહેલાં તો બાપાએ ઝપેટી નાંખ્યો. પછી બન્નેના વડીલોએ મળી સંપીને બન્નેની સગાઈ કરી આપેલી. દિવાળી પછી લગ્ન ગોઠવેલા પણ ઈલ્લુ ઈલ્લુમાં ચંદુભાઈએ કંઈ ગરબડ કરી પાડેલી એટલે સરાધીયામાં જ ભાઈ સાહેબને અઢાર-એકવીશના કાયદાની ઐસી તૈસી કર્યા વગર ઘોડે ચડવું પડેલું.

એની વે. એના વડસાસુ ગંગાડોશી કહી ગયેલા કે ચંદુની બર્થડેને દિવસે સવારે તો લાપસી જ બનાવવી. ચંપાએ દર બર્થડેને દિવસે લાપસી બનાવવાનો કૌટુંબિક રિવાજ જાળવી રાખેલો. ચંદુભાઈને લાપસી જરા પણ ભાવે નહિ. પણ ચંપા એને દાદાગીરી કરીને કે ખરાખોટા સમ ખાઈને પણ પાંચ કોળીયા લાપસી ખવડાવતી જ. આ વખતે પણ ચંપાએ શુકનની લાપસી કરીને ખવડાવેલી જ. ચંદુને એમ હતું કે સરપ્રાઈઝ પાર્ટિ હશે. પણ તેને બદલે ચંદુને કફની પાઈજામો ચઢાવીને ચંપા મંદિરે લઈ ગયેલી અને ત્યાં જ પલાંઠી વાળીને ચંદુએ મહાપ્રસાદ આરોગેલો. હેપ્પી બર્થડેનો કોલ માત્ર મેં અને મંગુ મોટેલે જ કરેલો.

ચંપાની પંચોતેરમી સર્પ્રાઈઝ બર્થ ડે પાર્ટી બે વર્ષ પહેલાં જ ઉજવી હતી અને આ વર્ષે ચંદુની બર્થડે કેક વગરની?

ચંદુએ ત્રણ વીક સુધી બોલાય નહિ સહેવાય નહિ એવા માનસિક પરિતાપ અને સંતાપમાં ગાળ્યા હતા. એણે સામાન્ય વિવેકમાં જ કહ્યું હતું કે હવે મારી બર્થડેનો જલસો કરવો નહિ પણ આમ બધાએ સીરીયસલી લઈ લીધું તેનું જ એમને દુઃખ હતું. એણે શુધ્ધ ગુજરાતીમાં  બોલવા માંડ્યું એટલે મને ફાળ પડી કે એને સર્પ્રાઈઝની ખબર પડી ગઈ કે શું? મારે એમને બકુલની એન્નિવર્સરીને બહાને બેન્ક્વેટ હોલમાં લઈ જવાના હતા..પણ સદ્ભાગ્યે હવે એને ખાત્રી થઈ ગઈ હતી કે હવે બર્થડે ઉજવાવાની જ નથી. એમણે આશા છોડી દીધી હતી. અમેરિકા આવ્યા પછી તિથિ મિતિ તો શું પણ હિન્દુ મહિના પણ ભૂલી ગયા હતા. એ યાદ રાખવાનું કામ એમની ભાષામાં “બૈરાઓનું કામ” હતું.

મેં કહ્યું “ચંદુભાઈ, ભૂલી ગયા કે આપણે બરોડીયન બકોર પટેલની વેડિંગ એન્નિવર્સરી પાર્ટીમાં જવાનું છે!”

“ઓહ! એતો હું ભૂલી જ ગયો હતો. સાલો સાદાઈની વાટ કર્ટો મખ્ખીચૂસ મારવારી છે. લગન કરેલા પણ કંકોટરી હૌ ની છપાવેલી. સાલો નસીબડાર છે કે ડીકરી જમાઈ ઊડાર ડિલના છે. બાપને આ ઉમ્મરે પન્નાવીને પાર્તી હૌ આપવાની છે. મને એની ડીકરીએ ફોન પર કેઈલું કે અંકલ બ્લેકટાઈ ઈવાન્ટ છે. મને એ ડીકરીની સ્પોર્ટમેન્ટશીપ માટે માન છે”

હવે વાત એમ હતી કે ચંપા અને એની પુત્રવધૂ વિદુષીનીએ આ વખતે પંચોતેરમી બર્થડે પાર્ટી તારીખ પ્રમાણે ઉજવવાને બદલે તિથિ પ્રમાણે ગોઠવીને ચંદુભાઈને થોડું ટટળાવીને સરપ્રાઈઝ આપવાનું ગોઠવ્યું હતું. સાથે સાથે અમારા બકુલભાઈ ઉર્ફે બકોરભાઈને પણ આમંત્રણ આપ્યું હતું. એમની વેડિંગ એન્નીવર્સરી પણ એ જ તારીખે આવતી હતી એટલે એમને માટે પણ એક નાની કેઇક કપાવવાનો પ્લાન કર્યો હતો. બકુલ તો અમેરિકામાં પણ સાદો પંતુજી જ હતો.

આ બકુલભાઈ પટેલ પણ જાણવા જેવો માણસ. મૂળ અમારા સુરતના હાઈસ્કુલ ફ્રેન્ડ. અમે એને બકોર પટેલ કહેતા. કારણ કે એને બકોર પટેલની જેમ થાળીમાં ચા પીવાની ટેવ હતી. એમનો અવાજ પણ બકરી જેવો. અમારા સર્કલમાં બધા એનું ખરું નામ ભૂલી જ ગયેલા. બકુલભાઈ બરોડાની સ્કુલમાં પ્રિન્સિપાલ થયેલા. રિટાયર થયા પછી દીકરીએ અમેરિકા બોલાવેલા. બિચારાએ આખી જીંદગી પત્નીને સહારે જ ગાળેલી. દશ વર્ષ પહેલાં એના પત્ની અવસાન પામ્યા હતા. એમણે અમેરિકામાં દશ વર્ષની વિધુરાવસ્થાનું દુઃખ સહન કર્યું. સિધ્ધાંતવાદી એટલા કે દીકરીને ઘેર રહેવાય નહિ. જમાઈ તો સારો છતાં અમેરિકન એટલે ફાવે પણ નહિ. એકલતાનું ડિપ્રેશન જેવું થવા માંડેલું. અમેરિકન સાઈકોલોજીસ્ટે સલાહ આપી કે એને થેરેપીની જરૂર નથી. પત્નીની જરૂર છે. ગયે વર્ષે એની સમજુ દીકરી જમાઈએ એક વિધવા બહેન સાથે છોત્તેર વર્ષની ઉમ્મરે લગ્ન કરાવી આપ્યા હતા. એમણે લગ્નમાં માત્ર પાંચ સાત મિત્રોને ફોન કરીને બોલાવ્યા હતાં. એમની પહેલી લગ્ન જયંતીની તારીખ અને તિથિ પ્રમાણે ચંદુભાઈની વર્ષગાંઠ એક જ દિવસે આવતી હતી. એની દીકરી પાર્ટી આપતી હોય એમ એની દીકરી પાસે ચંદુભાઈને ઈન્વિટેશન માટે ફોન કરાવ્યો હતો.

૦૦૦

હું એને લઈને બેન્ક્વેટ હોલમાં દાખલ થયો અને પાંચસો આમંત્રિતોએ સર્પ્રાઈઝના નાદથી હોલ ગજવી કાઢ્યો. અમારા ચંપારાણીએ તીથિ તારીખનો ખુલાસો કર્યો. ચંદુભાઈએ મારા પર વ્હાલ ભર્યો ગુસ્સો ઠાલ્વ્યો.

“સાસ્ટરી ટુ મને ખાનગીમાં પણ મારી બર્થડે પાર્ટીની વાટ કરી ઓટે ટો હું ટારી પચ્ચીસ વરહ જૂની ખટારા ગારીમાં આવ્વાને બડલે લિમોઝિનમાં આવટે.”

લાઈવ બેન્ડ મધુરું વેસ્ટર્ન મ્યુઝિક વહાવતું હતું. અમેરિકન પાર્ટી માહોલ હતો. પંચોતેરમી બર્થડે એરેન્જમેન્ટ બ્લેકટાઈ ઇવાન્ટ હતી. ટૂંકા બ્લેક એન્ડ વ્હાઈટ યુનિફોર્મમાં કોકટેઇલ વેઇટ્રેસ ડ્રિન્ક્સ અને (hors d’oeuvre) હોર્સડોઉવ્ર સર્વ કરતી હતી. અડધા ઉપરાંત ગેસ્ટ અમેરિકન હતા. બધાના ટેબલ અગાઉથી નક્કી જ હતા. કેટલાક અમેરિકન કપલ્સ ડેન્સ ફ્લોર પર ડેન્સ કરતાં હતા. એમની પચાસમી બર્થડે પણ અમેરિકન સ્ટાઈલમાં જ ગોઢવેલી. બધાને ફોર્મલ ડ્રેસકોડ પણ સજેસ્ટ કરેલો પણ કેટલાક જડસુ દેશી ધોતીયા કફની અને કેટલાક પેન્ટ શર્ટ અને ચંપલમાં આવેલાં. કેટલાક જુવાનીયાઓ ફાટેલા જીન પહેરીને જ આવેલા. આ વખતે વિદુષીની એ આમંત્રણમાં એવાઓનું પત્તું કાપી નાખ્યું હતું. બકુલભાઈ પણ બ્લેક સ્યૂટ અને બો ટાઈમાં એમની નવી ડોસી સાથે આવ્યા હતા.

