“અમેરિકામાં વસતા ભારતીયો વિશે” નટવર ગાંધી (૩ અને ૪) બે તબક્કામાં આગમન

અમેરિકામાં વસતા ભારતીયો વિશે”

NatwarGhandhi.jpg

નટવર ગાંધી

૩-બે તબક્કામાં આગમન

અમેરિકામાં ભારતીયો બે તબક્કામાં આવ્યા. 1820થી માંડીને 1965 સુધીનો એક તબક્કો ગણાય અને 1965 પછી બીજો.  ઓગણીસમી સદીના અંતમાં અને વીસમી સદીની શરૂઆતના દાયકાઓમાં આવેલા ભારતીયોમાં મોટા ભાગે પંજાબી ખેડિયા કામગારો અને રડ્યાખડ્યા વિદ્યાર્થીઓ આવેલા. થોડાક ભારતીય ક્રાંતિકારો પણ બ્રિટિશ હકૂમતમાંથી છૂટવા માટે ભાગીને અહીં આવેલા. કલકત્તાના પ્રસિદ્ધ સામયિક ‘મોર્ડન રિવ્યૂ’માં ક્રાંતિકારો ભાગીને અમેરિકા કેવી રીતે પહોંચી શકે એ સમજાવતા લેખો પણ એ જમાનામાં આવતા.

ઓછા પગારે અને કેડતોડ કામ કરીને આ વસાહતી હિન્દુસ્તાની મજૂરો અમારી રોજગારી લઈ લેશે એવા ભયે અહીંની કામદાર વસતી ભડકી ગઈ હતી.  ભયાનક ‘હિન્દુ આક્રમણ’ થઈ  રહ્યું છે એવી ચેતવણીઓ છાપાંઓમાં આવી હતી.  આવા ઊહાપોહને કારણે હિન્દુસ્તાનીઓ અને અન્ય એશિયન પ્રજા અમેરિકામાં ન પ્રવેશી શકે એવા કાયદાઓ પસાર થયેલા. એમને માટે કામધંધા કરવાનું અને નોકરી મેળવવાનું મુશ્કેલ થઈ ગયું હતું. 1820થી 1946 સુધીના ગાળામાં આવેલા લગભગ દસેક હજાર ભારતીયોમાંથી અંતે માત્ર 1500 જેટલા જ ટકી રહ્યા. બીજા બધાએ અમેરિકા છોડ્યું. 1947માં ભારતીયોને અહીં આવવા દેવામાં થોડી છૂટછાટ મુકાઈ, અને 1965 સુધી એમની વસતીમાં 6000 જેટલો વધારો થયો. આમાંના ઘણા તો શરૂઆતમાં વિદ્યાર્થી તરીકે જ આવેલા, અને પછી રહી ગયા.

૪-પ્રોફેશનલ ઈમિગ્રેશન

1965માં અમેરિકાના ઇમિગ્રેશન (પરદેશથી વસવાટ માટે આગમન)ના કાયદાઓમાં જબ્બર ફેરફાર થયા.  યુરોપીય પ્રજાની તરફેણ કરતી ક્વોટા પદ્ધતિને બદલાવવામાં આવી. અમેરિકા આવવા મથતી વ્યક્તિ ક્યા દેશથી અને કઈ પ્રજામાંથી આવે છે, તેને બદલે તેની શી લાયકાત અને શી આવડત છે એ વાત ઉપર ભાર મૂકવાનું નક્કી થયું.  વ્યક્તિમાં કૌશલ્ય હોય, ભણતર હોય તો પછી એ ભલે ને ભારતીય, ચાઈનીઝ, બર્મીઝ, વિયેટનામીઝ કે ફિલિપિનો હોય, એને આવવા દેવી જોઈએ. વધુમાં એ વ્યક્તિ જો ડોક્ટર, નર્સ, એન્જિનિયર, ફાર્મસિસ્ટ, પ્રોફેસર, વેપારી વગેરે હોય તો તો એને ખાસ આવવા દેવી જોઈએ, કારણ કે અમેરિકાના વિશિષ્ટ અને વિકસતા અર્થકારણમાં આવા કુશળ વ્યવસાયી લોકોની ખાસ જરૂર છે. આમ જ્યારે અમેરિકન ઈમિગ્રેશનનાં બારણાં ઊઘડ્યાં ત્યારે તેમાં એશિયાની અનેક પ્રજા અમેરિકામાં ઈમિગ્રન્ટ્સ (વસવાટી) થઈને આવી, તેમાં ઘણા ભારતીયો પણ આવ્યા.

1965 પછીના એક દાયકામાં પચાસ હજાર જેટલા કુશળ પ્રોફેશનલ લોકો ભારતમાંથી આવીને અહીં સ્થાયી થયા.  આમ મુખ્યત્ત્વે ભારતીય ડોકટરો, નર્સો, એન્જિનિયરો, કમ્પ્યુટર નિષ્ણાતો, પ્રોફેસરો વગેરે હતા.  1966થી 1977 સુધીના ગાળામાં અહીંની ભારતીય વસતી કૂદકે અને ભૂસકે વધી.  દર વર્ષે એ વસતીમાં 24 ટકા જેટલો વધારો થતો હતો. 1977ના અંતે અહીં લગભગ દોઢેક લાખ ભારતીયો હતા.  1982માં ચારેક લાખ સુધી પહોંચેલી આ વસતી મોટે ભાગે 1965 પછી આવેલા વ્યવસાયી ભારતીયો અને તેમના અનુગામી કુટુંબીજનોની છે.

અમેરિકાની બાવીસ કરોડની વસતીમાં સંખ્યાની દૃષ્ટિએ અહીં વસતા ભારતીયોનું પ્રમાણ ઘણું ઓછું ગણાય. 1820થી માંડીને 1978 સુધીમાં આ દેશમાં કાયદેસર બધા થઈને આશરે પાંચ કરોડ લોકો બહારથી વસવાટ માટે આવ્યા. એમાં છએક ટકા એશિયન, અને ભારતીયો તો અડધો ટકો પણ ન ગણાય. આમાં જ્યારે મોટા પ્રમાણમાં થતું ગેરકાયદેસરનું ઇમિગ્રેશન (વસવાટ માટેનું આગમન) ઉમેરો તો ભારતીયોનું ઈમિગ્રશન સાવ નહિવત્ જ ગણાય.

(ક્રમશઃ)

“અમેરિકામાં વસતા ભારતીયો વિશે” – નટવર ગાંધી.૨-મૂંજવતા પ્રશ્નો

અમેરિકામાં વસતા ભારતીયો વિશે”

૨-મૂંજવતા પ્રશ્નો 

NatwarGhandhi.jpg

આંતરરાષ્ટ્રીય કટોકટીની અસાધારણ વાતને બાજુએ મૂકીએ તો પણ અમેરિકામાં વસતા ભારતીયો પોતાના પરદેશવાસના નિત્ય જીવનના ઘણા પ્રશ્નો મૂંઝવે છે.  ધીમે ધીમે એમને ભાન થાય છે કે ગમે કે ન ગમે તો પણ આપણે હવે અમેરિકામાં જ રહેવાનું છે.  દેશમાં તો વરસે બે વરસે આંટો મારવા જઈએ તે જ, બાકી તો અમેરિકા એ જ આપણો દેશ અને એ જ આપણું ઘર.  બાળબચ્ચાં આંખ સામે મોટાં થઈ રહ્યાં છે. જે પુત્ર આપણી આંગળી પકડીને હજી હમણાં તો પા પા પગલી ભરતો હતો તે આજે આપણાથી દોઢવેંત વધીને દૂરની કૉલેજમાં જવા તૈયાર થયો છે અને એની નાની બહેન આજે જ્યારે સાડી પહેરીને સામે ઊભી રહે છે ત્યારે થાય કે દેશમાં હોત તો કદાચ એને પરણાવી પણ દીધી હોત.  ફૂટબોલ, રોકમ્યૂઝિક, ટી.વી.,પીઝા અને કોકાકોલા ઉપર ઊછરેલ આ પ્રજા અંશેઅંશ અમેરિકન છે.  અપૂર્વ કે સોના જેવાં એમનાં કર્ણપ્રિય નામ કે એમનોઘઉંવર્ણો વાન જ ભારતીય છે, બાકી બીજી બધી દૃષ્ટિએ એ ઊછરતી પ્રજા અમેરિકન છે.

આ અહીં ઊછરતી પ્રજાની અસ્મિતા કઈ?  એમનું ભવિષ્ય કેવું હશે?  એમના સંસ્કાર અને સંસ્કૃતિ ક્યાંનાં? એમનું ધર્માચરણ કેવું હશે?  દુનિયાના ખૂણેખૂણેથી આવેલી ભાતીગળ પ્રજાઓના વૈવિધ્યને જે રીતે અમેરિકન ભઠ્ઠી (મેલ્ટીંગ પોટ) ધીમે ધીમે ઓગાળીને એકરસ કરી દે છે, તેવી જ દશા આપણી અહીં વસતી ભારતીય પ્રજાની થવાની છે કે આ પ્રજા ભારતની ભવ્ય સંસ્કૃતિનો વૈભવ અને વારસો જાળવી રાખીને પોતાની વિશિષ્ટતાનો ધ્વજ ફરકાવશે?  દેશમાંથી ઊછરીને અહીં રોટલો રળવા આવેલી પ્રથમ પેઢી જેમ જેમ ઉંમરમાં વધતી જાય છે તેમ તેમ એની નિવૃત્તિની પણ એને ચિંતા થાય છે. હૂતોહૂતી અને બે બાળકોમાં સમાઈ જતી અહીંની કુટુંબવ્યવસ્થામાં વૃદ્ધોનું શું સ્થાન?  અત્યારે તો કાર્યરત છીએ, પણ નિવૃત્તિના અનિવાર્ય વર્ષોમાં શું કરીશું?  ત્યારે દેશમાં પાછા જવું?  અહીં ઊછરતી નવતર પેઢી સાથે આપણો માબાપ તરીકેનો, વૃદ્ધાવસ્થાનો સંબંધત્યારે કેવો હશે? આવા આવા અનેક પ્રશ્નો અહીં સ્થાયી થઈને વસતા ભારતીયોના મનમાં ભરેલા અગ્નિની જેમ ભરાઈને પડ્યા છે.

(ક્રમશઃ)

૧-“અમેરિકામાં વસતા ભારતીયો વિશે” નટવર ગાંધી

મિત્રો,

આ બ્લોગમાં શ્રી નટવર ગાંધીની “એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા” એમના સૌજન્યથી હપ્તા વાર પ્રગટ થઈ. ઘણાં વાચકોએ પ્રેમથી પ્રેરણાદાયક વાત વાંચી અને વધાવી લીધી. એમની અંગત વાતોની સાથે સાથે ખાસ તો અમેરિકામાં ડોક્ટરેટ અભ્યાસની આંટીગુટી અને વોશિંગટન ડીસીના વહિવટી તંત્રની વાતો જાણવા મળી.

એમણે એક સરસ નાની પુસ્તિકા “અમેરિકામાં વસતા ભારતીયો વિશે” ૧૯૮૨માં પ્રગટ કરી હતી. ૧૦૬૦ના દાયકાથી ભારતીય વસાહતીઓના અમેરિકામાં આવતો પ્રવાહ આજ દિન સુધી ચાલુ જ રહ્યો છે. શ્રી નટવર ગાંધીએ ઈમિગ્રેશન અને ઈન્ડિયન ઈમિગ્રાન્ટ અંગેની સરસ માહિતીમાં આ પુસ્તિકામાં રજુ કરી છે. ગાંધી સાહેબના સૌજંન્ય સાથે એમાંના નાના નાના અંશો રોજ રજુ કરતો રહીશ. આશા છે કે આપને એ શૈક્ષણિક માહિતી જાણવાની ગમશે.

 

અમેરિકામાં વસતા ભારતીયો વિશે”

NatwarGhandhi.jpg

નટવર ગાંધી

 ૧- આ પરિચય પુસ્તિકા પ્રથમ 1982માં પ્રગટ થઈ હતી.  પછી તેનું પુનમુદ્રણ 1999માં થયું. અહીં એની પ્રથમ આવૃત્તિ રજૂ કરી છે.  મૂળમાં માત્ર જોડણી સુધારા કર્યા છે. વધુમાં અહીં રજૂ થયેલા મુદ્દાનું સમર્થન કરતી જે કોઈ વધુ માહિતી મળી છે તે ફૂટનોટમાં મૂકી છે.)

1980માં ઈરાનમાં સળગેલી ક્રાંતિ દરમિયાન અમેરિકન એલચીખાતાના કર્મચારીઓને ત્યાં પકડવામાં આવેલા, અને 444 દિવસો સુધી લગાતાર કેદમાં રખાયેલા.  એ દરમિયાન અમેરિકામાં ભણતા ઈરાની વિદ્યાર્થીઓએ ઈરાનના ક્રાંતિકારી નેતા આયાતોલા ખોમેની અને ઈરાનની ક્રાંતિનો જય બોલાવતા મોરચાઓ અમેરિકાના નાનાંમોટાં શહેરોમાં કાઢેલા.  સામાન્ય અમેરીક્નોમાટે આ મોરચાઓ અસહ્ય થઈ પડેલા. અમેરિકનોનું કહેવું એમ હતું કે એક બાજુ ઈરાન જુગજૂની આંતરરાષ્ટ્રીય રૂઢિને અવગણીને આંગણે આવેલા અતિથિસમા અમેરિકન કર્મચારીઓને કેદમાં પુરે છે, અને બીજી બાજુ, આ ઘા ઉપર મીઠું ભભરાવતા હોય તેમ અહીંના ઈરાની વિદ્યાર્થીઓ અમેરિકાની રાજધાની વોશીન્ગટનમાં વ્હાઇટ હાઉસની બરાબર સામે જ “આયાતોલા ઝિંદાબાદ” કરે છે.  આ તો અમારી મહેમાનગતિનો દુરુપયોગ થયો.