પાર્ટી સરસ રીતે ચાલતી હતી ત્યાં અચાનક ધોતિયા ખાદીની કફનીમાં કરસનદાદાની એન્ટ્રી થઈ. એની સાથે બીજા બેત્રણ ગોઠીયા હતા. એક દાઉદ ઈબ્રાહિમનો હમશકલ જુવાનીયો જીન શર્ટમાં હતો બીજા બે ઈન્ડિયન પોલિટિશીયન પહેરે તેવા કુરતા-બંડીમાં હતા. વિદુષીનીએ એમને આમંત્રણ આપ્યું જ ન હતું.

અમારા અમેરિકામાં કેટલાક નામી નંગો એવા છે જેમને આમંત્રણની જરૂર જ નથી. જ્યાં પચ્ચીસ-પચાસ કે પાંચસો-હજાર માણસ ભેગા થવાના હોય ત્યાં ફંકશન શરૂ થાય પછી અડધો કલાક બાદ પહોંચી જ જાય. કાર્યકર્તાઓએ ઉમ્મરને કે પૈસાને માન આપીને જખ્ખ મારીને આગલી વીવીઆઈપીની હરોળમાં બીજી ખુરશી મુકાવીને બેસાડવા પડે.  આવા મહાનુભાવો તક મળતાં, સ્ટેજ પર પહોંચી જાય. માઈક હાથમાં આવે તો કોઈપણ ફંક્શનનું બારમું કરી નાંખે.

કરસનદાદા અને ‘બીન બુલાયે મહેમાનો’એ કોક્ટેલ વેઇટ્રેસ પાસે ડ્રિન્ક્સ લીધું. ફ્લોરપર લાઈવ મ્યુઝિક સાથે ઘણાં કપલ્સ બૉલડેન્સ કરતાં હતા. કરસનદાદા ક્યારે બેન્ડ પાસે પહોંચ્યા અને જે છોકરી ગાતી હતી તેના હાથમાંથી માઈક લીધું તે કોઈને ખ્યાલ જ આવ્યો નહિ.

“યોર એટેન્શન પ્લીઝ, યોર એટેન્શન પ્લીઝ. મારે આપણા ચંદ્રકાંત ચાવાલાને એમની પંચોતેરમી જન્મ જયંતિના અભિનંદન આપવા બે શબ્દ કહેવા છે. એ સવાસો વર્ષના થાય અને મારી જેમ આપણા દેશની સેવા કરતા રહે. એમણે મને એક વાર કહ્યું હતું કે, દાદા ભારતના કોઈપણ રાષ્ટ્રીય સેવક આવે તો એમને મારે ત્યાં લઈ આવજો.  આજના આ શુભપ્રસંગને શોભાવવા આપણા સુરતના જ નાથાલાલ અમેરિકા આવ્યા છે. તેમને લાવ્યો છું. અને દાઉદના હમશકલ જીન શર્ટમાં આવેલ નથ્થુએ હાથ ઉંચો કરી બધાનું અભિવાદન કર્યું અડધા ઉપર તો અમેરિકન હતા. એમને તો કાંઈ જ સમજાયું નહિ. બિચારા ડેન્સ બંધ કરી બેસી ગયા. કેટલાક છોકરાઓએ સીટી વગાડી અને બુમ પાડી, “નો ગુજરાતી. ઓન્લી ઈંગ્લીશ” એમને એમ કે આ ડોસાને બોલાવ્યો હશે.

પાર્ટી કાબુ બહારની થઈ ગઈ. વિદુષીની ધૂઆંપૂવાં થતી હતી. અમારો ચંદુ બાધાં મારતો હતો. અને કરસનદાદા એક હાથમાં માઈક અને બીજો હાથ હવામાં ઉછાળી માતૃભાષા ગુજરાતી બચાવોની ભાષણબાજી ઠોકતાં હતા. પાંચ મિનિટ આ ચાલ્યું અને માઈક નથ્થુના હાથમાં સર્યું.

“મેરે પ્યારે સુરતી દોસ્તોં. ચંદુભાઈકો શાદી મુબારક.” નથ્થુએ, ઓળખાણ પાણખાણ જાણ્યા વગર જ બફાટ કરવા માંડ્યો. “હમારે દેશમેં સોનિયાને શુરૂ કિયા ભ્રષ્ટાચારકો મોદીને અંતિમ સિમાયે પાર કરા દી હૈ. મૈંને અપને ભારતકો, હમારે ગુજરાતકો અપને સુરતકો બચાને કે લીયે ઇલેક્શનમે ઉમેદવારી કી હૈ. મૈં જીસકો અનામત ચાહિયે ઉસકો અનામત દિલવાઉંગા. જીસકો સંડાસ ચાહિયે ઉન્કો મોડર્ન કમોડવાલા બાથરૂમ દૂંગા. આપ વોટતો નહિ દે શકતે મગર ઇલેક્શન ફંડમે……..

 વાક્ય પુરું થાય તે પહેલાં એકદમ લાઈટ તદ્દન ડીમ થઈ ગઈ. નાથાલાલના માઈકનો અવાજ બંધ થઈ ગયો અને રોક મ્યુઝિક ચાલુ થઈ ગયું. શું થયું તે ખબર ના પડી; પણ ડેન્સ ફ્લોર પર વિદુષીની એના હસબંડ સાથે ડેન્સ કરતી હતી.

કરસનદાદા ના મોમાં આખું સમોસું ભરાયલું હતું. બાજુમાં મંગુ મોટેલ એમનો હાથ પકડીને સોફા પર બેઠો હતો. દાદાને મોમાં પ્રેમથી મોટા પંજાબી સમોસા આગ્રહ પૂર્વક દાબતો હતો. દાદાથી કંઈ બોલાતું પૂછાતું ન હતું.

મેં પાછળથી વિદુષીનીને પૂછ્યું “એકદમ શું થયું? તેં કરસનદાદાને બોલાવ્યા હતા?”

“હોતું હશે? હું એમને ઈન્વિટેશન આપું? એમ જ ટપકી પડ્યા હતા. અંકલ પછી થાય પણ શું? તમે તો ડેડિ મમ્મીની સાથે હેલ્પલેશ થઈને બેસી રહ્યા હતા અને જાણે ભાવ પુર્વક નથ્થુની સ્પિચ સાંભળતાં હતાં. આમાંતો મંગુઅંકલ જ કામ લાગે. મંગુઅંકલને મેં રિક્વેસ્ટ કરી. આને કાઢો. એમને પણ મારી જેમ આ દાદાની દાદાગીરી નથી ગમતી. એ કાયમ એમની ઉમ્મરનો ગેરલાભ ઉઠાવે છે. મંગુઅંકલે સિક્યોરિટિગાર્ડને બોલાવ્યા. માઈક સ્વીચ ઓફ કરાવી દીધી. લાઈટ એકદમ ડિમ કરી. કોઈને ખબર ન પડે એ રીતે ચાર સિક્યોરિટી ગાર્ડ નથ્થુ અને એના બે સાથીદારને હાથ પકડીને, ખેંચીને ગેઈટ બહાર મૂકી આવ્યા.  રાસ્કલ ઈન્ડિયન પોલિટિશિયનો ડેડિની બર્થડે પાર્ટી  હાઈજેક કરવા આવ્યા હતા.” વિદુષીની ગુસ્સામાં હતી. એમની સાથેના એક ફોટોગ્રાફરને પણ માનભેર વિદાય કર્યો હતો. એ જ્યાં ત્યાં કેમેરો લઈને બીન બુલાયે મહેમાનની જેમ ભટકતો જ હોય છે. દાદા એને પણ લઈ આવ્યા હતા. એને પણ કાઢ્યો.

અમારા મંગુ મોટેલે ચંદુ ચાવાલાની પાર્ટી હાઈજેક થતી બચાવી.

ચંદુચાવાલા તિરંગા ઓક્ટોબર ૨૦૧૭

ડો.મંજરીના પાંચ હસ્બન્ડ

ડો.મંજરીના પાંચ હસ્બન્ડ

‘એઈ શાસ્ત્રી, અહિ આવ.’

એક લગ્ન રિશેપ્શન પાર્ટિમાં મને જોઈને ચંપાકાકીએ મોટેથી બુમ પાડીને મને બોલાવ્યો.

હું એમની પાસે ગયો.

એમણે મોટા અવાજે કહ્યું ‘મારી જમણી બાજુ બેસ. મને ખબર છે. તારો ડાબો કાન જ થોડો ઘણો કામ કરે છે.’

અમારા ચંપાકાકીએ લગભગ આજુબાજુના બે ડઝન માણસો સાંભળે એ રીતે મોટેથી બુમ પાડી મારું સ્વાગત કરી એમની જમણી બાજુ બેસાડ્યો. કાકીને વાતો કરવાનો જબરો શોખ. પંચ્યાસીની ઉમ્મર પણ સ્વભાવ પાંત્રીસીનો. એમની ગોસીપ કે ગપ્પા એવી ગંભિરતાથી રજુ કરે કે ખોટી વાત છે તે સમજાય તો પણ સાભળવી ગમે. ક્યારે સિરીયસ છે અને ક્યારે જોક કરે છે એ સમજવું અધરું.

અમારા ચંપકકાકા પણ મારી જેમ બહેરા. કાકાના બન્ને કાન આઉટ ઓફ ઓર્ડર. કાકીને કાકા સાથે મોટેથી બોલવાની ટેવ એટલે એમને કોઈ પ્રાઈવસી એક્ટ લાગુ પડે જ નહિ. ગામ સાંભળે એટલા મોટા અવાજે વાત કરે.

એક જમાનામાં કાકી નાટકો લખતા અને ભજવતા. અમેરિકામાં આવ્યા પછી નાટકો છૂટી ગયા. એમણે સોસિયલ ગ્રુપમાં ગપ્પાબાજી શરૂ કરી. પંચ્યાસીની ઉમ્મરે બેત્રણ વોટ્સપ ગ્રુપ, ટ્વિટર એકાઉન્ટ અને એક ઓરિજીનલ અને બે ત્રણ ફેક આઈડી વાળા ફેસબુક એકાઉન્ટ રાખ્યા. એ મારી દરેક વાર્તા વાંચે અને દરેકમાં કાંઈ ને કાંઈ વાંધો કાઢે.

‘હમણાં તારું લખવાનું કેમ ચાલે છે? બંધ કરી દીધું?’

મને મોટેથી પૂછાયલો આ સવાલ સારો લાગ્યો. એટલિસ્ટ આજુબાજુના લોકો જાણે તો ખરા કે હું લેખક છું.

‘કાકી હમણાં હું સારો પ્લોટ કે કથાબીજની શોધમાં છું.’ 

‘જો, પેલા ખૂણામાં; મરૂન ટુ સ્પિલ્ટ ગાઉનમાં તારો બ્યુટિફૂલ પ્લોટ ઉભો છે..’

‘કોની વાત કરો છો? ડો.મંજરીની?’

‘હા, એની વાત તને ખબર છે?’

‘ના.’

હું ડો. મંજરીને ઓળખતો હતો. પણ એના પ્રોફેશન પૂરતો જ. એની પર્સનલ લાઈફ વીશે કશું જ જાણતો ન હતો. એકવાર ઈન્ડિયન ટીવી પર સાઈકોલોજીના વાર્તાલાપમાં મેં એમને સાંભળ્યા હતા. યંગ, ઈમ્પ્રેસીવ એન્ડ બ્યુટીફુલ ગર્લ. એક ફ્રેન્ડને ફેમિલી પ્રોબ્લેમ હતો મેં એમને ડો.મંજરીનું નામ રિફર કર્યું હતું એટલે નામ નજરની ઓળખાણ. કાકી શું વાત કરવાં માંગતાં હતાં તે મને ખબર ન હતી એટલે મેં ના  કહી.

‘તને ખબર છે આ મંજરી ચાર ડિવૉર્સ પછી પાંચમાં ને પરણી છે.’

‘વ્હોટ? મંજરી પરણેલી છે?’

‘એકવાર નહિ અનેક વાર. તું જાણતો નથી એણે ભલે એના પેશન્ટસને સાજા કર્યા હશે; પણ એના બધા વરોને તો ગાંડા કરી જ મૂક્યા છે.’

‘અરે કાકી યુ મિન્સ હસ્બન્ડસ? ના હોય. મને તો એમ કે ડો.મંજરી સિંગલ છે.’

‘અરે શાની સિંગલ. કાયમની લગ્ને લગ્ને કુંવારી. નથી મિસ લખતી, નથી મિસિસ લખતી. ઓન્લી એક એમ અને એક એસ. ઓન્લી મિઝ. કંઈ કારણ વગર? એને પોતાને જ ખબર નથી કે પોતે પરણેલી છે કે કુંવારી છે.’

‘જો સંભળ,’ એમણે એમના હોઠ લગભગ મારા કાનમાં ઘૂસાડતા હોય એ રીતે મંજરીનું પતિપુરાણ કહેવા માંડ્યું.

‘મંજરી કોલેજમાં ભણતી હતી ત્યારે એણે એના ક્લિનિકલ સાઈકોલોજીના પ્રોફેસરને પ્રેમમાં લપેટેલા અને લગ્ન કરેલા. સબ્જેક્ટમાં વગર મહેનતે પાસ થવા માટે જ તો. અને લગ્ન પછી કોર્સ પુરો થયો અને છ વીકમાં જ પ્રોફેસર પતિને ગાંડો કરી દીધેલો અને ડિવોર્સ થઈ ગયેલા. આ પતિ નંબર વન. આ વાત ખબર હતી?

‘ના. ના હોય’

‘હું યે પહેલાં ન્હોતી માનતી. એ તો પછી રિલાયેબલ સોર્સ દ્વારા ખબર પડેલી. ત્યાર પછી મંજરી પાસે કોસ્મેટિકના પૈસા ખૂટી ગયા. એક ફિલિપિનોને વીઝા અપાવવા પેપર પર પરણેલી અને છૂટી પડેલી, એ પતિ નંબર ટુ.’ 

‘એના ત્રણ નંબરનો હસબન્ડ કાઠિવાડી દોસ્ત હતો. લગ્નના બીજા દિવસે દોસ્તોની હાજરીમાં બાપુ મંજરી સાથે “પતિગીરી” કરવા ગયો તો એણે એના દોસ્તોની હાજરીમાં જ એવો ઝપેટ્યો, એવો ઝપેટ્યો કે બિચારાએ બે હાથ જોડી દયાની ભીખમાં તલ્લાક માંગ્યા હતા.’

‘ના હોય કાકી, મંજરી બહેન તો બહુ સૌમ્ય અને મીઠ્ઠા સ્વભાવના છે. એ એવું કરે જ નહિ.’

‘અરે! ભઈલા એ તો બહારથી જ મીઠડી છે બાકી ઘરમાં શું ચાલે તે તને શું ખબર? હું તો એને અંદર બહાર, ઉપર નીચે. આગળ પાછળ. બધે થી પાક્કી ઓળખું. આ વાત તો મને એના દોસ્તે જ કરેલી.’

‘શાસ્ત્રી, તારી કાકીને આખા ગામના ઘરોમાં શું થાય તે બધી જ ખબર.’ કાકાએ મને કહ્યું

‘હું કોઈની પણ સાથે વાત કરતી હોઉં ત્યારે તમને વચમાં ડખો કરવાની ટેવ પડી ગઈ છે. પ્લીઝ તમે મારે માટે અને શાસ્ત્રીને માટે આઈસ્ક્રિમ લઈ આવો. તમારે નથી ખાવાનું. હમણાં તમારી સુગર કંટ્રોલમાં નથી. અને સાચવીને લાવજો. તમારા સૂટ પર ગયા વખતની જેમ આઈસ્ક્રિમ ના પાડતા.’

‘કાકી હું લઈ આવું. કાકાએ તકલીફ લેવાની ના હોય.’

‘ના ના તારે જવાની જરૂર નથી. જો તું તો લાઈનમાં ઉભો રહેશે અડધો કલાકમાં યે તારો પત્તો નહિ લાગે. કાકા તો લાઈનમાં ઉભા રહ્યા વગર જ લઈ આવશે.’ એમણે મંજરીની વાત ચાલુ રાખી

ચોથો હસબંડ પણ ઈન્ડિયન ડોક્ટર જ હતો. ગાયનેક હતો. મંજરીએ એને ફિઝિકલ એકઝામની ધરાર ના પાડી દીધેલી.  બિચારાને દાંપત્યજીવન અસાર લાગ્યું. એ પણ ગાંડો થઈ ગયો. એ પ્રેક્ટિસ છોડીને  સ્વામિનારાયણના સંતોની સેવામાં જોડાઈ ગયો. એણે માત્ર મંજરીનો જ નહિ પણ દુનિયાની તમામ મહિલાનો ત્યાગ કર્યો.

 હું ચારની વાતમાં જ ધરાઈ ગયો. મેં એમની પાસેથી છૂટવાની તૈયારી કરી. ‘ચાલો કાકી હું જરા કપલને વીશ કરી આવું.’

‘અરે! કાકા આઈસ્ક્રિમ લેવા ગયા છે હમણાં આવશે આ પાંચમાની ની વાત તો જાણવા જેવી છે.’

‘કાકી, તમે બધી અનરિયાલિસ્ટિક વાતો કરો છો.’

‘તો બધી તારી વાર્તા રિયાલિસ્ટિક છે? બધી કવિતા નવલકથા રિયલ છે? બધા પુરાણો રિયલ છે? ફિલ્મોની વાતો રિયલ છે? કાકીનું છટક્યું. રિયાલિસ્ટિક વાતમાં કહેવાનું પણ શું હોય. જાણીતી વાતો જાણવા જણાવમાં નવીનતા પણ શું? હું તને પ્લોટ આપું છું, સમજ્યોને?

‘હું વીશ વર્ષની ઉમ્મરે તારા કાકા સાથે પરણી. છ મહિના પહેલાં પાંસઠમી લગ્ન જયંતિ ઉજવી. હું ચંપાચમેલીમાંથી ચંપાબા અને ચંપાદાદી બની ગઈ ફિલમ પૂરી. એબ્સોલ્યુટ રિયલ સ્ટોરી. વારતા પૂરી. કોઈને રસ ના હોય.’

‘મંજરી દર વર્ષે હસબન્ડ બદલે એ વાત ભલે અનરિયાલિસ્ટિક લાગે, હાઈલી અનયુઝવલ બટ વેરી ઈન્ટરેસ્ટીંગ. જો વાંચનાર સંભળનાર ઓહ નો, ઈમ્પોસિબલ, નાવ વોટ, હાઉકમ; ન કરે તો ફરાળી વારતાની મજા પણ શું. મંજરીની વાતમાં રસ ના પડતો હોય તો હું તને મારી કેડના દુખાવાની વાત કરું?’

‘ના કાકી, તમારી વાત ચાલુ રાખો એમ મારે કહેવું પડ્યું. કાકી મેં સામેથી પૂછ્યું, તો પાંચમા હસબંડની શું વાત છે?

‘તને રસ નથી પછી ખોટી લમણાંઝિકનો અર્થ પણ શું?’ કાકી ખોટું ખોટું રિસાયા

‘આતો કાકી તમે……..’

‘લે જો કાકા આઈસક્રિમ લઈને આવી ગયા.’