આ ઈરાનીઓને ધક્કો મારીને બહાર કાઢો, અને એમને કેદમાં પૂરો એવાં બિનજવાબદાર સૂચનો થયાં.  ઈરાની એરલાઈન્સ, દુકાનો, ધંધાઓ વગેરેનો બહિષ્કાર કરો, એ લોકોનો હુરિયો બોલાવો એવી માગણીઓ થઈ.  પણ આ દેશનું બંધારણ જ એવું કે કાયદેસર ઈરાની વિદ્યાર્થીઓ ઉપર કે અહીં સ્થાયી થયેલા ઈરાનીઓ ઉપર બહુ કાંઈ થઈ શક્યું નહીં. અમેરિકનો મનમાં ને મનમાં ધૂંધવાઇને બેસી રહ્યા. જોકે થોડાં આડાંઅવળાં છમકલાં જરૂર થયાં.  પણ એકન્દરે અમેરિકન પ્રજાનાં સંયમ અને શિસ્ત પ્રશંસનીય રહયાં અને છતાં સામાન્ય વાતચીતોમાં, રેડિયો અને ટીવી ઉપર આવતા વાર્તાલાપોના કાર્યક્રમોમાં, છાપાંઓમાં આવતા વાચકોના પત્રોમાં, જ્યાં જ્યાં તમને આમપ્રજાની નાડ જાણવા મળે ત્યાં ત્યાં, બહુમતિ અમેરિકન પ્રજાનો પુણ્યપ્રકોપ તરત પ્રગટ થઈ જતો.  અહીં વસતા ઈરાનીઓમાં આ બધાથી વિદેશવાસનો ભય પેઠો, અને અન્ય ઈમિગ્રન્ટ (પરદેશથી વસવાટ માટે આવેલી) પ્રજાઓ પોતાના ભવિષ્ય માટે આશંકિત થઈ.

ઉકળાટના એ દિવસોમાં, અહીં સ્થાયી થઈને વસતા ભારતીયોમાંથી કેટલાકને એમ પણ વિચારો આવેલા કે ધારો જે રીતે અમેરિકન કર્મચારીઓ ઈરાનમાં પકડાય તે રીતે ભારતમાં પકડાયા, તો આપણા સહુની અહીં શી દશા થાય?  ન કરે નારાયણ અને ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે વેર થયું અને બન્ને દેશો યુદ્ધે ચડ્યા, તો આપણું અહીં કોણ ધણી? બીજા વિશ્વયુદ્ધ વખતે જ્યારે જાપાને અમેરિકાના પર્લ હાર્બર ઉપર હવાઈહુમલો કર્યો ત્યારે  અમેરિકાના જાપાની નાગરિકોને સરકારે કોન્સન્ટ્રેશન કેમ્પમાં કેદ પૂરેલા તે માત્ર ચાર દાયકા જૂની જ હકીકત છે. યુદ્ધના ભયજનક વાતાવરણમાં લેવાયેલું આ કરુણ સરકારી પગલું ગેરકાયદેસર હતું તેનો એકરાર તો હજી હવે થાય છે, પરંતુ એ દારુણ દિવસોમાં અમેરિકામાં જ જન્મેલાને સ્થાયી થયેલા જાપાની વંશના અમેરિકન નાગરિકોને પોતાના ઘરબાર અને માલમિલકત છોડીને ઢોરની જેમ વાડામાં પુરાવું પડ્યું તેનું શું? આ દાખલો વિરલ જરૂર ગણાય, છતાં અમેરિકાની લઘુમતિ પ્રજા માટે એનું જે ઐતિહાસિક મહત્ત્વ છે તે ન ભુલાવું જોઈએ.

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા-પ્રકરણ 48– અને અંતે

વાચક મિત્રો, આજના ૪૮માં પ્રકરણ સાથે શ્રી નટવર ગાંધી દ્વારા લખાયલી “એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા” સમાપ્ત થાય છે. શ્રી નટવરભાઈએ પ્રેમ પુર્વક એમની આત્મકથા મારા આ નાના બ્લોગમાં વહેતી કરવાની મંજુરી આપી તે બદલ એમનો હાર્દિક આભાર માનું છું. આપ વાચક મિત્રોનો તો આભારી છું જ. જો આપનો પ્રેમ ન મળ્યો હોત તો આ બ્લોગનું અસ્તિત્વ જ ના હોત.

અમેરિકામાં આવીને સફળ થયેલી અનેક વ્યક્તિઓએ પોતાની વાત એક યા બીજા સ્વરૂપે કહી છે, લખી છે એમાં શ્રી નટવર ગાંધીની વાત ઘણી જૂદી પડે છે. એમણે સાબિત કર્યું છે કે અમેરિકા સાચા અર્થમાં “લેન્ડ ઓફ ઓપોર્ચ્યુનિટી” છે.

જ્યારે એમના વોશેની વાત ફરી વાંચવાનું મન થાય તો મારા આ બ્લોગમાં સ્ક્રોલ કરીને સહેલાઈથી મનગમતા પ્રકરણો વાંચી શકાશે.

સંગ્રહી રાખવા જેવું આ પુસ્તક

ઇમેજ પબ્લિકેશન્સ પ્રા.લિ.

૧૯૯/૧, ગોપાલભુવન, પ્રિન્સેસ સ્ટ્રીટ, મુંબઈ ૪૦૦ ૦૦૨

ફોનઃ +૯૧-૨૨-૨૨૦૦૨૬૯૧, નો સંપર્ક કરવાથી પણ મળી શકશે.

તો વાંચો આજનું અંતિમ પ્રકરણ….૪૮.

 

 

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા

NatwarGhandhi.jpg

નટવર ગાંધી

 

પ્રકરણ 48– અને અંતે

આજે નિવૃત્ત થયા પછી મારી સીએફઓ તરીકેની તેરેક વર્ષની કારકિર્દીનો હું વિચાર કરું છું ત્યારે થોડીક વસ્તુઓ સ્પષ્ટ થાય છે. પહેલી વાત તો એ કે વિશ્વની મહાસત્તા સમા અમેરિકાની રાજધાની વોશીન્ગ્ટનના સીએફઓ થવું એ મારે માટે ન માન્યામાં આવે એવી મોટી વાત હતી.  એક તો હું પહેલી પેઢીનો એશિયન ઈમિગ્રન્ટ, બોલું ત્યારે મારી ભાષામાં ઇન્ડિયન ઉચ્ચારોની છાંટ હજી પણ સ્પષ્ટ તરી આવે.  ભલે હું અમેરિકન સીટીઝન થયો, પણ દેખાવમાં પ્રેક્ટીકલી ફોરેનર જ જોઈ લો. અહીં કાળાઓની બહુમતિ. વોશીન્ગ્ટન એક જમાનામાં ચોકલેટ સીટી તરીકે ઓળખાતું. એનું આખું રાજકારણ કાળાગોરાના ભેદભાવથી રંગાયેલું. દાયકાઓથી ગોરા કોંગ્રેસમેન અને તેમના ખાંધિયાઓ અહીં રાજ કરતા હતા.  ડીસ્ટ્રીકની બહુધા બધી ઉચ્ચ કક્ષાની પોઝિશન એ લોકો પચાવીને બેઠા હતા. હોમરુલ મળ્યા પછી કાળા લોકો અને તેમના પોલીટીશીયનોને  થયું કે આ તો આપણું શહેર છે, એ બધી પોઝિશન હવે કાળા લોકોને મળવી જોઈએ. આ કારણે વિલિયમ્સ મેયર થયા એ પહેલાં આવી કોઈ પોઝિશનમાં કોઈ ગોરો માણસ મળે તો એ અપવાદ રૂપે જ.

આવા તીવ્ર રંગભેદથી કલુષિત રાજકારણમાં મારા જેવા એક “ફોરેનર”ને સીએફઓની અત્યંત અગત્યની પોઝિશન મળે અને એ પોઝિશન ઉપર હું તેર તેર વરસ ટકી રહું એ મોટી અજાયબીની વાત છે.  વધુમાં એ પણ નોંધવું ઘટે કે આ તેરે તેર વરસ મેં ચાર કાળા મેયરના હાથ નીચે કામ કર્યું અને મારી પાંચ પાંચ વાર નિમણૂક થઈ તે કાળા મેયરોએ જ કરેલી. હું એમ નથી કહેતો કે અમેરિકામાં કાળા ગોરાનો રંગભેદ સાવ નાબૂદ થયો છે કે અહીં ડીસ્ક્રીમીનેશન નથી, પણ મારું કહેવાનું એટલું જ છે કે એ બધા રંગભેદ અને ડીસ્ક્રીમીનેશનની વચ્ચે પણ અમેરિકનોમાં પારકી પ્રજાને સ્વીકારવાની અને પોતાના કરવાની અદ્દભુત ઉદારતા છે. એટલું જ નહીં, પણ એ ઇમિગ્રન્ટ પ્રજાને પોતાની રીતે જીવવાની, પોતાનો વિકાસ કરવાની તક અમેરિકા આપે છે.  આ ઉદારતાને કારણે જ આખી દુનિયાના લોકો અમેરિકા આવવા તલપાપડ થાય છે.

હું તો ત્યાં સુધી કહીશ કે હું જે વ્યક્તિગત પ્રગતિ અમેરિકામાં કરી શક્યો તે બીજે ક્યાંય કરી શકત નહીં.  અને આપણા દેશમાં તો નહીં જ નહીં. હું આવું વિધાન કરું છું ત્યારે ઘણા મિત્રો કહે છે કે હું દેશને અન્યાય કરું છું. મને કહેવામાં આવે છે કે હું જો દેશમાં વધુ રહ્યો હોત તો આટલી જ, બલકે આનાથી વધુ પ્રગતિ કરી શક્યો હોત!   મારે ધીરજ રાખવાની જરૂર હતી.  હું દેશમાંથી ઉતાવળે નીકળી ગયો. મને એમ પણ કહેવામાં આવે છે કે હજી પણ મારે દેશમાં જઈને સેટલ થવું જોઈએ. કેટલાક મિત્રો નિવૃત્ત થઈને દેશમાં જઈને સેટલ થયા છે. અને ત્યાં તેમને બહુ ફાવી ગયું છે. આવી વાત નીકળતાં હું એમને વિવેકથી ના પાડું છું.  કહું છું કે હવે અમેરિકા જ મારો દેશ છે.  અહીં મને પચાસથીય વધુ વર્ષ થયાં. સંતાનોના જન્મ અને ઉછેર અહીં જ થયાં. એમનાં સંતાનો પણ અહીં જ જન્મ્યાં  અને ઉછર્યાં. એ બધાં તો જન્મેથી અમેરિકન છે. જે દેશ અને પ્રજાએ મને ઉદારતાથી સ્વીકાર્યો અને મારો વિકાસ કરવાની અદ્દભુત તક આપી એને હું કેમ છોડી શકું? જે થાળીમાં ખાધું છે તેમાં કેમ થુંકાય?

અહીં રહેવામાં અમેરિકાની અનેક આધુનિક સગવડ વાળું સુંવાળું જીવન તો છે જ, એની ના કેમ પડાય? પણ સાથે સાથે આ દેશનું મને જે આકર્ષણ છે તે મારા એક સૉનેટમાં આ રીતે રજુ કર્યું છે:

ગમે  ધનિક દેશ આ, પણ  વિશેષ આકર્ષણ

ઈમર્સન પ્રબુદ્ધ, લિંકન વિમુક્તિદાતા તણું,

થરોનું, વ્હીટમેન, ટ્વૈન, કવિ એમીલીનું મને;

ભલે ઉર વસે સદા જનમભોમ મા ભારતી,

પરંતુ મન, કર્મ, ધ્યાન, દૃઢ આત્મના નિશ્ચયે,

કૃતજ્ઞ ધરું ધૂળ મસ્તક અમેરિકાની સદા.

મેરિકા નહીં છોડવાની મારી દલીલ ઇન્ડિયા છોડવા માટે પણ લાગુ ન પડે?  જે દેશે મને જન્મ આપ્યો, જિંદગીનાં પહેલાં પચીસ વરસ સુધી મારું જતન કર્યું, તેને મેં શું છોડ્યો નહીં? એમાં મારી કૃતઘ્નતા નથી?  પણ સામે એમ પણ દલીલ થઈ શકે કે  મેં દેશ છોડ્યો કે મને દેશમાંથી ધકેલવામાં આવ્યો?  આ આત્મકથાના પહેલા ભાગના મુંબઈના પ્રકરણમાં મેં મારી દેશદાઝની વાત કરી છે, પણ સાથે સાથે મને મુંબઈમાં પડેલ અસહ્ય હાડમારીનીનું વર્ણન કર્યું છે. સીડનહામ જેવી ઉચ્ચ કક્ષાની કૉલેજમાંથી બી.કોમ.ની ડીગ્રી લીધા પછી પણ મને એક સામાન્ય ક્લર્કની નોકરી મેળવવામાં કે દૂરના પરાંમાં એક નાનકડી ઓરડી લેવામાં એટલી મુશ્કેલી પડી હતી કે હું મુંબઈ છોડવા તૈયાર થઈ ગયો હતો. આવી મુશ્કેલીઓ સહન કરવામાં હું કાંઈ નવી નવાઈનો ન હતો. મારા જેવા ભણેલાગણેલા અસંખ્ય લોકોની પણ આ જ કહાણી હતી. કોઈ એમ ન કહી શકે કે મેં પ્રયત્નો કરવામાં પાછું વાળીને જોયું છે, કે મારી દેશદાઝ ઓછી હતી. હતાશાના એ દિવસોમાં હું ખલિલ જીબ્રાનની કવિતા, “Pity the Nation,”નો મકરંદ દવેએ કરેલો અનુવાદ, “એ દેશની ખાજો દયા,” વારંવાર ગણગણતો.

દેશને છોડીને અહીં આવીને રહી જવામાં દરેક વિચારશીલ ભારતીયને એક પ્રકારની મથામણ તો રહે છે જ. મારી એ મથામણ મેં મારા એક સોનેટમાં આ મુજબ રજુ કરી છે:

“જરૂર તજી હિંદની સરહદો, પરંતુ મટ્યો

નથી જ નથી હિન્દી હું, તજી નથી જ એ સંસ્કૃતિ

કદી બૃહદ હિંદની, નથી ભૂગોળ પૃષ્ઠે ભલા,

સીમિત કદી ભવ્ય ભારત, વળી સવાયો થઈ

અમેરિકન, હું થઈશ ગુજરાતી ગાંધી તણો,

ઉદારઉર, ક્ષાંત નાગરિક હું બનું વિશ્વનો,

સદૈવ રટું મંત્ર એક: વસુધૈવ કુટુંબકમ્!”

આજે જીવનના સંધ્યાકાળે દેશ વિશેની જૂની વાતો ઉખેળવાનો કોઈ અર્થ નથી. માત્ર એટલું જ કહીશ કે જીવનમાં મેં જે કેટલાક અગત્યનાં પગલાં ભર્યા છે તેમાં અમેરિકા આવવાનું તે બહુ જ મહત્ત્વ નું પગલું હતું. એ બાબતનો મેં ક્યારેય રંજ કર્યો નથી.  ઊલટાનું જ્યારે જ્યારે દેશની મુલાકાતે જાઉં છું ત્યારે જે કાંઈ જોઉં, સાંભળું છું ત્યારે થાય છે કે મારું અમેરિકા આવવાનું પગલું મારે  પોતાને માટે નિશંક સાચું હતું.  દરેક વ્યક્તિની કૌટુંબિક, સામાજિક અને આર્થિક પરિસ્થિતિ જુદી જુદી હોય છે.  તેથી જ તો આજથી સાંઠેક વર્ષ પહેલાંની મારી પરિસ્થિતિ જોતાં જો મારું અમેરિકા આવવાનું પગલું યોગ્ય હતું તો બીજાઓ માટે પણ એ ઉચિત હોય એવું કહેવાની ધૃષ્ટતા હું નહીં કરું.

2014ની શરૂઆતમાં છેલ્લાં  લગભગ સાંઠેક વર્ષોથી કંઈક ને કંઈક કામમાં પ્રવૃત્ત રહેલો હું હવે નિવૃત્ત થયો!   સીએફઓના અગત્યના જોબમાંથી હું રીટાયર થયો ત્યારે મારે શું કરવું અને ખાસ તો શું ન કરવું તેનો મને સ્પષ્ટ ખ્યાલ હતો કે.  સામાન્ય રીતે સીએફઓ જેવી ઉચ્ચ કક્ષાની પોજીશનમાંથી નિવૃત્ત થયા પછી કન્સલ્ટીંગ કરવાની તક બહુ મળે.  તમારા ક્ષેત્રમાં હોશિયાર છો, વધુ જાણકાર છો, અને એ બાબતમાં મદદ કરી શકશો એ બહાને  અમેરિકાની કન્સલ્ટીંગ કંપનીઓ તમને હાયર કરે.  પણ મૂળ આશય તો તમારી લાગવગ અને ઓળખાણથી તમે જ્યાં કામ કર્યું હોય ત્યાં એમને મોટા કોન્ટ્રેક અપાવશો એ હોય છે. મેં નક્કી કર્યું હતું કે એવી વેશ્યાગીરીનું કામ હું નહીં કરું.  મોટી કંપનીઓ તમારી ખ્યાતિને લીધે એમના બોર્ડ ઓફ ડાયરેક્ટર્સમાં નીમણૂક કરે અને તમારા સલાહસૂચના માગે.  પણ આવી બોર્ડ અપોઈન્ટમેન્ટ માટે એ લોકો 50-60ની ઉમ્મરના લોકો પસંદ કરે. એ ઉંમર તો હું ક્યારનોય વટાવી ચૂક્યો હતો.  એટલે કોર્પોરેટ બોર્ડ્સની બારી મારે માટે બંધ હતી.

એવામાં અહીંની જ્યોર્જ ટાઉન યુનિવર્સિટીની બિજનેસ સ્કૂલમાંથી કોલ આવ્યો કે તમે અમારે ત્યાં બે વરસ માટે Distinguished Policy Fellow તરીકે આવો. પણ મારે કોઈ યુનિવર્સિટીમાં પ્રોફેસર થઈને પાછું અકાઉન્ટીન્ગ ભણાવવું નહોતું. એમાં ક્લાસની તૈયારી કરવી પડે, લેટેસ્ટ અકાઉન્ટીન્ગ પ્રિન્સિપલ્સ અને પ્રેક્ટીસનો વળી અભ્યાસ કરવો પડે, એ બધું આ મોટી ઉંમરે કરવાની ઈચ્છા નહોતી. એ મારા રસના વિષયો પણ ન હતાં. એક જમાનામાં કરવું પડે એટલે એવું કંટાળા જનક કામ કરેલું, પણ હવે એવું કાંઈ નહીં કરવાનું મેં નક્કી કરેલું. વધુમાં મેં નક્કી કર્યું હતું કે આ જાતી જિંદગીએ બને ત્યાં સુધી ન ગમતી એવી એક પણ વસ્તુ નહીં કરું.  મેં યુનિવર્સિટીવાળાઓને શરત મુકી કે હું ભણાવીશ નહીં.  યુનિવર્સિટીના ફાઈનાન્સ ડીપાર્ટમેન્ટના હેડ મને કહે કે તમારે ભણાવાની જરૂર નથી. ક્યારેક ક્યારેક મ્યુનિસિપલ ફાઈનાન્સ વિષે લેકચર આપજો, તમારા ડીસ્ટ્રીકના અનુભવ વિષે વિદ્યાર્થીઓ સાથે વાતો કરજો, અમને જરૂર પડે સલાહસૂચનાઓ આપજો. આમ બે વરસની એ અપોઈન્ટમેન્ટ લીધી.

બીજી એક અગત્યની પ્રોફેશનલ પ્રવૃત્તિમાં હું વર્લ્ડ બેન્ક સાથે કન્સલ્ટીંગ કરું છું. હું જ્યારે ડીસ્ટ્રીકનો સીએફઓ હતો ત્યારે ઘણી વાર બેન્કના અધિકારીઓ મને ડીસ્ટ્રીકના અનુભવો વિષે પ્રવચન આપવા બોલાવતા.  એમને માટે આફ્રિકા અને એશિયાના ગરીબ દેશો માટે ડીસ્ટ્રીક જે રીતે કથળેલી નાણાંકીય પરિસ્થિતિમાંથી ઊગરીને રીતે સદ્ધર થયું તે એક અનુકરણીય દાખલો હતો.  દેશ ગરીબ હોય કે સમૃદ્ધ, પણ જો પ્રાથમિક નાણાંકીય જવાબદારીની અવગણના થાય તો દીવાળું કાઢવા સુધી જવું પડે એ સમજાવવા માટે ડીસ્ટ્રીક એક જીવતો જાગતો દાખલો હતો. બેન્કના અધિકારીઓ મને વિનંતિ કરી કે હવે હું નિવૃત્ત થયો છું તો ડીસ્ટ્રીકના આ નાણાંકીય ઉદ્ધારની વાતો કરવા પરદેશ જાઉં ખરો? મેં ખુશીથી હા પાડી. તો આમ બેન્કના આશ્રયે હું દક્ષિણ કોરિયા, જોર્ડન, ટર્કી, ઇન્ડિયા અને ઇથિઓપિયા ગયો છું.  બેન્કના આ મિશનમાં મને એશિયા અને આફ્રિકાના ઘણા બધાં ફાઈનાન્સિયલ ઓફિસરોને મળવાની અને એમની સાથે ચર્ચા વિચારણા કરવાની તક મળે છે.  સાથે સાથે દુનિયા ભમવાની તક મળે છે.

વોશીન્ગ્ટનના ચીફ ફાઈનાન્સિઅલ ઓફિસરનો અગત્યનો હોદ્દો ધરાવતા હોવાથી સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિમાં ભાગ લેવા મને અનેક આમંત્રણો મળતાં. સીએફઓના મારા હોદ્દાની રુએ મારાથી બનતી કાયદેસરની બધી મદદ એમને કરતો.  નિવૃત્ત થયા પછી અહીંની પ્રખ્યાત શેકસ્પિયર અને અરીના સ્ટેજ થીએટર કંપનીઓના બોર્ડ મેમ્બર થવાનું નિમંત્રણ મળ્યું.  આમ તો આવી બોર્ડ મેમ્બરશીપ માટે હજારો ડોલર આપવા પડે, પણ મારી બાબતમાં થિયેટર કંપનીઓ મારી મેમ્બરશીપનો જુદી રીતે લાભ લેવા માંગતી હતી.  એમને એમ છે કે હું મારી ઓળખાણ અને લાગવગથી ડીસ્ટ્રીક પાસેથી ગ્રાન્ટ કે બીજી કોઈ રીતે એમને માટે મદદ મેળવી શકીશ!  આ બોર્ડ મેમ્બરશીપનો એક ફાયદો એ કે અહીંની સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓમાં સક્રિય રસ લેવાની તક મળે.  વધુમાં વોશીન્ગ્ટનની સાંસ્કૃતિક દુનિયાના અગ્રણીઓનો પરિચય થાય.  આવી સંસ્થાઓ ચલાવવી કેટલી મુશ્કેલ તે પણ સમજાય.

છેલ્લા દસેક વરસથી હું અહીંની વિખ્યાત મેટ્રોપોલિટન ક્લબનો મેમ્બર છું.  1863 અમેરિકાની દારુણ સિવિલ વોર જ્યારે ચાલતી હતી ત્યારે એની સ્થાપના થએલી.  અત્યારે વ્હાઈટ હાઉસની બાજુમાં એ જે ક્લબ હાઉસમાં છે તે બિલ્ડીંગ પણ સોથી પણ વધુ વરસ જુનું છે.  માત્ર અમેરિકાના જ નહીં પણ આખી દુનિયાના અગત્યના માણસો એમાં જોડાવા ઈચ્છે એવી એ ક્લબની મહત્તા છે.  એબ્રાહમ લીન્કનથી માંડીને લગભગ બધા જ અમેરિકન પ્રેસિડેન્ટ, સેનેટરો, કોંગ્રેસમેન, એમ્બેસેડર્સ, કેબીનેટ મેમ્બર્સ, યુનિવર્સીટી પ્રેસિડેન્ટ વગેરે એના મેમ્બર્સ છે. હું મેમ્બર હોવાથી ત્યાં થતા અનેક કાર્યક્રમોમાં ભાગ લેવાની તક મળે છે.  વોશીન્ગ્ટનના અગ્રણી નેતાઓ અને અગત્યના નાગરિકોનો ત્યાં પરિચય થાય છે.  આ બધી પ્રવૃત્તિઓ પન્નાના સહકારથી અને સાનિધ્યમાં જ થાય છે.  નલિનીના અવસાન  પછી પન્નાનો સહવાસ એ મારા જીવનનું એક અત્યંત ઉજળું અને અવિભાજ્ય પાસું છે.  જીવનની સંધ્યાના આ સુખદ વર્ષોની વાત હવે પછી.

અત્યારે તો આ આત્મકથનનો હું અંત લાવું છું. પ્રસ્તાવમાં જણાવ્યું છે તેમ આ લખવાનો મુખ્ય આશય તો જાતને હિસાબ આપવાનો હતો. મનુષ્ય જીવન જીવવાની જે અમૂલી તક મળી છે તે મેં વેડફી નાખી છે કે એ તકનો મેં કઈં સદુપયોગ કર્યો છે તે ચકાસવું હતું.  એ ઉપરાંત આગળ જણાવ્યું છે તેમ હું મહત્ત્વાકાન્ક્ષાના મહારોગથી સદાય પીડાતો રહ્યો છું, અને હજી પણ પીડાઉં છું. જે કાંઈ ધાર્યું હતું તે સિદ્ધ નથી થયું તે તો સ્પષ્ટ જ છે, પણ એ માટે મેં યથાશક્તિ અને યથામતિ પ્રયત્નો કર્યા છે કે નહીં તે તો વાચકમિત્ર જ નક્કી કરી શકે.

લેખકની નોંધ

#####

આગળ જણાવ્યું તેમ આ આત્મકથા મૂળમાં તો જાતનો હિસાબ આપવા લખાઈ હતી.  છતાં જો એ કોઈ વાચકને પ્રેરણાદાયક નીવડી હોય અથવા કોઈ બીજે કારણે પણ ઉપયોગી થઈ હોય તો એ સુભગ અકસ્માત છે.