જોયું તો ખરેખર કાકા આવતા હતા. કાકાના હાથમાં અડધું ખાધેલું આઈસક્રિમ. હતું. એમના સૂટ પર આઈસ્ક્રિમ રેલાતું હતું. સાથે ડો.મંજરી, અને એક બીજો ટોલ, ડાર્ક અને હેન્ડસમ યુવાન બન્ને હાથમાં આઈસ્ક્રિમ લઈને આવી પહોંચ્યા.

‘નમસ્તે ચંપાદાદી, નમસ્તે શાસ્ત્રી અંકલ.’ ડો. મંજરીએ વિવેક દર્શાવ્યો.

‘શાસ્ત્રી અંકલ, કાકાએ વાત કરી, દાદી તમને મારા હસ્બન્ડ પુરાણની વાત કહેતા હતા ખરું ને? કેટલા નંબર સૂધી આવ્યા.’ ડોક્ટર મંજરીએ પ્રીએમ્ટિવ સર્જીકલ સ્ટ્રાઈક જેવો સીધો જ સવાલ મને કર્યો. હું તો સડક જ થઈ ગયો.

કાકીએ ગંભીરતાથી પેલા હેન્ડસમ યુવક સામે જોઈને કહ્યું ‘આ તારા પાંચમા નંબરના હસબન્ડની ગાથા બાકી છે.’

‘ઓહ! અંકલ! દાદીને ના કહી હતી તોયે એમનાના પેટમાં ખીર ટકી નહિ, મારી વાત આખા ગામમાં કહેતા ફરે છે. એકલા દાદીની વાત નથી. કેટલાયે લોકોની ગોસીપિંગ કરવાની કુટેવ હોય છે. મૂળ વાત કંઈ હોય તેમાં અનેક કલ્પનાઓ ઉમેરાય, ગપ્પાબાજી વહેતી થાય, વાતનું વતેસર થાય. આપણા દાદીની એમાં એક્ષપર્ટીસ છે.’

‘એઇ ચાંપલી, મેં આ શાસ્ત્રી અંકલને તો તું ઓળખે છે. લેખક છે. પણ પ્લોટ વગરના છે. એમને પ્લોટ આપું છું. એમના સિવાય તારી સિવાય કોઈને કહી નથી. બાકી મારે શું? તારે ડઝન ડિવૉર્સ ડઝન વેડિંગના માંડવા બાંધવા હોય તો બાંધજે ને! પણ હવે આ તારા મગુભાઈની  બાકીની વાત તું જ પૂરી કર.’

‘શાસ્ત્રી અંકલ આ મારા છેલ્લા હસબંડ મંગુભાઈ છે. અત્યારે તો સાત જન્મના સાથીદાર છે એમ કહેતી ફરું છું. કાલની ખબર નથી.’

હું છક્ક જ થઈ ગયો. એકદમ સ્પીચલેશ. જે વાતને હું કાકીનું ગપ્પુ સમજ તો હતો તે વાત ‘સ્ટ્રૅઇટ ફ્રોમ ધ હોર્સ માઉથ’ જેવી સાચી સાબિત થઈ.

‘મંજરીબહેન સીરીયસલી વાત કરો. માનું છું કે કદાચ આ આપના પહેલા હસબંડ હશે. કાકીને મશ્કરી કરવાની ટેવ છે.’ મારાથી કહેવાઈ ગયું.

‘અંકલ વાત એમ છે કે મારાથી હસબંડ વગર જીવાતું નથી અને પતિદેવ સાથે ફાવતું નથી. અમારા સાઈકોલોજીસ્ટનો આ જ મોટો પ્રોબ્લેમ છે. આ મારા હનીને ઈન્ડિયાથી લઈ આવી છું. અંકલ મને આશીર્વાદ આપો કે આ પતિદેવ જીવનભર ટકી રહે’

મંજરી જાણે ઈન્ડિયાના શાક બજારમાંથી ટામેટા લઈ આવી હોય એમ વાત કરતી હતી.

‘ક્વોલિફાય હસબંડ લેવા હું ઈન્ડિયા ગઈ હતી. તમારા સુરતના એક હિરાઘસુના ફેમસ ડોક્ટર દીકરા સાથે મારો ઈન્ટર્વ્યુ ગોઠવાયો હતો. હું બોમ્બેમાં હતી. એનો ડ્રાઈવર મંગુ, મને કાર લઈને લેવા આવ્યો હતો. સુરતમાં એના ભવ્ય બંગલામાં ઈન્ટર્વ્યુની શરૂઆત થઈ. ડોક્ટર દેખાવમાં બીલકુલ ગબલો લાગ્યો. જાડા ચશ્મા અને માથે ટાલ.’

મેં એને પૂછ્યું ‘રસોઈ કરતાં આવડે છે?’

‘બસ મોં પહોળું…. નો એન્સર.’

‘લોન્ડ્રીમશીનમાં કયો વોશીંગ પાવડર નાંખો છો?  જવાબમાં હેં?’

‘ખમણ ઢોકળા અને ખમણના લોચામાં શું ફેર? ટાલમાંથી વાળ શોધતો હોય એમ એનો હાથ માથા પર ફરતો હતો.’

‘ઈન્ટર્વ્યુ પૂરો. એનો ડ્રાઈવર મંગુ મને બોમ્બે મૂકવા આવ્યો. રસ્તામાં એણે મને પૂછ્યું મેડમ તમને હસબન્ડ જોઈએ છે કે હાઉસકિપર?’

‘મેં કહ્યું, ટુ ઈન વન.’

‘ડ્રાઈવરે કહ્યું હું બન્નેમાં ચાલુ એવો છું. અને હું આ મંગુને લઈ આવી. નાવ હી ઈઝ ધ ડ્રાઈવર ઓફ માય લાઈફ.’

ચાર જણા હસતાં હતાં હું બાઘાં મારતો હતો.

મંજરીના પાંચ પતિની વાત કોની સાથે સરખાવવી? શ્રીમતિ  દ્રૌપદી? એલિઝાબેથ ટેલર કે ઝાઝા ગેબોર સાથે? નાઇન લાઈવ્ઝ ઓફ કેટ કે સાતખૂન માફ સાથે? હું મારૂં મો પહોળું કરીને માંજરી આંખ વાળી ડોકટર મંજરી સામે જોતો જ રહ્યો. ના ના એ બને જ નહિ.

મંગુને મારી સ્થિતિની દયા આવી. એણે ફોડ પાડ્યો.

‘અંકલ, આઈ એમ ડો.મનિષ મરચન્ટ. અમારા સાઈકોલોજીકલ એસોસિએશન કન્વેન્સનમાં એક વર્કશોપ “ગોસીપ” અને રુમર્સ એટલે કે અફવા  ઉપર છે. અને બીજો વિષય સાઈકોલોજીસ્ટની ફેમિલી લાઈફ વીશેનો છે. દાદીજીએ એક કોમેડી વિડિયો ડ્રામા “ડિવોર્સીસ એન્ડ ફાઇવ હસ્બન્ડસ ઓફ ડો.સુનિતા”  તૈયાર કરી આપ્યું છે. ડો.સુનિતા તરીકે ડો.મંજરી અને એના પાંચેય હસબન્ડ તરીકે મેં અભિનય આપ્યો છે. અમે એ વિડિયો કન્વેન્શનમાં રજુ કરવાના છીએ. ગોસીપીગની મજા માણનાર કે રુમર્સ ફેલાવનારની મનોદશા અને વ્યક્તિ અને સમાજ પર થતી એની અસર વિગેરે પર ઘણા વાર્તાલાપો થશે હું આપને કોમ્પ્લીમેન્ટરી ઈન્વિટેશન કાર્ડ મોકલીશ. જરૂરથી પધારજો.’

હું બોલ્યો નહિ પણ મનમાં વિચારતો હતો કે માનસશાસ્ત્રીઓ ભલે આખા ગામને

ગાંડામાંથી ડાહ્યા કરતા હશે પણ એની સાથે કાયમ રહેનાર બૈરા છોકરાંઓને તો ગાન્ડા કરીને જ જંપતા હશે. સાઈકોલોજીસ્ટસનું મનોવિશ્વ કદાચ નોર્મલ કરતાં જૂદું હોતું હશે. જે હોય તે પણ એટલિસ્ટ મને મારી આજની વાર્તાનો પ્લોટ મળી ગયો.

પબ્લિસ્ડઃ ગુજરાત દર્પણ ઓક્ટો. ૨૦૧૭

દર્દ અને દવા –સૌંદર્યા નસીમ અનુવાદક : અશોક ભાર્ગવ

દર્દ અને દવા

SaudaryaAsim

–સૌંદર્યા નસીમ [Face Book Profile Emage]

અનુવાદક : અશોક ભાર્ગવ

*****

UttamGajjar

સૌજન્યઃ ઉત્તમ ગજ્જર [SEM]

(કાબુલમાં જન્મેલી સૌંદર્યા નસીમ (https://www.facebook.com/saundarya.naseem) પોતાના પીતાની શોધમાં ભારત આવી છે અને ઈગ્નુ(ઈન્દીરા ગાંધી નેહરુ યુનીવર્સીટી)માં પોષણ અને સમાજવીજ્ઞાનમાં અભ્યાસ કરી, હાલ દેહરાદુનમાં પોતાનું ‘હેલ્થ કેર ક્લીનીક’ ચલાવે છે. આ લખાણ એમની ફેસબુક વૉલ પરથી, એમના સૌજન્યથી, સારવીને લીધું છે.– અનુવાદક)

બન્યું એવું કે અમે તાજમહેલના શહેર આગરાથી સહેજ જ આગળ વધ્યાં હતાં ને ખબર પડી કે અમારી ટ્રેન બગડી છે અને રીપેઅર થતાં દોઢેક કલાક લાગશે. એક નાનકડા સ્ટેશન પર ટ્રેન ઉભી રહી. પગછુટા કરવા હું, અમ્મી અને અમારા સહાયક કલીમ સાથે પ્લેટફોર્મ પર ઉતરી. અમ્મીને ચાલવાની ઈચ્છા નહોતી એટલે એ બાંકડા પર બેસી ગયાં. હું ચાલતાં ચાલતાં પ્લેટફોર્મના બીજા છેડે પહોંચી ગઈ. માંડ બે ચાર જણ નજરે પડતા હતા. કદાચ અહીં બહુ ગાડીઓની અવર જવર નહોતી. એક ફળની લારી દેખાઈ. મેં કેળાં લેવાનું વીચાર્યું. એટલામાં કલીમને મારી બાજુ દોડતો જોયો. તે મને બુમ પાડતો હતો. મેં પણ દોટ મુકી. અમ્મીના બાંકડા પાસે અજબ નજારો હતો. ત્યાં બાંકડાની ફરતે મવાલી જેવા હટ્ટાકટ્ટા પાંચ જણા હતા. તેઓ મમ્મીની આજુબાજુ ફરતા અને ‘ક્યા પીસ હૈ, મોનુ યાર!’ એમ બોલતા હતા. મને જોઈને એક જણ આકાશ તરફ જોઈ બોલ્યો, ‘કમાલ હો ગયા, યાર, દો દો પીસ!’ તેઓ અમારા ભણી જોતા નહોતા; પણ નીશાન અમે જ હતાં.