કોઈ પણ  આત્મકથામાં લખનારના અંગત વિચારો આવે એ અનિવાર્ય છે.  તે ઉપરાંત જે કોઈ હકીકતોનો ઉલ્લેખ થયો છે, ખાસ કરીને મારી અમેરિકાની કારકિર્દીની જે વાત કરી છે એ બાબતના સંદર્ભો અને વિશેષ માહિતી જો કોઈને જોઈતી હોય તો એ બાબતની  80 જેટલી ફૂટનોટ્સ દેશમાં પબ્લિશ થયેલ “એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા”  માંથી મળી રહેશે.  આ પુસ્તક મુંબઈના વિખ્યાત પ્રકાશક ઈમેજ પબ્લિકેશન્સે 2016માં પબ્લિશ કર્યું છે.

હવે જ્યારે આ ધારવહીનો અંત આવે છે ત્યારે  બે વ્યક્તિઓનો ખાસ આભાર માનવાનો છે.   પરમ મિત્ર અને આશાસ્પદ કવિ અને નવલકથાકાર જયશ્રી મર્ચન્ટનો આગ્રહ હતો કે મારે આ આત્મકથા શ્રી પી. કે. દાવડાના લબ્ધપ્રતિષ્ઠ બ્લોગ “દાવડાનું આંગણું”માં કટકે કટકે દર અઠવાડિયે રજુ કરવી. દાવડા સાહેબે પણ એ વાત ઉત્સાહથી વધાવી લીધી અને દર સોમવારે એક પછી એક પ્રકરણ એમના બ્લોગ ઉપર મુકવાના શરૂ કર્યાં.  જુદે જુદે ઠેકાણેથી મને જે પ્રતિભાવો મળ્યા છે તે ઉપરથી કહી શકાય કે દુનિયામાં જ્યાં જ્યાં ગુજરાતીઓ વસે છે ત્યાં ત્યાં વધુ ઓછા અંશે આ બ્લોગ જરૂર વંચાય છે.  આ બ્લોગ દ્વારા મને જે વિશાળ વાચક વર્ગ મળ્યો તે માટે હું બાવડાં સાહેબનો બહુ આભારી છું.  પરદેશમાં, ખાસ કરીને અમેરિકામાં લખાતા વર્તમાન ગુજરાતી ભાષા અને સાહિત્યનો પ્રસાર કરવામાં શ્રી દાવડા મોટું કામ કરી રહ્યા છે તેની હું સાભાર નોંધ લઉં છું.

દેશથી દસ હજાર માઈલ દૂર રહીને દેશ વિશેની, ખાસ કરીને સાંઠ સિત્તેર વરસ જૂની વાતો લખવી દુષ્કર છે.  તેમાં જોખમ પણ છે.  તેથી આ લખાણમાં  કંઈક ભૂલો રહી ગઈ હશે. ઉપરાંત એમાં અનેક જોડણી ભૂલો પણ હશે,  એ બધાની જવાબદારી તો મારી જ છે.

–નટવર ગાંધી

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા

NatwarGhandhi.jpg

નટવર ગાંધી

પ્રકરણ 47– નિવૃત્તિલેવાનો નિર્ણય

સિએફઓનુ મિશન એક હાથે સિદ્ધ નથી થતું.  એ માટે હું બધા જ કર્મચારીઓને જવાબદાર  ગણું છું.  એમાંય ઉચ્ચ અધિકારીઓને તો ખાસ. એટલા માટે ઉચ્ચ કક્ષાના અધિકારીઓને રજા આપવાની જવાબદારી મેં મારી પોતાની રાખી. ખાસ કરીને ટેક્સ સ્કેન્ડલ પછી ટેક્સ ડીપાર્ટમેન્ટ અને એના રીયલ એસ્ટેટ સેક્શનના બધા જ ઉચ્ચ અધિકારીઓને એક સાથે જે દિવસે સ્કેન્ડલ બહાર પડ્યું તે જ દિવસે રજા આપી. જે કેટલાકને મેં ફાયર કર્યા તેમને મેં પોતે જ હાયર કરેલા. એમની આંખ નીચે આવડું મોટું સ્કેન્ડલ થયું એનું પરિણામ એમણે ભોગવવું જ પડે.  આ બાબતમાં મેં મારી જાતને પણ બાકાત નહોતી રાખી. જેવું સ્કેન્ડલ બહાર પડ્યું કે તુરત જ મેં એની જવાબદારી સ્વીકારી લીધી, અને મેયર અને કાઉન્સિલને મારું રાજીનામું આપવાની તૈયારી બતાવી.

બીજી અગત્યની વાત એ હતી કે દરેક કર્મચારીને, ખાસ કરીને ઉચ્ચ અધિકારીઓને બરાબર ખબર હતી કે એમની જવાબદારી શું હતી, એમણે શું કરવાનું હતું, અને જો એ ન થાય તો શું પરિણામ આવે.  જો ડીસ્ટ્રીકને ઓડીટર પાસેથી “ક્લીન ઓડીટ”નું સર્ટીફીકેટ ન મળે તો કમ્પ્ટ્રોલરને રાજીનામું આપવું પડશે, તે સ્પષ્ટ હતું.  તેવી જ રીતે વોલ સ્ટ્રીટમાં અમારુ રેટિંગ ઘટ્યું તો તે બાબતમાં ટ્રેજરરે જવાબ આપવો પડશે. જો અમારું બજેટ બેલેન્સ ન થયું તો બજેટ ડાયરેકટરે એ બાબતની જવાબદારી સ્વીકારવી પડશે અને એનું પરિણામ ભોગવવું પડશે. આ બધી જવાબદારી સ્પષ્ટ હતી. હું અમારી મીટીંગોમાં વારંવાર ભાર મૂકીને એ વાત સમજાવતો.  એ મુજબ મેયર, કાઉન્સિલ મેમ્બર્સ, કોંગ્રેસ, રેટિંગ એજન્સીઓ, છાપાંઓ વગેરેને ઓવર સ્પેન્ડીંગની, ઓવર બોરોઈન્ગની, ડીસ્ટ્રીકની ઇકોનોમીની મુશ્કેલીઓની નિયમિત જાણ કરીને હું ચેતવતો.

ઑફિસમાં કે બહાર મેં ટ્રાન્સપેરન્સી રાખી હતી–  છુપાવવાની વાત જ નહીં. એ જ પ્રમાણે કોઈ સુષ્ઠુ સુષ્ઠુ “સ્યુગર કોટિંગ” પણ નહીં કરવાનું.  “Bad news first and fast,” એ ન્યાયે કોઈ પણ નાની મોટી મુશ્કેલી આવી રહી હોય તેની જાણ થવી જ જોઈએ જેથી એનો નિકાલ કરવાના પ્રયત્નો કરી શકાય. ટ્રાન્સપેરન્સીની આ પ્રેક્ટીસને કારણે મારી એક સ્પષ્ટવક્તા તરીકેની ક્રેડીબીલીટી બંધાઈ ગઈ. અને લોકોને ખાતરી હતી કે ધાર્યા મુજબ જો કંઇ ન થયું તો તે બાબતનું જે કોઈ આકરું પગલું ભરવાની વાત મેં કરી હતી તે ભરાશે જ.

મને ઘણી વાર પૂછવામાં આવે છે કે ડીસ્ટ્રીકની નાણાંકીય પરિસ્થિતિમાં જે ધરખમ ફેરફાર થયા એ કેવી રીતે થયા? એની પાછળ શું કીમિયો હતો? એ ક્યાં પ્રકારનો જાદુ હતો? હા, જન્ક બોન્ડના સ્ટેટસમાંથી AA and AAA સુધીના બોન્ડ રેટિંગ પર આટલી ઝડપથી પહોંચવું એ અમેરિકન મ્યુનીસીપલ ફાઈનાન્સ ક્ષેત્રે ખરેખર જ અસાધારણ ઘટના હતી. પણ એની પાછળ કોઈ જાદુ કે કીમિયો નહોતો. ખરું પૂછો તો એ કોમન સેન્સની વાત હતી.  જેટલી આવક હોય તેટલું જ ખર્ચવું, રેવન્યુ એસ્ટીમેશન સંભાળીને કન્જર્વેટીવ થઈને કરવું, બોરોઈન્ગ પણ સંભાળીને કરવું કે જેથી એ બાબતનું વ્યાજ નિયમિત ભરી શકાય,  ઈમરજન્સીમાં બહુ મુશ્કેલી વગર સીટી મેનેજ કરી શકાય તે માટે સારા પ્રમાણમાં રિઝર્વ રાખવું, પંચવર્ષીય બેલેન્સ્ડ બજેટ બનાવવા–વગેરે નીતિનિયમોમાં કશું નવું નથી, કે નથી કોઈ જાદુ. એ બધું તો દીવા જેવું ચોખ્ખું છે.

આ નીતિનિયમો જો જૂના અને કોમન સેન્સ જેવા સરળ અને સીધા છે, જો દીવા જેવા ચોખ્ખા છે તો પછી ડીસ્ટ્રીકનું ફંડ બેલેન્સ $500 મીલીયન જેટલી જબ્બર ખાધમાં કેમ ગયું હતું? શા માટે વોલ સ્ટ્રીટ અને બીજે બધે એની આબરૂના કાંકરા થયા હતા? પ્રશ્ન અહીં નીતિનિયમોનો નથી, એમના પાલનનો છે, એમને અમલમાં મૂકવાનો છે.  ડીસ્ટ્રીકના પોલીટિશીયનો, બધા પોલીટિશીયનોની જેમ બજેટીંગના આ સાદા અને સરળ નિયમો સમજવા છતાં, એમને અમલ મૂકવા તૈયાર નહોતા. બજેટ બેલેન્સ કરવું હોય તો ગમે તેમ ખર્ચો ન થાય તે વાત લોકોને કહેવા એ તૈયાર નહોતા.  લોકોને ગમતી હોય તે પ્રોજેક્ટ નહીં થઈ શકે એવી સ્પષ્ટ વાત કરવી અઘરી છે. એનાથીય વધુ અઘરી વાત છે જરૂર પડે ત્યારે ટેક્સ વધારવાની.  જો ખર્ચો કરવો છે પણ એને જરૂરી આવક ઊભી કરવા માટે ટેક્સ વધારવો નથી, તો પરિણામે ખાધ આવે એમાં કશું નવું નથી. આનો અર્થ એવો નથી કે જે ખર્ચ કરવાનો છે તે અયોગ્ય છે કે જરૂરી નથી, પણ જો એને પૂરતી આવક ન હોય તો એ ખર્ચ ન જ થઈ શકે એ કડવી વાત કોણ કહે?

આ વાત કહેવાથી પતતું નથી, પણ એને અમલમાં કોણ મૂકે?  ડીસ્ટ્રીકમાં આ કડવું કામ સીએફઓને માથે હતું.  તે મેં મારી સમજ મુજબ કર્યું. તે માટે સીએફઓ પાસે પોતાના મિશન માટેની સ્પષ્ટ સમજ તો હોવી જરૂરી છે જ, પણ સાથે સાથે એનો અમલ કરવાની હિંમત પણ હોવી જોઈએ. લોકોને ગમતા કોઈ પ્રોજેક્ટ માટે ખર્ચો કરવાની ના પાડો એ કડવી વાત પોલીટિશીયનોને ગમવાની નથી.  એ તો લોકોને પ્રોમિસ આપીને બેઠા છે, તેમને તો ચૂંટાવું છે. એ બધા તો તમારે માથે માછલાં ધોવાના છે, તમારો હુરિયો બોલવાના છે. હોસ્પિટલ જેવી લોકોની અત્યંત જરૂરિયાતની પ્રોજેક્ટની પૈસાના અભાવે ના પાડો તો પણ લોકો તમારો જ વાંક કાઢવાના છે. પોલીટિશીયનો તો એમ જ કહેવાના છે કે અમારે તો હોસ્પિટલ ચાલુ રાખવી છે, આ દુષ્ટ સી.એફ.ઓ. આડે આવે છે! આવા સમયે અડગ થઈને–Dr.

1997-2013 સુધીના મારા ડીસ્ટ્રીકના ટેન્યર દરમિયાન તેની આર્થિક અને નાણાંકીય  પરિસ્થિતિમાં ધરખમ ફેરફાર થયા તેમાં મેં જે કાંઈ નાનો મોટો ભાગ ભજવ્યો એ મારા પ્રોફેશનલ જીવનની મોટી ધન્યતા હતી.  ડીસ્ટ્રીકની આવી અસાધારણ નાણાંકીય  સદ્ધરતા પ્રાપ્ત કરવામાં કન્ટ્રોલ બોર્ડ, મેયર્સ, કાઉન્સિલ, વગેરેનો હિસ્સો જરૂર મોટો. ટેક્સ કમિશ્નર (1997-2000) અને પછી સીએફઓ (2000-2014) તરીકે મેં પણ અગત્યનો ભાગ ભજવ્યો. પરંતુ એ હોદ્દાઓમાં મને મારા વફાદાર, કુશળ અને શક્તિશાળી સ્ટાફની ખૂબ મદદ મળી.  હું તો ત્યાં સુધી કહીશ કે એ સ્ટાફ વગર મેં જે કાંઈ કર્યું તે ન જ કરી શક્યો હોત.

છતાં સીએફઓ ઑફિસના હેડ તરીકે હોળીના નાળિયેરનું જેમ થાય છે તેમ જ્યારે જ્યારે ડીસ્ટ્રીકના ફાઈનાન્સની વાત થતી, ત્યારે મારું નામ આગળ ધરાતું.  કોઈનું રીયલ પ્રોપર્ટી અસેસમેન્ટ બરાબર ન થયું, કોઈને ટેક્સ રીફંડ ટાઈમસર ન મળ્યું, કોઈનો પે રોલ ચેક ગુમ થઈ ગયો એવા સામાન્ય પ્રશ્નોથી માંડીને ડીસ્ટ્રીકના ફંડ બેલેન્સની સિલક વધી કે ઘટી, સરપ્લસ થયું કે નહીં, સ્ટેડિયમ બંધાશે કે નહીં, હોસ્પિટલ બંધ થશે કે ચાલુ રહેશે એવા મોટા પ્રશ્નો સુધી આંગળી સીએફઓ તરફ જ ચીંધાતી.  સીએફઓ ના હાથમાં જો ડીસ્ટ્રીકના ફાઈનાન્સની બાબતમાં અસાધારણ સત્તા હોય, તો તેને માથે એને અનુરૂપ જવાબદારી હોય એમાં નવાઈ શી?  એટલે જ કદાચ વોશીન્ગ્ટનોનિયન મેગેજીને મને “Dr. No” તરીકે નવાજ્યો.

1995માં ડીસ્ટ્રીકના ફંડ બેલેન્સમાં $530 મીલીયનની જો ખાધ હતી તે 2013માં તે સિલક થઈ અને  $1.7 બિલીયન સુધી પહોંચી!  જે લોકોએ 1990ના દાયકામાં ડીસ્ટ્રીકની વણસેલી નાણાંકીય પરિસ્થિતિના અત્યંત કઠિન દિવસો જોયા છે, તેમને માટે જાણે કે આ સોનાનો સૂરજ ઊગ્યો હતો. કોંગ્રેસમાં આ જબ્બરદસ્ત ફેરફારની ખાસ નોંધ લેવાઈ.  સેનેટ અપ્રોપ્રિએશન સબકમિટીના ચેરમેન મેરી લેન્ડરોએ ડીસ્ટ્રીકના બજેટ હિયરીંગમાં કહ્યું પણ ખરું: “I would also like to recognize the extraordinary work of the Chief Financial Officer Natwar Gandhi for his efforts to ensure that the City has accurate information about the status of its finances, so that we can examine the budget with the confidence, and for creating a true picture of the City’s fiscal health…Natwar Gandhi and his team have fixed a broken revenue system and are doing a terrific job advising the Mayor and the Council on the City’s overall fiscal health.”

ડીસ્ટ્રીકની અસાધારણ નાણાંકીય સદ્ધરતા અને એ બાબતમાં પ્રવૃત્તિઓને કારણે મને એકે પછી એક એમ એવોર્ડ અને માનસમ્માન મળવાના શરુ થયાં. વોશીન્ગ્ટન સીટી પેપરે મને “મિરેકલ વર્કર” (Miracle Worker) કહ્યો.  વોશીન્ગ્ટનોનિયન મેગેઝીને મને 2007માં “વોશીન્ગ્ટનોનિયન ઓફ ધ ઈયર,” અને 2008માં “મોસ્ટ પાવરફુલ પીપલ”માં મારી ગણતરી કરી.  જાન્યુઆરી 18, 2007માં મને કેફ્રીટ્ઝ ફાઉન્ડેશન તરફથી મેરીટોરીયસ લીડરશીપ એવોર્ડ અને એસોશિએશન ઑફ ગવર્નમેન્ટ અકાઉન્ટનટ્સનો એવોર્ડ મળ્યો  (“strong leadership and dedication to bring the district’s government finances out of an extreme financial crisis”).  એ જ અરસામાં અમેરિકાની નેશનાલાઈજ થયેલી પેસેન્જર રેલવે Amtrak તરફથી એનો સીએફઓ થવાનું વધારે પગાર સાથે આમંત્રણ આવ્યું. પણ મેયર અને કાઉન્સિલ મને એમ ડીસ્ટ્રીક છોડવા દેવા માંગતા ન હતા. તેમણે Amtrakની ઓફર કરતા વધુ પગાર આપી ડીસ્ટ્રીકમાં જ રહેવાનો આગ્રહ કર્યો.

2013ના ફેબ્રુઆરીમાં મેયરને મેં કહ્યું કે હું હવે નિવૃત્ત થવા માંગું છું.  મેયર ગ્રે આ વાત માની જ ન શક્યા. એ કહે કે હજી મારા કોન્ટ્રેક્ટને પૂરા થવાને બીજાં ચાર વરસ બાકી છે. ગયા વરસે કેટલા બધા ઉત્સાહથી મારી નિમણૂક થઇ હતી!  કાઉન્સિલમાં બીજા પાંચ વરસનું મારું નોમીનેશન કન્ફર્મેશન માટે આવ્યું ત્યારે પ્રેસ, લેબર યુનિયન, બિજનેસ કમ્યુનીટી, વોલ સ્ટ્રીટ, કોંગ્રેસ બધેથી એને વધાવી લેવામાં આવ્યું.c  કાઉન્સિલ માં પણ એક કાઉન્સિલ મેમ્બર જે મારી સાથે છેલ્લા તેર વરસથી વેર લઈને બેઠો છે તે સિવાય બીજા બારે બાર મેમ્બર્સનો મને ટેકો હતો.  આમ 12-1 ના મતથી નોમીનેશન કંફર્મ પણ થયું. મારી સાથે કામ કરતાં  લોકોને રાહત થઈ કે સીએફઓની ઑફિસ અને એમનો જોબ બીજા પાંચ વરસ સહીસલામત છે.

આ જ સમયે મેયર ગ્રેની ઈલેકશન કેમ્પેનમાં ગેર કાયદેસર $650,000નો ખર્ચ થયો છે વો ગંભીર આક્ષેપ મુકાયો. એ બાબતમાં યુ.એસ.અટર્નીએ ઇન્વેસ્ટીગેશન શરૂ કર્યું હતું. કાઉન્સિલમાં હિયરીંગ શરૂ થયા. છાપાંઓમાં હો, હા થઈ ગઈ.  પ્રેસવાળા અને કેટલાક કાઉન્સિલ મેમ્બર્સ મેયરનું રાજીનામું માગવા માંડ્યા. એટલું ઓછું હતું તે કેટલાક કાઉન્સિલ મેમ્બર્સ સામે પણ લાંચ રુશ્વત અને ગેરકાયદેસરના વર્તનના આક્ષેપ મુકાયા. આ કારણે કાઉન્સિલ ચેરમેને રાજીનામું આપવું પડ્યું, અને જેલમાં જવાને બદલે એને ઘરે  બેસી રહેવાની સજા (house arrest) થઈ.  બીજા બે કાઉન્સિલ મેમ્બર્સને તો જેલમાં જવું પડ્યું. આમ ડીસ્ટ્રીકનું રાજકારણ ડહોળાઈ ગયું. એવા સમયે હું બીજા પાંચ વર્ષ રહેવાનો છું એ વાતથી વોલ સ્ટ્રીટ, બિજનેસ કમ્યુનીટી અને કોંગ્રેસમાં ધરપત થઈ હતી. મેયર કે કાઉન્સિલનું જે થવાનું હોય તે થાય, પણ જ્યાં સુધી ડીસ્ટ્રીકમાં વિશ્વાસપાત્ર સીએફઓ છે, ત્યાં સુધી એની નાણાંકીય સદ્ધરતા માટે ચિંતા કરવાની જરૂર નથી.

મારી જો ડીસ્ટ્રીકમાં આટલી બધી ક્રેડીબીલીતી હોય તો પછી હું શા માટે નિવૃત્ત થતો હતો? બે કારણ હતાં. વરસો પહેલાં દેશમાં, હું જો ભૂલતો ન હોઉં તો, વિખ્યાત ક્રિકેટર વિજય મર્ચન્ટે ક્યારે રીટાયર થવું એ માટે કહ્યું હતું: “One should retire when people would ask, “why?,” rather than “why not?” એ વાત મારા મનમાં રહી ગયેલી. 1997માં હું જયારે ડીસ્ટ્રીકમાં જોડાયો ત્યારે એની આર્થિક અને નાણાકીય પરિસ્થિતિ વણસેલી હતી, તે અવદશા હવે ન હતી.  2013માં ડીસ્ટ્રીક અસાધારણ નાણાંકીય સદ્ધરતા ધરાવતું હતું.  આ સદ્ધરતા પ્રાપ્ત કરવામાં મેં અગત્યનો ફાળો આપ્યો હતો. મને થયું કે મારું કામ પૂરું થયું.

1957થી માંડીને ઠેઠ આજ સુધીના લગભગ 60 વરસ હું સતત કંઈક ને કંઈક પાર્ટ ટાઈમ કે ફૂલ ટાઇમ કામ કરતો જ રહ્યો છું. અમેરિકામાં નિવૃત્તિ ઉંમર 65ની ગણાય. મેં જ્યારે  નિવૃત્તિની વાત કરી ત્યારે મને 73 વર્ષ થયા હતાં. મને મનગમતી વાંચન, લેખન, અને સાહિત્યની પ્રવૃત્તિ હું મુખ્યત્વે વિકેન્ડમાં જ કરી શકતો.  હવે તે મારે ફૂલ ટાઈમ કરવી હતી.  વધુમાં ડીસ્ટ્રીકના સીએફઓ તરીકે મેં તેર વર્ષ કામ કર્યું. અમેરિકાના કોઈ મોટા શહેરના સીએફઓ તરીકે ભાગ્યે જ કોઈ આટલો લાંબો સમય ટક્યું હોય. વોશીન્ગ્ટનમાં આવા સ્ટ્રેસવાળા જોબમાં લોકો બહુ બહુ તો બે ત્રણ વરસ ટકે, જ્યારે હું તેર વરસ ટક્યો એનું મને જ આશ્ચર્ય હતું.

પણ નિવૃત્તિ લેવાનું મુખ્ય કારણ હતું: પન્ના નાયક!  નલિનીના દુઃખદ મૃત્યુને હવે પાંચ વરસ થવા આવ્યાં હતાં. પન્નાના પતિ નિકુલને મર્યે સાતેક વરસ થયાં હતાં. પન્ના ગુજરાતી સાહિત્યની એક પ્રતિષ્ઠિત કવિયત્રી. એનું ઘર એ ફિલાડેલ્ફીયાનું સંસ્કૃતિધામ હતું. રવિશંકરથી માંડીને અનેક કલાકારો, સાહિત્યકારો, દેશના અગ્રણીઓ એના ઘરે આવતા.  1979માં પન્ના અને નિકુલ ગુજરાતી કવિ સુરેશ દલાલને લઈને વોશીન્ગ્ટન આવેલા. અમે વોશીન્ગ્ટનના કેટલાક સાહિત્યરસિક મિત્રોએ એમના કાવ્યવાચનનો કાર્યક્રમ રાખેલો. એ અમારો પહેલો પરિચય. પછી તો સુરેશ દલાલના સૂચનને અનુસરી ઇસ્ટ કોસ્ટ પર વસતા કેટલાક મિત્રોએ ગુજરાતી લિટરરી અકાદમીની સ્થાપના કરી. એમાં પન્ના મુખ્ય. એ એની એક વાર પ્રમુખ પણ થઈ હતી.  હું પણ જોડાયો હતો. અકાદમીની મીટીંગો અને કાર્યક્રમોને કારણે હું અને નલિની ઘણી વાર ફિલાડેલ્ફીયા જતા. આમ અમારી કૌટુંબિક મૈત્રી બંધાઈ તે લાંબો સમય ચાલી.

અમે બન્નેએ લાંબું લગ્નજીવન ભોગવેલું: પન્નાનું નિકુલ સાથે 50 વરસનું અને મારું નલિની સાથે 47 વરસનું.  આવા સુદીર્ઘ સહવાસ પછી જીવનસાથીના નિધને અમને એકલવાયા કરી મૂક્યા. અમને બન્નેને એ એકલતા વસમી લાગી.  2013માં અમે અમારું બાકીનું જીવન સાથે ગાળવાનું નક્કી કર્યું.  દેશમાં આ વાત છાપે ચડી. એક બાજુથી એવો પ્રતિભાવ આવ્યો કે જતી જિંદગીએ આ તમે શું આદર્યું?  મોટી ઉમ્મરે આ તમને શું સૂઝ્યું? તમે તો હવે દાદા થયા છો. સંતાનોને ઘેર સંતાનો થયાં છે. તમારાથી આવું થાય?

બીજી બાજુએ એમ કહેવાયું કે તમે તો આ નવી કેડી શરૂ કરો છો. આપણે ત્યાં વિધુર અને ખાસ કરીને વિધવાઓથી પુનર્લગ્નનો વિચાર જ ન થાય, ત્યાં તમે નવો દાખલો બેસાડો છે અને તે પણ આ ઉંમરે તે બીજા લોકોને માર્ગદર્શક બની રહેશે. આટલું ઓછું હતું તો અમારી ઉમ્મર વચ્ચે જે તફાવત હતો તે પણ ચર્ચાનો એક વિષય બની ગયો.  એ સમયે પન્નાની ઉમ્મર 80ની અને મારી 73ની. આપણે ત્યાં સંબધોમાં કાં તો સ્ત્રી પુરુષ સમવયસ્ક હોય, અથવા પુરુષ ઉમ્મરમાં મોટો હોય. અમારી બાબતમાં ઊંધું થયું. મને આ બધા વિષે દેશમાં જ્યારે પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે મારો જવાબ સ્પષ્ટ હતો: “લોકોને જે માનવું હોય તે માને, અને કહેવું હોય તે કહે, I don’t give a damn!”