અમ્મી સહેજ હેબતાઈ ગયાં હતાં. અજાણ્યો વીસ્તાર હતો, અમારા સહાયકની પણ કંઈ બોલવાની હીમ્મત નહોતી ચાલતી. એ કંઈ બોલવા જાય તો તેઓ એની ઠેકડી ઉડાડે, ‘તને શી તકલીફ છે? અમે તને કંઈ નથી કહેતા, અમે અંદરોઅંદર વાત પણ ના કરીએ?’ અમ્મીએ મને ઈશારો કર્યો કે આપણે બોગીમાં બેસી જઈએ; પણ આવા ટાણે પીછેહઠ કરવાનું હું શીખી નહોતી.

અફઘાનીસ્તાનથી હીન્દુસ્તાન આવતાં હું એટલી મુસીબતો વેઠી ચુકી હતી કે હવે કપરા સંજોગોમાં ‘બીક’ નામની વસ્તુ ક્યાં ગાયબ થઈ જાય છે, ખબર નથી. હું તો તેમની સાથે બાથ ભીડવાનો નીર્ધાર કરી ચુકી હતી. મારો સહાયક કલીમ બીકને લીધે ધ્રુજતો હતો. મેં એને ખખડાવ્યો કે આવી રીતે ડરવું હોય તો ફરી વાર મારી સાથે ન આવીશ. મેં પ્રેમથી એ લોકો જોડે વાત કરવાની કોશીશ કરી; (થોડુંઘણું લખવા સીવાય હજી મને હીંદી બોલવાનો મહાવરો નહોતો) જ્યારે એ લોકોને ખબર પડી કે હું તેમની ભાષા બોલી નથી શકતી તો કદાચ મને હીંદી પણ નહીં સમજાતી હોય એમ જાણી તેઓ ગાળો ભાંડવા લાગ્યા. એમને ખબર નહોતી કે હું અને કલીમ હીંદી બરાબર સમજતા હતા. જોતજોતામાં આજુબાજુ ટોળું ભેગું થઈ ગયું; પણ કોઈએ વીરોધ કરવાની હીમ્મત દાખવી નહીં. વળી, કલીમે એકબે જણને વચ્ચે પડવાની વીનન્તી કરી. તો કહે કે : આ બધા તો, આ વીસ્તારના મવાલીઓ છે. એમની સાથે પંગો ના લેવાય. હજી કંઈ ખાટુંમોળું થયું નથી. તમે છાનામાના બોગીમાં જઈને બેસી જાઓ.

આ ટાંકણે મેં કલીમને મારી વાતનો તરજુમો કરી એમને સમજાવવા કહ્યું. ઘડીક એવું લાગ્યું કે તેઓ થોડા નરમ પડી રહ્યા છે; પણ તેઓએ ફરી એમની હરકત શરુ કરી. સારું હતું કે એ લોકો દુર ઉભા રહીને એલફેલ બોલી રહ્યા હતા. ધ્યાનના અભ્યાસથી હું ધીરજ રાખતા શીખી ગઈ હતી. એટલે થોડી વાર હું ડર્યા વીના ઉભી રહી. પછી ધીમે ધીમે હું એ લોકો વચ્ચે પહોંચી અને સૌથી બળવાન દેખાતા માણસ સામે ઉભી રહી. જેવી એની બદનજર મારા પર પડી; તેવો મારો હાથ ઉઠ્યો ને સટાક…. ! એક જોરદાર તમાચો એના ગાલ પર પડ્યો. કોઈને આવો અણસાર નહોતો. બીજા ચાર જણ તો સડક થઈ ગયા. પળવાર રહીને બાકીનામાંથી કોઈ મારી બાજુ ધસે તે પહેલાં એમણે જોયું કે તમાચો ખાધેલ માણસ તો બેભાન અવસ્થામાં ભોંયભેગો હતો! બધા અચરજમાં હતા કે એક જ તમાચામાં કોઈ બેભાન કેવી રીતે થઈ શકે ?

એ બીચારાઓને ખબર નહોતી કે જે નમણી અને ભલીભોળી દેખાતી છોકરી જોડે તેમનો પનારો પડ્યો છે, તે કરાટેની બ્લેક બેલ્ટ છે. મારી અમ્મી અને મારું પોતાનું રક્ષણ કરવા આ કળા મેં હીન્દુસ્તાન આવ્યા પછી હસ્તગત કરી લીધી હતી. બ્લેક બેલ્ટ હાંસલ કર્યા પછી ક્યારેય એવું બન્યું નથી કે મારો એક તમાચો ખાધા પછી કોઈ હોશ જાળવી શક્યો હોય. વળી, કરાટેનો અભ્યાસ તો હજી પણ દરરોજ હું કરું છું; પણ તે દીવસે તો જાણે મારા અભ્યાસની કસોટી હતી.

પછી મેં શાન્તીથી મારી કાચીપાકી હીન્દીમાં જણાવ્યુ કે તમારામાંથી જેને પણ મને અડકવાની ઈચ્છા હોય અને જેને લાગે કે તે મારો તમાચો ખમી શકશે, તે સામે આવે. અત્યાર સુધીમાં એ લોકો સમજી ગયા હતા કે ચાર–પાંચ જણનો સામનો કરવા હું એકલી જ પુરતી છું. હવે ટ્રેનમાંથી ઉતરેલા કેટલાક તમાસો જોનારાઓ બાંયો ચડાવી મેદાને પડ્યા; પણ મેં બધાને ઠપકો આપી રોક્યા. જ્યારે જરુર હતી, ત્યારે કોઈ સામે ન આવ્યા અને હવે બહાદુરીનું પ્રદર્શન કરવા માંગો છો!  એટલામાં પેલા પાંચમાંથી એકે સ્ટેશનની બહાર દોટ મુકી.

પછી મેં નીચે જોયું તો બેભાન માણસને પડવાને લીધે માથામાં વાગ્યું હતું. સહેજ લોહી પણ નીકળતું હતું. મેં કલીમને બોગીમાંથી દવાની કીટ લાવવા જણાવ્યું અને બેભાન માણસ પર પાણી છાંટવા લાગી. લોકોને અલબત્ત, અજીબ લાગતું હતું કે જેણે જખ્મ આપ્યા હતા, તે હવે દવા કરી રહી છે! પણ આ સંસ્કાર તો હું હીન્દુસ્તાન આવીને શીખી હતી. પોતાના રક્ષણ કાજે હું કોઈ પર હાથ ઉગામી શકું છું; પણ નફરત કરવાની જરુર મને જણાતી નથી. માણસ હવે હોશમાં હતો. તેને માથામાં સહેજ વાગ્યું હતું, તેની મેં પાટાપીંડી કરી. એ માણસની દશા જોવા જેવી હતી. એ ભોંઠો પડ્યો હતો.

એટલામાં કેટલાક લોકો બુમો પાડતા અને હાથમાં લાકડીઓ લઈને આવતા દેખાયા. તેમાં બે બહેનો પણ હતી. એકે કહ્યું કે કોણે એના ભાઈ પર હાથ ઉગામવાની હીમ્મત કરી છે ? હું એની પાસે ગઈ. જ્યારે એને ખબર પડી કે મેં આ કર્યુ છે, તો તેના અચરજનો પાર ના રહ્યો. એ બહેનને હતું કે એના ભાઈનો ઝઘડો કોઈ પુરુષ સાથે થયો છે; પણ અહીં તો મામલો ઉંધો હતો. ખાસ્સી વાર સુધી તે મને અપલક જોતી રહી. માથું નમાવીને બેઠેલા ભાઈએ પણ હવે હાથ જોડી દીધા હતા અને પોતાની બહેનને શાન્ત રહેવા જણાવ્યું. એને પોતાની ભુલ સમજાઈ હતી.

મેં એની બહેન તરફ હાથ લંબાવ્યો. તે મને ભેટી પડી. એણે કહ્યું કે આજે ખોટે રસ્તે ચાલતા એના ભાઈને પાઠ મળી ગયો છે. મેં બે હજારની નોટ કાઢીને બહેનના હાથમાં મુકી. ‘યે દવા કે પૈસે હૈં, રખીએ. જખ્મ મૈંને દીયે હૈં; તો દવા ભી મેરી તરફ સે.’ ત્યાં જ ટ્રેન ઉપડવાની સીટી વાગી. અમે બોગીમાં સવાર થયાં. ગામ લોકો તરફ હાથ હલાવ્યો તો જોઈને ખુશી થઈ કે તેમણે પણ વળતા હાથ હલાવ્યા. ટ્રેન ચાલી તો લાગ્યું કે જીન્દગીને એક નવી લહેર મળી.