મેં મેયરને કીધું કે હવે મારાં જે કોઈ થોડાં વરસો બાકી રહ્યાં છે તે પન્ના સાથે ગાળવાં  અમારે સાહિત્યનું સહિયારું કામ કરવું છે, દુનિયા ભમવી છે.  આ સીએફઓનો જોબ તો 24/7નો દિવસરાતનો છે. એ મારી કલ્પનાના નવજીવનને અનુરૂપ નથી.  એટલે મારો રીટાયર થવાનો નિર્ણય અફર છે. પરંતુ એકાએક જ આવતી કાલે કે આવતે અઠવાડિયે હું હાથ ખંખેરીને ઊભો નથી થઈ જવાનો. નવા સીએફઓ સાથે વ્યવસ્થિત ટ્રાન્સીશન  કરીને જઈશ. મેયર મારા નિર્ણયની અફરતા સમજ્યા. એમણે મારી નવા સીએફઓ સાથે ટ્રાન્સીશન થયા પછી જવાની વાતને બિરદાવી.

રાજીનામાની ખબર છાપાંઓમાં પડે એ પહેલા મેં સીટી હોલમાં, કોંગ્રેસમાં, અને શહેરમાં કેટલાક શુભેચ્છક મિત્ર સલાહકારોને જાણ કરી.  બધાંને આશ્ચર્ય થયું પણ મારું કારણ સમજી શક્યા. છાપાં અને ટીવીમાં રાજીનામાના સમાચાર અગત્યના ન્યૂઝ તરીકે ચમક્યા. વોશીન્ગ્ટન પોસ્ટમાં તો પહેલે પાને ‘અબોવ ધ ફોલ્ડ’ ફોટા સાથે સમાચાર આવ્યા. સાથે સાથે એડીટોરીયલ પણ આવ્યો.  ડીસ્ટ્રીકને નાણાંકીય રીતે સદ્ધર કરવામાં મેં જે અગત્યનો ભાગ ભજવ્યો હતો તે એડીટોરીયલે બિરદાવ્યો.

મેયરને નવો સીએફઓ શોધતા અને એને કાઉન્સીલમાં કન્ફર્મ કરતાં ધાર્યા કરતાં બહુ લાંબો સમય થયો.  મારી અપેક્ષા હતી કે બહુ બહુ તો ત્રણેક મહિના થશે. એને બદલે નવ મહિના થયા.  2013ના જૂનને બદલે 2014ના જાન્યુઆરીમાં હું ડીસ્ટ્રીક છોડી શક્યો.

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા-પ્રકરણ 46– સ્કેન્ડલ્સ–ડીસ્ટ્રીકના હાડમાં

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા

NatwarGhandhi.jpg

નટવર ગાંધી

 પ્રકરણ 46– સ્કેન્ડલ્સડીસ્ટ્રીકના હાડમાં

આ બધી બાબતોમાં બોટમ લાઇન એ હતી કે જો સીએફઓ હા પાડે તો પ્રોજેક્ટ થાય અને ના પાડે તો ન થાય.  આને કારણે વોશીન્ગ્ટનના  “મોસ્ટ પાવરફુલ માણસો”માં મારી ગણતરી થવા માંડી!  2007ના “વોશીન્ગટોનીયન્સ ઓફ ધ ઈયર”માં પણ મારી ગણતરી થઈ અને એને માટે અહીંની પ્રખ્યાત વિલાર્ડ હોટેલમાં યોજાયેલ સમારંભમાં મારું સમ્માન થયું.

મને આ જે વિજીબિલીટી મળી એ કારણે હું એક ઈજી ટાર્ગેટ પણ બની ગયો.  ડીસ્ટ્રીક સરકારમાં કોઈ પણ ઠેકાણે કંઈક પણ બગડ્યું તો પહેલાં મને હોળીનું નાળિયેર બનાવવામાં આવે. ગરીબ લોકોની હોસ્પિટલ બંધ કરવી પડે તો કહેવાય કે સીએફઓને ગરીબ લોકોની પડી નથી.  એ તો માત્ર પૈસાનો જ વિચાર કરે છે.  પોલિસ ડીપાર્ટમેન્ટને કહ્યું હોય કે એમનું ઓવર ટાઈમનું બજેટ ખલાસ થઇ ગયું છે, તો કહેશે કે  ઓવર ટાઈમ બંધ કરશું તો શહેરમાં ગુનેગારી અને ખૂનામરકી વધશે.  સીએફઓને લોકોની સહીસલામતી કરતાં પૈસા વધુ વ્હાલા છે. એવું જ રોડ રીપેરનું, લાયબ્રેરીઓનું, રીક્રીએશન સેન્ટર્સનું, અને ખાસ તો સ્કૂલો –આ બધી પ્રવૃત્તિઓ આમ જનતાના કલ્યાણ માટે છે. આ પ્રવૃત્તિઓના બજેટમાં કાપ મૂકવો કોઈ પણ પોલીટીશીયન માટે અઘરું છે.  એ અણગમતું કામ સીએફઓને જ કરવાનું રહ્યું.  દર વર્ષે બધા જ ડીપાર્ટમેન્ટ એમના બજેટથી વધારાનો ખર્ચ ન કરે તો જ વરસને અંતે આખા ડીસ્ટ્રીકનું બજેટ બેલેન્સ્ડ થાય.

ડીસ્ટ્રીક આખાનું બજેટ બેલેન્સ કરવાની વાત તો વરસને અંતે આવે છે.  સીએફઓની ફરજ છે કે એણે તો જેવું વરસ શરૂ થાય કે તરત જ એકે એક ડીપાર્ટમેન્ટનો ખર્ચ નિયમિત ચેક કર્યા કરવાનો.  હું આ બાબતની મીટીંગ દર મંગળવારે બોલાવું.  જેમાં દરેક ડીપાર્ટમેન્ટના ખર્ચની તપાસ થાય.  જે ખર્ચ થઈ રહ્યો છે એ જો ચાલુ રહે તો વરસને અંતે ડીસ્ટ્રીક એનું બજેટ બેલેન્સ કરી શકશે?  ડીસ્ટ્રીકને બજેટ કરતાં વધુ ખર્ચ કરવાનો રોગ જરૂર લાગેલો છે.  પરંતુ 12 બિલીયન ડોલરના અનેક ક્ષેત્રે પથરાયેલ  બજેટમાં અણધારો ખર્ચ ગમે ત્યારે આવી પડે અને બજેટ કરતાં વધુ ખર્ચ થાય.  દાખલા તરીકે 2001ના સપ્ટેમ્બરની 11મી એ આલ કાયડાનો અમેરિકા ઉપર જે હુમલો થયો તેમાં એક પ્લેન વોશીન્ગ્ટનના પેન્ટાગન પર પણ ત્રાટક્યું.  આ હુમલાને કારણે ડીસ્ટ્રીકની ઈકોનોમી ઉપર જબ્બર અસર થઈ.  323 મીલીયન ડોલરની ટેક્સની આવક ઓછી થશે એવો મારો એસ્ટીમેટ હતો.  એવી જ અણધારી ઘટના 2011ના ઓગસ્ટની 21મીએ બની–8.5 રિક્ટર સ્કેલના ધરતીકંપે ડીસ્ટ્રીકને ખળભળાવી દીધું.  આવી ઘટનાઓને કારણે અણધાર્યો ખર્ચ તો આવી પડે, પણ સાથે સાથે ડીસ્ટ્રીકની આવક ઉપર પણ અસર થાય. અને છતાં બજેટ તો બેલેન્સ કરવાનું જ.

બધે પોલીટીશીયનોની જેમ ડીસ્ટ્રીકમાં પણ પોલીટીશીયનોને બજેટ કરતાં વધુ ખર્ચ કરવાની ટેવ પડી છે.  આગળ જણાવ્યું તેમ ડીસ્ટ્રીકમાં સ્પેન્ડીંગની ડીસીપ્લીનનો બહુધા અભાવ.  સ્કૂલો, હોસ્પિટલ, પોલિસ વગેરે જગ્યાએ તો ખાસ.  એ ડીપાર્ટમેન્ટના અધિકારીઓ અને કર્મચારીઓ બજેટ કરતાં વધુ ખર્ચ કરવામાં પાછું  વળીને જુએ નહીં.  “અમે તો આમ જનતાને સર્વિસ આપવાનું અગત્યનું કામ કરી રહ્યા છીએ.  જનકલ્યાણના કામમાં પૈસા ન જોવાય.  તમે અમારા માટે પૈસા ઊભા કરો, એ કામ તમારું છે.  અમારું કામ તો લોકોને સર્વિસ આપવાનું છે. બજેટકી ઐસી તૈસી.”

હું 2000માં સીએફઓ થયો ત્યારથી જ મેં મારા સ્ટાફને સ્પષ્ટ સૂચના આપી હતી કે આપણે માથે બહુ મોટી જવાબદારી છે–ડીસ્ટ્રીકની નાણાંકીય સદ્ધરતા જાળવવાની, એમાં કોઈ ખામી ન આવવી જોઈએ.  એ માટે બજેટથી વધારે ખર્ચ ક્યાંય પણ ન ચલાવી લેવાય.  જેવી આપણને ખબર પડે કે એવું ક્યાંય થઈ રહ્યું છે તો એની જાણ આપણે મેયર અને કાઉન્સિલને તરત કરવી, જેથી એ પ્રશ્નનો ઉકેલ થઈ શકે.  કોઈ પણ પ્રોબ્લેમને  છુપાવવાથી એનો નિકાલ નથી આવતો.  “Bad news first and fast,” એ ન્યાયે મેં નિયમિત સ્પેન્ડીંગ રીપોર્ટસ મોકલવાનું શરૂ કર્યું. છાપાંવાળાઓ પણ આ રીપોર્ટસનો ઢંઢેરો પીટાવે.

આ ઓવરસ્પેન્ડિંગ હોવા છતાં વરસને અંતે સીએફઓને બજેટ બેલેન્સ કરવાનું હોય તો શું કરવું? એને માટે જો એક અકસીર ઉપાય હોય તો એ કન્જર્વેટીવ રેવન્યુ એસ્ટીમેટશનનો.  ડીસ્ટ્રીકના પોલીટીશીયનોને, છાપાંવાળાઓને જ્યારે જ્યારે મને કન્જર્વેટીવ રેવન્યુ એસ્ટીમેટશનનની અનિવાર્યતાની સમજાવવાની તક મળી છે તે મેં  જવા દીધી નથી.  ડીસ્ટ્રીકમાં આખરે તો સીએફઓ જ એસ્ટીમેટ નક્કી કરે કે આ વરસે ટેક્સની આવક કેટલી થશે. અને સીએફઓ જ મેયર અને કાઉન્સિલને એ એસ્ટીમેટથી વધુ બજેટ બનાવતા અટકાવે.  પોલીટીશીયનોને જો ધારેલી કરવેરાની આવક કરતાં ઓછી બતાડો તો એ ખર્ચ ઓછો થાય.  બજેટ પ્રમાણમાં સહેલાઈથી બેલેન્સ થાય. વરસને અંતે બજેટ સરપ્લસની  શક્યતા વધે. ડીસ્ટ્રીકના ફંડ બેલેન્સમાં વધારો થાય. 1997માં જ્યારથી હું ડીસ્ટ્રીકનો ટેક્સ કમિશ્નર થયો, ત્યારથી ઠેઠ જ્યારે 2014માં નિવૃત્ત થયો ત્યાં સુધી દર વરસે ડીસ્ટ્રીકનું બજેટ બેલેન્સ્ડ થયું, અને ઉત્તરોત્તર સરપ્લસ વધતું ગયું.  જે ફંડ બેલેન્સમાં $535 મીલીયનની ખાધ હતી ત્યાં 2014માં $1.7 બિલિયનની સિલક થઈ!  વોલ સ્ટ્રીટમાં એક જમાનામાં અમારી આબરૂના કાંકરા થયા હતા ત્યાં હવે અમારી વાહ વાહ થવા માંડી. અને અમારા બોન્ડ્સનું રેટિંગ જે “જન્ક” કેટેગરીમાં હતું તે હવે AA અને AAA સુધી જઈ પહોંચ્યું હતું!

સીએફઓનું કન્જર્વેટીવ રેવન્યુ એસ્ટીમેશન ડીસ્ટ્રીકના પોલીટીશીયનોને સ્વાભાવિક રીતે જ ન ગમે.  એમને તો હમણાં જ, આ વરસે જ ખર્ચ કરવો હોય. કન્જર્વેટીવ રેવન્યુ એસ્ટીમેટશન એમને રોકે છે. એમ પણ કહેવાયું કે સીએફઓ અહીં રમત રમે છે.  ડેવિડ કટાનીયા નામના એક ઉછાંછળા કાઉન્સિલ મેમ્બરે મારી સામે ઝુંબેશ ઉપાડી.  એની અને મારી વચ્ચે આ દલીલબાજી મારા આખાયે ડીસ્ટ્રીકના ટેન્યર દરમિયાન ચાલુ રહી.  અને પછી તો એવું થયું કે હું જે કાંઈ કહું તો કટાનિયા એનો વિરોધ કરવા હાજર જ હોય.  હોસ્પિટલ, ટેક્સ કટ, રીયલ પ્રોપર્ટી ટેક્સેશન, રેવન્યુ એસ્ટીમેશન, મેરીડ ગે કપલનું જોઈન્ટ ટેક્સ ફાઈલિંગ –એમ એકે એક વાત પર એ મારો સખત વિરોધ કરે.  એટલું જ નહીં પણ જ્યારે જ્યારે સીએફઓ તરીકેનું મારું નોમીનેશન આવે ત્યારે કાઉન્સિલમાં  એનો જ એક વોટ મારી વિરુદ્ધ હોય. કન્જર્વેટીવ રેવન્યુ એસ્ટીમેશન જેટલું કોઈ કાઉન્સિલ મેમ્બરને કઠે એટલું જ મેયર અને એના સ્ટાફને પણ કઠે.  રેવન્યુ જો ઓછું એસ્ટીમેટ થયું હોય તો મેયરને પણ જે ખર્ચ કરવો હોય તે ન થઈ શકે.  2012ના માર્ચ મહિનામાં મેયર ગ્રેએ મારા  રેવન્યુ એસ્ટીમેશન સામે વાંધો ઉઠાવ્યો.  કહ્યું કે જે એસ્ટીમેટ થયો છે તે બહુ કન્જર્વેટીવ છે. બદલાવો! છાપાઓમાં હો, હા થઈ ગઈ.