સારું થયું કે ખોટું; ખબર નથી. બહેનોને મારી ભલામણ છે કે તેઓએ પોતાનું રક્ષણ જાતે કરવાની હીમ્મત અને હુનર કેળવી લેવાં જોઈએ. એમાં પુરુષ સમોવડી થવાની વાત નથી. સ્ત્રીએ સાચા અર્થમાં સ્ત્રી બનવાની જરુર છે. મારી સમજણ છે કે સ્ત્રી અને પુરુષમાં કોઈ ચઢીયાતું કે ઉતરતું નથી. જો આપણે આપણી ધરતીને જહન્નમનાં બી ને ખાતર–પાણી આપતાં રહીશું, તો જન્નતના આસમાની ખ્યાલોનો શો મતલબ ?

–સૌંદર્યા નસીમ

ગુજરાતી રુપાન્તર : અશોક ભાર્ગવ : ( idealindia1@gmail.com)  – વડોદરા

તા. 01-07-2017ના ‘ભૂમિપુત્ર’ પાક્ષીકના પાન 22 ઉપરથી, સમ્પાદક મંડળનાં બહેન પારુલ દાંડીકર અને રુપાન્તરકાર ભાઈ અશોક ભાર્ગવની પરવાનગીથી સાભાર…

(આગ્રાથી પ્રકાશીત થતા પ્રસીદ્ધनवभारत टाईम्सમાં તા. 20-05-2017 ને શનીવારના અંકમાં (http://epaper.navbharattimes.com/paper/14-13@13-20@05@2017-1001.html)   આ કીસ્સો પ્રકાશીત થયો છે.)   

હવે ‘ભૂમિપુત્ર’ પાક્ષીક વીશે થોડુંક:

સરનામું : હુઝરાતપાગા, વડોદરા, -390 001 ફોન : 0265- 243 7957, સમ્પાદક : રજની દવે, સમ્પાદક–મંડળ : બહેન સ્વાતિ  (SWATI MICHEL (swati43@gmail.com)  અને બહેન પારુલ દાંડીકર (PARUL DANDIKAR (bhoomiyagna@gmail.com). દર માસની પહેલી અને પંદરમી તારીખે પ્રકાશીત થતા આ પાક્ષીકનું વાર્ષીક લવાજમ છે – દેશમાં : રુપીયા 200, આજીવન અનામત : રુપીયા 2,500 અને વીદેશે વાર્ષીક લવાજમ છે : (એરમેલથી) 1,500 રુપીયા. લવાજમ ‘યજ્ઞ પ્રકાશન’ સમીતીના દેના બૅન્ક, મંગળબજાર, વડોદરાના ખાતા નંબર : 0588 10001978માં પણ ભરી શકાય છે.

..ઉત્તમ.મધુ ગજ્જર..

 

Saundarya is Nutritionist and Sociologist at Saundarya Health Care, Lives in Dehra Dun, India

(Single) From Kabul, Afghanistan

સૌંદર્યા નસીમનું ફેસબુક પેજ– https://www.facebook.com/saundarya.naseem

 

@@@

‘સન્ડે ઈ.મહેફીલ’ – વર્ષઃ તેરમું – અંકઃ 384 –October 01, 2017

‘ઉંઝાજોડણી’માં અક્ષરાંકનઃ ઉત્તમ ગજ્જર – uttamgajjar@gmail.com

 

 

@@@@@

 

Have you ever visited : http://www.gujaratilexicon.com  ?

More than 3,41,32,000 Gujarati Language lovers have visited http://www.gujaratilexicon.com
More than 83,28,000 have visited Digital Bhagwadgomandal
http://www.bhagwadgomandal.com
More than 9,54,000 have visited Lokkosh
http://lokkosh.gujaratilexicon.com

More than 7,07,000 have visited Global-Gujaratilexicon
http://global.gujaratilexicon.com

 

 

@@@@@@@@@

“ઍસ્કોર્ટ ”

ઍસ્કોર્ટ

Escort RitiDesaiI

Image Credit -Google Images

મિથુન સાત નંબરનાં ટેબલ પાછળ અદબ વાળીને ઊભો હતો; પણ એની નજર તો ખૂણા પરના બાર નંબરનાં ટેબલ પર હતી. મિથુનની આ નવી નવી નોકરી હતી.

H1 વિઝા પર આવેલા મિથુનને સ્પોન્સર કરનાર કંપની બંધ થઈ ગઈ. મિથુન કૉમ્પ્યુટર એન્જિનિયર હતો. બે વર્ષની બેકારી પછી શિકાગોથી ન્યૂયોર્ક આવ્યો હતો. માંડમાંડ મેનહટ્ટ્નની એક મોટી હોટેલમાં બુસ્સરની જોબ મળી હતી. એનું કામ ટેબલ સેટ કરવાનું, ગ્રાહકો માટે ખુરસી ખસેડી બેસાડવાનું, પાણી બ્રેડ જેવી પ્રારંભિક વાનગી પીરસવાનું તેમજ ખાલી થયેલી ડિશ  સાફ કરવા લઈ જવાનું હતું. કોઈવાર તે હોટેલના દરવાજા બહાર ઊભો રહેતો. કાર, ટેક્ષી કે લિમોઝિનના ડોર ખોલી ગ્રાહકોનું સ્વાગત કરતો.

આજે ખરેખર તો અગિયારથી વીસ નંબરના ટેબલ્સ મિથુને જ સંભાળવાના હતા પણ તેણે રતિને કોઈ  વૃધ્ધ અમેરિકન સાથે આવીને બાર નંબરના ટેબલ પર બેસતા જોઈ એટલે એણે ટોનીને કહ્યું ‘પ્લીઝ આજે હું તારા ટેબલ સંભાળીશ, તું મારા સંભાળ.’ પહેલાતો એના માનવામાં ન આવ્યું પણ કાન નીચે બોચી  પરના મોટા લાલ તલે ખાત્રી કરાવી દીધી કે તે રતિ જ છે. કેટલા લાંબા સમયે તેને જોઈ હતી!

એ ઈચ્છતો ન હતો કે રતિ એને આવી હલકી નોકરી કરતો જોય. એક સમયે રતિ એની કોલેજકાળની ખાસ મિત્ર હતી.. મિથુન મધ્યમ વર્ગનો પણ તેજસ્વી વિદ્યાર્થી હતો. સ્કોલરશિપ મેળવીને ભણતો હતો. ઉપરાંત એ સારો ગાયક પણ હતો.  મ્યુઝિકલ ગ્રુપ ઝંકાર ચલાવતો હતો. નાની મોટી પાર્ટીઓમાં ફિલ્મી સંગીતની ધૂમ મચાવતો. આ કમાણી તેને તેના અભ્યાસમાં ખુબ મદદરૂપ થઈ રહેતી.

કોલેજમાં તે ‘મુમકિમ’ કહેવાતો. ‘મુમકિમ’ નામ પણ રતિ એજ આપ્યું હતું.  એ જ્યારે ગાતો ત્યારે,  મુકેશ,મહમદ રફી,  કિશોરકુમાર અને મન્નાડે મિથુનના ગળામાં આવીને બેસી જતા. એટલે જ એ ચારે ગાયકોના નામના  પ્રથમ અક્ષરના સંયોજન સ્વરૂપે ‘મુમકિમ’ તરીકે ઓળખાતો હતો.

રતિને ડાન્સનો પણ શોખ હતો. કોલેજમાં જ્યારે મિથુન ગાતો ત્યારે એ સ્ટેજ પર ચઢી જતી અને ગીતને અનુરૂપ ડેન્સ કરવા લાગી જતી. છોકરાઓ સીટી અને છોકરીઓ તાળીઓથી તેને વધાવી લેતી. ધીમે ધીમે રતિ, મિથુનના પ્રોગ્રામોનું અવિભાજ્ય અંગ બની ગઈ. રતિ ઝંકાર ગ્રુપમાં જોડાઈ ગઈ.

મૈત્રી અને સાહચર્ય વધતું ગયું….

એક અજવાળી રાતે રતિના ફ્લેટના ધાબા પર બન્ને ચોરી ચોરી ના ગીત ‘યે રાત ભીગી ભીગી યે મસ્ત ફિઝાયે, યે ચાંદ પ્યારા પ્યારા…’અને  ‘આજા સનમ્ મઘુર ચાંદનીમેં હમ તુમ મીલે તો વિરાનેમેં ભી આજાયકી બહાર….’ ની પ્રેકટિસ કરતા હતા.’ 

પ્રકૃતિ,  શરદ ઋતુની માદક હવા અને ફ્લેટમાં રતિના વડીલોની ગેરહાજરીમાં સંગીતની સાથે સાથે રતિના શરીર પરના વસ્ત્રોના આવરણ ઉતરતા ગયા. એ મુક્ત મને નાચતી રહી. મદહોશ હતી. ક્યારે કંઠગાન બંધ થયું. ક્યારે દેહ ગાન શરૂં થયું. તન તર્ંગો વહેતા થયા. ક્યારે બે દેહ એક થઈ ગયા. મિથુનને ખબર નહતી.  મિથુન સમજે વિચારે તે પહેલા તે પ્રકૃત્તિના પ્રવાહમાં ફંગોળાયો હતો. નિરંકુશ વહેવા માંડ્યો હતો.

બીજે દિવસે કોલેજ કાફેટેરિયામાં મિથુન અને રતિ બેઠાં હતાં.

“રતિ,  આઈ એમ સોરી! જે થયું તે ન થવું જોઈતું હતું. આવતે વર્ષે કોલેજ પતે એટલે આપણે લગ્ન કરી લઈશું. આઇ લવ યુ. “

” વ્હોટ?   મેરેજ?   ઓહ નો!  ડોન્ટ બી સીલી! લવ?  વ્હોટ લવ? વી આર જસ્ટ ફ્રેન્ડ્સ.  આઈ એન્જોઈડ ધ ટાઈમ વીથ યુ.  યુ વોઝ ધ બેસ્ટ વન. થેન્ક્સ મુમકિમ. ઈટ મે બી ધ ફર્સ્ટ ટાઈમ ફોર યુ, બટ નોટ ફોર મી. ઈટ વોન્ટ બી ધ લાસ્ટ ટાઈમ ઈધર.”

રતિના ન કલ્પેલા સ્વરૂપથી મિથુન ડઘાઈ ગયો. છેલ્લા ગાયલા, ચોરી ચોરીના ગીત પછી બન્ને રાજ નરગિસની જેમ જુદા પડ્યા. અલ્બત્ત મિથુન રાજ ન હતો. રતિ  નરગિસ ન હતી.  રાજ નરગિસ ના પાશ્ચાત જીવન સાથે મિથુન રતિના જીવનનું કોઈ સામ્ય ન હતું. મિથુનનું સંગીત વિલાઈ ગયું.  તેના જીવનમાંથી રતિ અને સંગીતે વિદાય લીધી.  રતિ  મિથુનનો ભૂલાયલો ભૂતકાળ બની ગઈ હતી. એ  પ્રોગ્રામો કેન્સલ કરી છેલ્લા વર્ષના અભ્યાસની તૈયારીમાં લાગી ગયો. 

એક દિવસ એને ખબર મળ્યા કે રતિ પંજાબી મ્યુઝિકલ ગ્રુપ સાથે કેનેડા ગઈ પણ ત્યાંથી ગ્રુપ સાથે પાછી ફરી નથી.  બટ હુ કેર્સ?

આજે તે જ રતિ અહીં હોટેલ રેસ્ટોરાન્ટમાં કોઈ અમેરિકન સાથે બેઠી હતી. મિથુનને મનમાં તો થયું કે ગઈ ગુજરી ભૂલીને એની પાસે દોડી જાઉં. પણ  ના! ના,  મને ન ઓળખે તે જ સારું છે. બન્નેનો જીવન પ્રવાહ તદ્દન જુદી દિશામાં જ વહેતો હતો. ઓળખાણ તાજી કરવાનો હવે કંઈ અર્થ નથી.

પણ એવું ન બન્યું.

રતિએ મિથુનને એક જ નજરમાં ઓળખી કાઢ્યો હતો. એક વાર જોયા પછી મિથુન સામે બીજીવાર જોયું પણ ન હતું. ડિનર પછી એ ઘરડા અમેરિકન સાથે પાંચમા માળે આવેલા ૫૨૫ નંબરના રૂમ પર પહોંચી ગઈ હતી. એ ક્યારે બહાર ગઈ તે મિથુનને ખબર ન હતી.

શિફ્ટ પુરી થતાં ટોનીએ તેને એક ચીઠ્ઠી આપી. જતાં જતાં  મિથુન માટે રતિ ગુજરાતીમાં લખેલી એક નાની નોટ્સ ટોનીને આપી ગઈ હતી.

“મુમકિમ, હું કાલે સવારે દસ વાગ્યે તને લેવા આવીશ. તૈયાર રહેજે.  -રતિ.”

ટોનીએ મિથુનને પુછ્યું પણ ખરું. ‘તું મેડમ ‘આર’ ને ઓળખે છે?   જાણે છે કે  મેડમ ‘આર’ એસ્કોર્ટ સર્વિસ ચલાવે છે. તને ખબર છે એ હાઈપ્રાઈસ, હાઈપ્રોફાઈલ હુકર છે? હાવ ડુ યુ નૉ હર?’

મિથુન પ્રશ્નનો ઉત્તર વાળ્યા વગર એક લાઈનની ચિઠ્ઠી સામે તાકી રહ્યો.

રતિ,  એક સમયની મિત્ર! જેની સાથે એક રાત્રીનો સંગ માણ્યો હતો અને લગ્ન કરવા તૈયાર થઈ ગયો હતો તે રતિ! જેણે લગ્નનો પ્રસ્તાવ હસી કાઢ્યો હતો એ રતિ આજે એસ્કોર્ટ? હાઈપ્રોફાઈલ હુકર? કોલ ગર્લ? એક્સપેનસિવ પ્રોસ્ટિટ્યુટ?

મિથુન વિચારતો હતો. રતિ એને એકજ નજરમાં ઓળખી ગઈ હતી. આવતી કાલે લેવા, મળવા આવવાની હતી. ઓળખાણ તાજી કરવી કે ન કરવી?  એને મળવું કે ન મળવું?

કોલેજ સમયથી જ એના પ્રત્યે આકર્ષાયો હતો. એ સુંદર હતી. એની રેશમી કાયામાં અને માદક આંખોમાં તેણે હંમેશા કંઈક અનોખું આમંત્રણ જોયું હતું. તે  મનોમન પ્રેમ કરતો હતો. વ્યક્ત કરી શક્યો ન હતો. જ્યારે દૈહિક સંબંધ પછી પ્રેમ અને લગ્નનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો ત્યારે રતિએ તેને હસી કાઢ્યો હતો. વાસ્તવિકતા સમજી ગયો હતો. રતિ ઇઝ નોટ મેરેજ મટિરીયલ. છતાંએ હૃદયના કોઈક ખૂણાંમાંથી એને ઝંખતો હતો.

પણ કેમ?  એની પ્રેમિકા તો હતી જ નહીં. એક સમયે મિત્ર હતી. હવે તે કોલ ગર્લ હતી. પરિચયના ઓઠા હેઠળ એની સાથે ફરીવાર દેહભોગની તો ઝંખના ન્હોતીને?  હવે તે કૉલેજમાં સ્ટુડન ન હતો. તે અમેરિકામાં હતો. ના…ના…ના…..ના.

કદાચ એ એના જુના આદર્શોને છોડવા તૈયાર થાય તો પણ દેશી આદર્શો એને છોડવા તૈયાર ન હતા. જળોની જેમ વળગ્યા હતા.  તે આખી રાત પડખાં ફેરવતો રહ્યો.

સવારે ટાઈ સ્યૂટ પહેરીને હોટેલ પર પહોંચી ગયો. નોકરી છૂટ્યા પછી પહેલી વાર સ્યૂટ પહેર્યો હતો. એની ડ્યુટી સાંજે ચાર વાગ્યે શરુ થતી હતી. તે નવ વાગે હોટેલમાં આવી રતિની રાહ જોતો હતો. રતિએ એને મિથુનમાંથી ફરી મુમકિમ બનાવ્યો. રતિએ એના સુષુપ્ત સંગીતને જાગૃત કર્યું.  

મિથુન વિચારતો હતો કે જો રતિ હાલના માર્ગેથી પાછી ફરે તો ફરીથી ‘ઝંકાર’ને અમેરિકામાં જીવિત કરી શકાય. આજના પોપ કલ્ચરના નગારા, ઘોંઘાટિયા અને અર્થ હિન બરાડાઓને બદલે સુજ્ઞ શ્રોતાઓને પચાસ અને સાંઠના દાયકાનું મધુર સુરીલું સંગીત આપી શકાય. હૉટેલની જોબ સાથે બીજી આવક ઉભી કરી શકાય. જો રતિ સાથ આપે તો!

….અને રતિ આવી. બ્લેક ડિઝાઈનર પેન્ટ અને ટાઈટ ટી-શર્ટ. આંખો ડાર્ક ગોગલ્સથી ઢંકાયેલી હતી. એ રતિ જ હતી. પણ બોમ્બેની કોલેજની નહીં પણ ન્યૂયોર્કની રતિ હતી.

આવતા જ તે મિથુનને વળગી પડી.

ગઈ કાલે મિથુન અદબ વાળીને ખૂણામાંથી  રતિને જોતો હતો.

આજે ટોની અદબ વાળીને તે જ  ખૂણા પરથી મિથુન અને મેડમ ‘આર’ ના આલિંગનને જોતો હતો.

‘લેટ્સ ગો મુમકિમ. બહાર ટેક્ષી વેઈટ થાય છે.’

….અને ત્રીસ મિનીટમાં મિથુન અને રતિ ટેક્ષીમાંથી અપર ઈસ્ટ સાઈડના લક્ઝરી એપાર્ટમેન્ટ બિલ્ડિંગ પાસે ઉતર્યા. રતિ મિથુનને લઈને એના ભવ્ય વૈભવી એપાર્ટમેન્ટમાં દાખલ થઈ.

‘મુમકિમ તું અમેરિકા ક્યારે આવ્યો?’

‘મને આવ્યાને અઢી વર્ષ થઈ ગયા. છ મહિના શિકાગોમાં નોકરી કરી. કંપની બંધ થઈ ગઈ. બે વર્ષથી બેકાર છું. શિકાગોથી બે વીક પહેલા જ ન્યૂ યોર્ક આવ્યો. હોટેલમાં બસબોયની નોકરી મળી. થોડા પૈસા ભેગા થાય એટલે ઈન્ડિયા ચાલ્યા જવું છે. પણ તું મને તારી વાત કર. સાંભળ્યું હતું કે તું તો કોઈ મ્યુઝિકલ ગ્રુપ સાથે કેનેડા ગઈ હતીને! અહીં અમેરિકામાં ક્યાંથી?’ 