કોઈ પણ ઠેકાણે, પણ અમેરિકામાં ખાસ, કોઈ મોટું ઓર્ગેનાઈઝેશન, પ્રાઇવેટ કે પબ્લિક –સંસ્થા, ડીપાર્ટમેન્ટ, કોર્પોરેશન, યુનિવર્સિટી–એફીસીયન્ટલી  ચલાવવું હોય તો વર્કીન્ગ સિસ્ટમ્સ જોઈએ.  કશો પણ નિર્ણય લેતાં પહેલાં તમારી પાસે વ્યવસ્થિત માહિતી જોઈએ.  આ માહિતી, આંકડાઓ, સીનેરીઓસ જુદી જુદી સીસ્ટમમાંથી મળી શકે, જેવી કે ફાઇનાન્સિઅલ ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ, એકાઉન્ટીન્ગ સિસ્ટમ, પર્સોનેલ સિસ્ટમ, પે રોલ સિસ્ટમ, પ્રોક્યોરમેન્ટ સિસ્ટમ વગેરે.  આ બધી સિસ્ટમ્સ એક બીજી સાથે અબોલા લે તે ન ચાલે.  એટલે કે એનું ઈન્ટીગ્રેશન થયું હોવું જોઈએ. તો જ મોટા ઓર્ગેનાઈઝેશનને વ્યવસ્થિત રીતે ચલાવી શકાય. અને તો જ એને જે સર્વિસ આપવાની છે, જે કામ કરવાનું છે તે વ્યવસ્થિત રીતે કરી શકે.

વ્યવસ્થિત અને વેલ ઓઇલ્ડ મશીન જેવા જીએઓમાં વીસ વરસ કામ કરીને હું જ્યારે ડીસ્ટ્રીક ગવર્નમેન્ટમાં એના ટેક્સ કમિશ્નર તરીકે જોડાયો ત્યારે તેની અંધાધૂંધી મારા માટે આઘાતજનક હતી.  જે સરકાર એના ટેક્સ ડીપાર્ટમેન્ટની અવગણના કરે એ કેવી રેઢિયાળ હશે?  આખરે ટેક્સ ડીપાર્ટમેન્ટ જો બરાબર ચાલતું હોય તો ટેક્સ કલેક્શન થાય, સરકારે આમ પ્રજાને જે અસંખ્ય સર્વિસ આપવાની છે–રોડ રીપેર કરવાના છે,  નવા રોડ બાંધવાના છે, સ્કૂલો ચલાવવાની છે, લાયબ્રેરી અને રીક્રીએશન સર્વિસ આપવાની છે, પબ્લિક સેફટી માટે પોલિસ અને ફાયર ડીપાર્ટમેન્ટ ચલાવવાના છે, પે રોલ અને વેલ્ફેર રોલ સમયસર ચૂકવવાના છે–તે પૈસા વગર થોડી અપાવાની છે?

લાંચ રુશ્વત, ચોરી અને બેદરકારીની જે હવા ટેક્સ ડીપાર્ટમેન્ટમાં પ્રસરી હતી તે ડીસ્ટ્રીક ગવર્ન્મેન્ટમાં થોડે ઘણે અંશે બધે જ હતી.  કર્મચારીઓનું વલણ વાડીને પૂછીને ચીભડાં ઉઠાવતા ચોર જેવું હતું:  “લઉં કે એક બે ચીભડાં?” “અરે ભાઈ, લે ને ચાર પાંચ!”  કોઈ પણ ટેક્સ ડીપાર્ટમેન્ટમાં નાની મોટી ચોરી સ્વાભાવિક અને માનવ સહજ છે. પણ ડીસ્ટ્રીકનો ટેક્સ ડીપાર્ટમેન્ટ એટલો તો પડી ભાંગેલો કે લુચ્ચા અને ગઠિયા કર્મચારીઓને ચોરી કરતાં  પકડવાની અમારી પાસે નહોતી કોઈ સિસ્ટમ, કે નહોતા કોક સાધનસામગ્રી. નાના મોટા કર્મચારીઓ આનો લાભ લેતાં. આમાં હેરીએટ વોલ્ટર્સ નામની એક કર્મચારી બાઈએ હદ કરી.  એણે રીઅલ પ્રોપર્ટી ટેક્સના રીફંડની સ્કીમમાં લગભગ $50 મિલિયનની ઉઠાંતરી કરી!  જો કે આમાં એ એકલી ન હતી.  અંદર અને બહારથી બીજા લોકોની એને મદદ હતી.  વીસેક વરસથી એ ખોટા રીફંડ વાઉચર ઊભા કરી પોતાના બેંક અકાઉન્ટમાં જમા કરાવતી હતી.  ડીસ્ટ્રીકના ઇતિહાસમાં આવી મોટી અને આટલા લાંબા સમય સુધી કોઈ કર્મચારીએ ચોરી કરી ન હોતી. આખરે એ નવેમ્બર 2007માં પકડાઈ અને એને 17.5 વરસની જેલ થઈ.

વોલ્ટર્સ છડે ચોક ડીપાર્ટમેન્ટમાં પૈસા ઉડાડતી.  કોઈને પણ પૈસાની જરૂર પડી તો એની પાસે પહોંચી જાય અને “મધર વોલ્ટર્સ” પાસેથી જેટલા પૈસા જોઈતા હોય તેટલા મળે.  એ  ધોળે દિવસે પૈસા વેરતી.  સેંકડોની સંખ્યામાં ડિજાઈનર્સ શૂજ, ફેશનેબલ ડ્રેસીજ, મોંઘી કાર જેવી કંઈક  ખરીદી કરતી.  આશ્ચર્યની વાત તો એ છે કે એ બાબતમાં ડીપાર્ટમેન્ટમાં કોઈ વિચાર પણ ન કરે કે એક સામાન્ય સરકારી કર્મચારી આ પૈસા ક્યાંથી કાઢે છે?  આ વોલ્ટર્સ સ્કેન્ડલમાં ડીસ્ટ્રીકમાં કર્મચારીઓમાં પ્રવર્તતી નૈતિક અંધતા તો છે જ, પણ સાથે સાથે મેનેજમેન્ટની પણ સદંતર નિષ્ફળતા હતી.

આ બાબતમાં મેં આગળ પ્રવેશકમાં વિસ્તારથી લખ્યું છે તેમ વોલ્ટર્સ સ્કેન્ડલ એ મારી પ્રોફશનલ કરિયરની મોટામાં મોટી ક્રાઈસીસ હતી.  દુઃખની વાત તો એ છે કે અમે ટેક્સ ઓફિસમાં અનેક પ્રકારના કંટ્રોલ્સ દાખલ કર્યા, નવી સીસ્ટમ્સ ઈમપ્લીમેન્ટ કરી, નૈતિક વ્યવહારની બધાને ફરજિયાત ટ્રેનીંગ દર વરસે આપી, અરે, અનેક લોકોને કામમાંથી રજા આપી, છતાં હું ડીસ્ટ્રીક ગવર્નમેન્ટમાંથી નીકળ્યો ત્યાં સુધી ઓછાવત્તા પ્રમાણમાં અમારા પ્રોબ્લેમ્સ તો ચાલુ જ રહ્યા! પ્રામાણિકતાથી પોતાનું કામ કરવા પ્રત્યેની ઉદાસીનતા અને નૈતિક અંધતા ટેક્સ ઑફિસના કેટલાક કર્મચારીઓના હાડમાં એટલી હદે ઊતરેલી હતી કે એ કેમ દૂર કરવી એ જટિલ પ્રશ્ન હતો.  જો કે બહુમતી કર્મચારીઓ યથાશક્તિ અને મતિથી પોતાનું કામ કરતા જ હતાં, અને એમના પ્રયત્નોથી જ ડીસ્ટ્રીકના ટેક્સ ડીપાર્ટમેન્ટ સુધારાવધારા થઈ શક્યા હતાં.

છતાં જેમને ચોરી કરવી જ છે, તેને કેમ અટકાવવા એ પ્રશ્ન દરેક ટેક્સ ડીપાર્ટમેન્ટને હંમેશ પજવે છે.  કન્ટ્રોલ્સ, ઓડીટ, ઇન્વેસ્ટીગેશન, પ્રોસીક્યુશન, એથીકેલ ટ્રેનીંગ વગેરેનું  ઈમ્પ્લીમેન્ટેશન કર્યા પછી પણ ચતુર ચોર લોકો એમનું કામ કર્યા જ કરવાના છે. છસો જેટલો ટેક્સ સ્ટાફ હોય તો એમાંથી પાંચ છ તો એવા નીકળવાના જ કે જેમની દાનત ખોરી હોય, જેમનું ચિત્ત કામ કરવા કરતાં ચોરી કરવામાં પ્રવૃત્ત હોય છે.  વધુમાં જ્યાં જ્યાં પૈસા હોય છે–ટેક્સ, લોટરી, ટ્રેજરી વગેરે ડીપાર્ટમેન્ટમાં આ ચોર લોકોને વધુ તક મળે છે.  પ્રશ્ન એ છે કે આવી તક કેમ ઓછી કરવી.  ચોરી કરવાની દુરિત વૃત્તિને સદાને માટે નાબૂદ કરવી એ અશક્ય છે.  આ સ્કેન્ડલમાંથી જો કોઈ એક પાઠ હું ભણ્યો હોઉં તો એ છે કે આપણી આજુબાજુ દુરિત છે તે માનવ સહજ છે અને રહેવાનું જ છે, પણ એમાંથી બચવું હોય તો સદા જાગૃત રહેવું, ચેતતા રહેવું. જો ચોરી કે બીજા કોઈ પ્રકારનું સ્કેન્ડલ થયું તો એની જવાબદારી લેવી, એવું કાંઈ ફરી વાર ન થાય તેવા પ્રયત્ન કરવા. બાકી બીજું શું કરી શકાય?

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા-પ્રકરણ 45– કન્ટ્રોલ બોર્ડને વિદાય

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા

NatwarGhandhi.jpg

નટવર ગાંધી

પ્રકરણ 45– કન્ટ્રોલ બોર્ડને વિદાય

જેવો  “ક્લીન ઓડીટ” ઓપિનિયન મેળવવાની માથાકૂટ દર વરસે કરવાની, તેવી જ રીતે દરે વર્ષે ડીસ્ટ્રીકનું  લગભગ બારેક બિલીયન ડોલરનું બજેટ બેલેન્સ કરવાનો પ્રશ્ન હોય છે.   મેયરની પ્રાયોરિટી મુજબ બજેટ તૈયાર કરવાનું, પણ એમાં ડેફીસીટ ન હોય એ જોવાની જવાબદારી સીએફઓની.  જેટલું રેવન્યુ આવવાનું હોય, તેટલો જ ખર્ચ કરી શકાય. રેવન્યુ કેટલું થવાનું છે અને બજેટમાં જે ખર્ચ થવાનો છે તેને એસ્ટીમેટ કરવાની જવાબદારી પણ સીએફઓની જ.  વરસને અંતે રેવન્યુ કરતાં ખર્ચો વધ્યો અને જો ડેફીસીટ થઈ તો એનો અડિયો દડિયો સીએફઓ માથે. એટલે આ એસ્ટીમેટ કરવામાં બહુ કાળજી કરવાની.

દર ત્રણ મહિને ચેક કરવાનું કે રેવન્યુ અને ખર્ચ એસ્ટીમેટ મુજબ થાય છે કે ઓછા વત્તા.  જો રેવન્યુ ધાર્યા મુજબ ન આવતું હોય તો ખર્ચ ઉપર કાપ મૂકવાની જવાબદારી સીએફઓની જ. આવો કાપ ન મૂકવો પડે તે માટે રેવન્યુ એસ્ટીમેટ કંજરવેટિવ રાખવું જરૂરી. એમ કરવાથી ખર્ચો ઓછો થાય અને વરસને અંતે બજેટ સરપ્લસ દેખાય.  ફંડ બેલેન્સ–સેવીંગ અકાઉન્ટ–વધે.  પણ મતદારોને ખુશ રાખવા માટે  મેયરને નવી નવી પ્રોજેક્ટ કરવી હોય. તેવું જ કાઉન્સિલનું. એમને તો ફરી ફરી ચૂંટાવું હોય છે.  એમને માથે  બજેટ બેલેન્સ કરવાની જવાબદારી નથી હોતી, એ તો સીએફઓને માથે.