મિથુને ટોની પાસે સાંભળેલી વાતનો ઉલ્લેખ ટાળ્યો પણ પુછ્યું,  

‘તેં લગ્ન કરી લીધા?  ગઈ કાલે તારી સાથે જે અમેરિકન હતા તે  તારા હસબન્ડ છે??’

રતિ કોઈ નાદાન છોકરાની ગાંડીઘેલી વાત સાંભળતી હોય તેમ હસતી રહી. ડોકું ધુણાવ્યું

‘મુમકિમ, તું હજુ પણ એવો ને એવો જ રહ્યો. યુ સિલી દેશી બોય!

ના, એ ડોસો મારો હસબંડ ન હતો. મારો ક્લાયંટ હતો. કસ્ટમર હતો. તું સમજી શકે તે ભાષામાં કહું તો તે મારો ઘરાક હતો. સમજાયું?

હસબંડ? મી એન્ડ મેરેજ?  નો, આઈ એમ નોટ મેરિડ.  જો મેરેજની જરૂર હોત તો તું ક્યાં ન્હોતો. મને ખબર હતી કે તું મને પ્રેમ કરતો હતો. પણ હું જાણતી હતી કે હું તારે લાયક ન હતી. આજે પણ નથી. તારા જુનવાણી આદર્શો અને મારા કાલ્પનિક જગત વચ્ચે આભ જમીનનું અંતર હતું. હું બિન્દાસ્ત હતી અને અત્યાર સૂધી બિન્દાસ્ત રહી છું. હું વૈભવ ઈચ્છતી હતી અને મેં મારી રીતે વૈભવ મેળવ્યો છે અને માણ્યો પણ છે.

કેનેડા આવવા માટે મેં એક પંજાબી મ્યુઝિકલ ગ્રુપને સાડા પાંચ લાખ આપ્યા હતા. કેનેડાથી અમેરિકા ઘૂસી આવવાનો રસ્તો મળ્યો. થોડો સમય એક ક્લબમાં વસ્ત્રો વગર ડેન્સ કર્યો. પછી એક એસ્કોર્ટ એજન્સીમાં કામ કર્યું. હવે એજન્સીમાં મારી પાર્ટનરશીપ છે. મુમકિમ તને મારા પ્રોફેશનની વાતો ન સમજાય.’

‘ખરેખર મને કશુંજ સમજાતું નથી.   અને જે મને થોડું થોડું સમજાય છે,  તે રૂચતું નથી.  માનું છું કે તું સુખી છે.’   

‘સુખી?’  

‘આ એપાર્ટમેન્ટમા નજર નાંખ ચારે બાજુ સુખ છલકાય છેને?’

હું કોલેજમાં હતી ત્યારે જે જે વૈભવ વિલાસની કલ્પના કરી હતી તે બધું જ મેળવી લીધું છે. એને માટેની જરૂરી કિંમત મેં કોઈપણ જાતના અફસોસ વગર સ્વેચ્છાએ ચુકવી છે. મજુરો પોતાનો પરસેવો વેચે છે. બુદ્ધિજન માનવીઓ પોતાનું કૌશલ્ય વેચે છે. તારા જેવા કલાકારો ભણવાના પૈસા માટે સસ્તામાં સંગીત વેચતા હતા. વ્યાપારીઓ અને રાજકારીણીઓ પોતાનો ઈમાન વેચે છે. મેં મારું શરીર વેચ્યું છે. મેં જે માર્ગ અપનાવ્યો તે કોઈ લાચારીથી કે કોઈની બળ જબરીથી નથી અપનાવ્યો. ભલે એ ખોટો હોય. આજે પણ એનો પસ્તાવો નથી.  ઘણું ગુમાવ્યું છે, ધણું મેળવ્યું છે. હવે હું ધરાઈ ગઈ છું. સંતૃપ્ત છું. હવે સંતોષ છે..

છેલ્લા છ માસથી સુખને બીજી દિશામાં વાળવાની મનોવાંછના ઊઠતી અને પાછી ધરબાઈ જતી. તને જોયા પછી એ ફરી જાગૃત થઈ છે.

આમાં વિતાવેલા જીવનનો પ્રશ્ચાતાપ નથી; માત્ર ફેન્ટસી ઓફ ડિફરન્ટ્ ડિરેક્શન, ડિફરન્ટ લાઈફ. જો તારો સાથ મળે તો જીવનને બીજો વળાંક આપવો છે. રખે માનતો કે એમાં કોઈ પસ્તાવો છે. .

” એક સીધો સવાલ. શું  મારી સાથે લગ્નની ઈચ્છા જાગૃત થઈ છે?”

લગ્ન?  પાછો ગાંડો થયો? 

 હું મનોવાંછિત સુખ ભોગવવામાં માનું છું. હું મારા સુખની વ્યાખ્યા બદલતી રહી છું

લગ્ન એ પરસ્પરનું બંધન છે. મારે તને બાંધવો નથી. તને બાંધવા માટેની તમામ લાયકાત મેં ગુમાવી દીધી છે. મારે પણ બંધાવું નથી. હું ઈચ્છું છું તારી સાથે ની સમજ પૂર્વકની નિખાલસ મૈત્રી. મારે એક ખભો જોઈએ છે….કોઈક વાર રડવું પડે તો રડવા માટે… અને પસ્તાવો?  

પહેલા ન હતો…. હવે થોડી અનુભૂતિ નો સંકેત મળે છે.  ….. તને મળ્યા પછી.

“એક વાત કહું?”..  રતિએ સ્કોચનો એક પેગ લીધો. કપાળ પરનો આછો પરસેવો લૂંછાઈ ગયો.

‘તારે માટે એ કદાચ દુઃખદ્ પણ હોય. માનું છું કે સત્ય સહન કરવાની પરિપક્વતા તારામાં આવી ગઈ હોય. સાંભળ…’

 મેં એક બાળક ગુમાવ્યું હતું…બાળક… માત્ર મારું જ નહીં…તારું પણ…આપણું બાળક…એબોર્શન કરાવ્યું હતું… તે સમયે સ્વચ્છંદી કે સ્વતંત્ર જીવન માટે….   બાળકનો   નિકાલ કર્યો હતો…તે સમયે કોઈ પણ અફસોસ વગર… આજે થાય છે….થોડો થોડો.. મારે માટે નહીં……. તને જોયા પછી તારે માટે..

હું તારી ગુનેગાર છું. હવે તારી સાથે લગ્ન કરી તને અભડાવવા નથી માંગતી. આપણે મિત્ર બની રહીશું. પાડોશી બની રહીશું. બાજુનો ઍપાર્ટમૅન્ટ ખાલી જ છે. મારો જ છે.  હું તને આર્થિક મદદ કરતી રહીશ. તને જે યોગ્ય લાગે તે નોકરી કે ધંધો કરજે. મન ગમતી છોકરી સાથે લગ્ન કરી લેજે. તારા લગ્નમાં હું નાચીશ. મન મુંકીને નાચીશ. ઑફ કૉર્સ વીથ ફુલ્લી ડ્રેસ. તું તારી રીતનું સુખી જીવન માંણજે. તું ગાતો રહેજે. પાડોશમાંથી દિવાલે કાન માંડી ને હું સાંભળતી રહીશ. મેં તો ઇન્ડિયાથી નીકળતા પહેલાજ હિસ્ટરોક્ટમી કરાવી લીધી હતી. હું તારા બાળકોને રમાડીશ અને ઉછેરીશ. આપણે માત્ર મિત્ર બની રહીશું.

બસ એક ઈચ્છા છે. એક રવિવારે  તું મારી સાથે મંદિરે આવશે? પાંચ મિનિટ માટે તારો ખભો રડવા માટે મળશે?  ભૌતિક સુખ મન મુકીને માણ્યું છે. હવે નવી દિશાનું સુખ માણવું છે. 

મિથુન પોતાના બાળકના ઍબોર્શનની વાતથી હચમચી ગયો. મિથુનને રતિ સમજાતી ન હતી. એ કન્ફ્યુઝ હતો.

શું રતિનો માનસિક અહંમથી નકારાતો પશ્ચાતાપ બહાર નીકળવા છીડા શોધતો હતો?

હવે સ્વસ્થ રહેવાની નિષ્ફળ કોશીશ કરતી રતિની આંખોમાં સમુદ્ર છલકાતો હતો.

‘પ્લીઝ ફરગીવ મી. આઈ નીડ યુ ફોર માય ન્યુ લાઈફ.’

વીલ યુ બી માઈ એસ્કોર્ટ?

આજે રવિવાર જ હતો.   

મિથુને જોબ પરથી ડે ઓફ લઈ લીધો.

તે સાંજે મિથુન રતિનો ઍસ્કૉર્ટ હતો.

તે સાંજે સરદારજીની ટેક્ષી મિથુન અને રતિને લઈને મંદિર તરફ સરકતી હતી. રતિએ લાલ સાડી પહેરી હતી. કપાળ પર કુમકુમનો ચાંદલો હસતો હતો. રતિનું  માથું મિથુનના ખભા પર ઢળેલું હતું. સરદારજીની ટેક્ષીના સીડી પ્લેયરમાંથી ગીત વહેતું હતું…..

એક પ્યારકા નગ્મા હૈ,         મૌજોકી રવાની હૈ,

જિંદગી ઔર કુછ ભી નહિ, તેરી મેરી કહાની હૈ.

કુછ પાકર ખોના હૈ,            કુછ ખોકર પાના હૈ

જીવનકા મતલબ હૈ,        આના ઔર જાના હૈ

દો પલકે જીવન સે,         એક ઉમ્ર ગુજરતી હૈ……….. પબ્લિશ્ડઃ “મમતા ”  ઓક્ટોબર ૨૦૧૨

Previous Older Entries

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 1,141 other followers

Please Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 1,141 other followers