કન્ટ્રોલ બોર્ડને રજા આપવી હોય, અને પૂર્ણ સ્વરાજ (હોમ રૂલ) મેળવવું હોય તો જે વર્ષે (2000) હું સીએફઓ થયો ત્યારે તો ખાસ બજેટ બેલેન્સ કરવાનું હતું.  ચાર વરસ ઉપરાઉપરી “ક્લીન ઓડીટ ઓપીનીયન” સાથે બજેટ બેલેન્સ કરવાની જે રીક્વાયરમેન્ટ હતી તેનું આ ચોથું વરસ હતું. આ રીક્વાયરમેન્ટને પૂરી કરવામાં અમે જો આ વરસે ચૂક્યા તો કંટ્રોલ બોર્ડ બીજાં ચાર વરસ ડીસ્ટ્રીકને માથે ચડેલું રહે.  હું તો હજી હમણાં જ સીએફઓ થયો હતો. છતાં આ અત્યંત અગત્યની બે વસ્તુ–બેલેન્સ્ડ બજેટ અને “ક્લીન ઓડીટ ઓપીનીયન”–સિદ્ધ કરવાની જવાબદારી મારે માથે આવી હતી.  આમાં જો હું નિષ્ફળ થયો તો મને રજા મળશે એ તો દીવા જેવી ચોખ્ખી વાત હતી, પણ કન્ટ્રોલ બોર્ડ બીજા ચાર વરસ ડીસ્ટ્રીક ઉપર રાજ કરશે તેની નામોશી પણ મને લાગશે.

બારેક બિલીયન ડોલરના આ બજેટને બેલેન્સ કરવા મારી પાસે બહુ ઓછો સમય હતો.  મેં મારા સીનિયર સ્ટાફની અરજન્ટ મીટીંગ બોલાવી અને સમજાવ્યું કે આ તો કરેંગે યા મરેંગે જેવો પ્રશ્ન છે. દરેક ડીપાર્ટમેન્ટની ઝીણી અને ઉગ્ર ઊલટ તપાસ કરવા કહ્યું.  પરિણામે અમને ખબર પડી કે જો ડીસ્ટ્રીક અત્યારે જે રીતે ખર્ચો કરે છે તે ચાલુ રાખશે તો વરસને અંતે લગભગ 200 મીલીયન ડોલર્સની ડેફીસીટ ઊભી થશે. મેયર, કાઉન્સિલ અને કંટ્રોલ બોર્ડ માટે અમે એક હાર્ડ હિટીંગ મેમોરન્ડમ તૈયાર કર્યું.  ક્યાં ક્યાં બજેટ કરતાં વધુ ખર્ચ થયો છે, અને વરસને અંતે ડેફીસીટ ન જોઈતી હોય તો ક્યાં અને કેટલો કાપ મૂકવો પડશે તે સમજાવ્યું.  સીટી હોલમાં આ બાબતનું બ્રીફિંગ કર્યું.  ખળભળાટ મચી ગયો.  છાપાઓમાં પણ છડેચોક આ બધું ડીટેલ્સ સાથે આવ્યું.

સાથે સાથે કોંગ્રેસમાં જઈને એ પણ સમજાવ્યું કે જો અમે અત્યારે આવડી મોટી ડેફીસીટ પૂરવા માટે બજેટ કાપીશું તો ગરીબ લોકોને અપાતી જરૂરી સર્વિસોમાં મોટાં કાપ મૂકવા પડશે.  ફાયરમેન, પુલીસમેન, હેલ્થ ઓફિસર્સ, નર્સીસ વગેરેને રજા આપવી પડશે.  આનો એક રસ્તો છે.  સિટીના રિઝર્વ ફંડમાં જે પૈસા પડ્યા છે તે અમને આ વર્ષે કામચલાઉ ઉપાડીને વાપરવાની છૂટ આપો. અમારો ભાર હળવો થાય.  કોંગ્રેસ પાસેથી એમ કરવાની રજા મળી અને અમે 123 મીલીયન ડોલર્સ રિઝર્વ ફંડમાંથી ઉપાડ્યા.

2001ના ફેબ્રુઆરીની પહેલી તારીખ ઝડપથી આવી રહી હતી અને અમારી સીએફઓની ઓફિસનું ટેન્શન વધી રહ્યું હતું.  આગળ જણાવ્યું તેમ એ દિવસે અમારે ગયા વરસના ઓડીટ માટે બહારના ઓડીટર પાસેથી એ “ક્લીન ઓડીટ ઓપીનીયન” મેળવવાનો હતો.  જેથી વોલ સ્ટ્રીટ, ડીસ્ટ્રીક, અને કોંગ્રેસમાં બધાને ખબર પડે કે અમારી નાણાંકીય  વ્યવસ્થા અને વ્યવહાર સ્પષ્ટ અને ચોખ્ખા છે, કોઈ ગોલમાલ નથી, અને ડીસ્ટ્રીકના બોન્ડ્સ લેવામાં વાંધો નથી.  વધુમાં સરપ્લસ, ડેફીસીટ, કેશ ફ્લો, એસેટ્સ, લાયબલીટી, બોરોઇંગ, લેન્ડીંગ, ફંડ બેલેન્સ, રિઝર્વ, વગેરે વિશેની આંકડાઓ સાથેની માહિતી વિશ્વાસપાત્ર છે.

આખરે એ દિવસ આવે એ પહેલાં અમે તૈયાર હતા.  જાન્યુઆરીની 29મી તારીખે અમે પ્રેસ કોન્ફરન્સ રાખી.  તેમાં મેં 241 મીલીયન ડોલર્સનું સરપ્લસ બતાડ્યું, બજેટ બેલેન્સ્ડ કર્યું છે એ જાહેર કર્યું, અને બહારની ઓડીટીંગ ફર્મે ડીસ્ટ્રીકને  ““ક્લીન ઓડીટ ઓપીનીયન”નું પ્રમાણપત્ર આપ્યું છે તે પણ રજૂ થયું.  મેયર, કાઉન્સિલ અને બીજા પોલીટીશીયાનોને ખાતરી થઈ કે હવે કંટ્રોલ બોર્ડ જશે.  ડીસ્ટ્રીકને એની લોકશાહી (હોમરુલ) પાછી મળશે.   સીટી હોલમાં મોટો ઉત્સવ થયો. મેયર, કાઉન્સિલ અને બીજા પોલીટીશીયાનો, કન્ટ્રોલ બોર્ડના મેમ્બર્સ, કોંગ્રેસમાં ડીસ્ટ્રીકનું પ્રતિનિધિત્ત્વ કરતા ડેલીગેટ, બિજનેસ અને યુનિયનના લોકો, કમ્યુનીટીના અગ્રણીઓ, છાપાં અને ટીવી વાળાઓથી આખો હોલ ભરેલો હતો.

મેં સરપ્લસ, રિઝર્વ વગેરેના આંકડાઓ સમજાવ્યા. અને કહ્યું કે “We are prepared to take financial destiny of this great city into our own hands and never have the need for a control board to oversee our financial operations again.” ડીસ્ટ્રીકનું કોંગ્રેસમાં પ્રતિનિધિત્ત્વ કરતા ડેલીગેટ નોર્ટને કહ્યું, “Our worst financial crisis in 100 years is over.  The control period is over.” વોશીન્ગ્ટન પોસ્ટમાં પહેલે પાને ઉપર પાંચ કોલમમાં હેડલાઈન હતી, “District Completes Its Fiscal Comeback, 2000 Surplus Marks Fourth Balanced Budget in Row, Spelling End to Control Board.” બધેથી અભિનંદનના સંદેશાઓ આવવા મંડ્યા.  મારા જીએઓના જૂના કલીગ્સ, પીટ્સબર્ગ યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસરો વગેરેના પત્રો, ટેલિફોનોનો વરસાદ થયો.  કમ્પ્ટ્રોલર જનરલ બાઉશરનું હસ્તલિખિત પોસ્ટ કાર્ડ આવ્યું: Dear Nat: Congratulations on a great job.  I am really proud of you, and the District owes you a big “Thank you.” Keep up the good work, and let’s keep in touch.  Best regards. Chuck.

મારી પ્રોફેશનલ કેરિયરની આ મોટામાં મોટી સિદ્ધિ હતી.  જો કે ડીસ્ટ્રીકના નાણાંકીય પરિસ્થિતિના અનેક પ્રશ્નોનો નિકાલ કરવાનું  હજી બાકી હતું.  આ તો હજી  પાશેરામાં પહેલી પૂણી હતી. કહો કે આ તો “work in progress” હતું. છતાં મારી કારકિર્દીનો આ એક મહત્ત્વનો સીમાસ્તંભ હતો. ડીસ્ટ્રીક નાણાંકીય રીતે પોતાના પગ ભર ટકી શકે એના માટે જે મૂળભૂત ફેરફાર શા કરવા જોઈએ તેની વિચારણા કરવાની હતી. તે ઉપરાંત ડીસ્ટ્રીકના કર્મચારીઓમાં જે શિસ્તનો અભાવ હતો તેનું શું કરવું, તેની નાણાંકીય બ્યુરોક્રસીમાં જે સડો હતો તેનો કેમ નિકાલ કરવો–આવા જટિલ પ્રશ્નો તો ઊભા જ હતા.  પણ મને હવે થોડી શ્રદ્ધા બેઠી કે હું એ પ્રશ્નોનો ઉકેલ લાવી શકીશ.

ચાર વરસ ઉપરાઉપરી “ક્લીન ઓડીટ ઓપીનીયન” સાથે બજેટ બેલેન્સ કરવાની જે રીક્વાયરમેન્ટ હતી તે ડીસ્ટ્રીકે  પૂરી કરી અને કન્ટ્રોલ બોર્ડને રજા મળી.  પરંતુ આનો અર્થ એ નથી કે કન્ટ્રોલ બોર્ડ સદાને માટે ગયું.  કોંગ્રેસને એ તલવાર તો અમારે માથે સદા લટકતી રાખવી હતી.   ભવિષ્યમાં ડીસ્ટ્રીકના પોલીટીશીયાનો વળી પાછા જૂની રમત રમવા માંડે, જેમ તેમ પૈસા ઉડાડવા માંડે અને ડીસ્ટ્રીકને ફરી પાછા ખાધને રસ્તે લઈ જાય તો કન્ટ્રોલ બોર્ડ પાછું ફટ દઈને હાજર થાય એવી વ્યવસ્થા કોંગ્રેસે કરી હતી.  એવી સ્પષ્ટતા કરી કે જો ડીસ્ટ્રીકની નાણાંકીય વ્યવસ્થા કથળી ને એ એના કેટલાક કેશ ઓબ્લીગેશનસ પૂરા ન કરે તો પ્રેસિડેન્ટ તુરત એના ઉપર કન્ટ્રોલ બોર્ડ લાદી શકે: જેમ કે ડીસ્ટ્રીક એના કર્મચારીઓને પગાર ન આપી શકે, કે એમનું પેન્શન ન ભરી શકે, અથવા તો એના બોન્ડ્સનું વ્યાજ ન ભરી શકે.  આવું જો કંઈ થયું તો કન્ટ્રોલ બોર્ડ હાજરાહજૂર છે એમ સમજવું.  હવે જો આ કફોડી પરિસ્થિતિ ટાળવી હોય, ડીસ્ટ્રીકે સદા માટે પોતાનું સ્વરાજ (હોમ રૂલ) જાળવવું હોય અને કન્ટ્રોલ બોર્ડના દર્શન ન કરવાં હોય તો એના પોલીટિશિયનોએ એને નાણાંકીય રીતે સદા સદ્ધર રાખવું જ જોઈએ.  પણ એ એમનાથી શક્ય ખરું?

કન્ટ્રોલ બોર્ડની ગેરહાજરીમાં ડીસ્ટ્રીકની ફાઈનાન્સિયલ ડીસીપ્લીન જાળવવા માટે  બધાની નજર સીએફઓ ઉપર હતી.  કન્ટ્રોલ બોર્ડ દરમિયાન આ જ એક એવી ઑફિસ  હતી કે જેની પાસે નાણાંકીય ક્ષેત્રે અસાધારણ સાધનસામગ્રી અને સત્તા હતાં.  અને  ડીસ્ટ્રીકના પોલીટિશિયનોને એ કાબૂમાં રાખી શકતી હતી, એમના બેજવાબદાર વર્તનને   અટકાવતી હતી.  કોંગ્રેસમાં અને ડીસ્ટ્રીકની બિજનેસ કમ્યુનીટીમાં એવી પણ વાત વહેતી થઇ કે હવે જ્યારે કંટ્રોલ બોર્ડ નથી ત્યારે આ ઑફિસને પરમેનન્ટ કેમ ન બનાવવી?  જો કે લોકશાહીના ચુસ્ત આગ્રહીઓનું એવું માનવું હતું કે સીએફઓ જેવા ન ચુંટાયેલા હોદ્દેદારને આટલી બધી સાધનસામગ્રી અને સત્તા આપવા એ યોગ્ય નથી.  ડીસ્ટ્રીકના હોમરુલની લોકશાહીમાં એને સ્થાન ન હોય.

ડીસ્ટ્રીકમાં જેમ લગભગ હંમેશ બને છે તેમ આ ઈન્ડીપેન્ડન્ટ સીએફઓની વાત પર પણ રંગભેદના છાંટા ઊડ્યા હતા.  કહેવાયું કે ડીસ્ટ્રીકની નાણાંકીય સદ્ધરતા સાબિત થયા પછી પણ કોંગ્રેસને એની ઉપર કન્ટ્રોલ રાખવો છે.  એટલે હવે કન્ટ્રોલ બોર્ડ નથી તો આ સીએફઓ છે.  એ કોંગ્રેસનો એજન્ટ છે.  એ ભલે ડીસ્ટ્રીકનો સીએફઓ હોય, પણ એ જવાબ આપશે કોંગ્રેસને, મેયર કે કાઉન્સિલને નહીં.  ડીસ્ટ્રીકમાં ગોરા લોકોની બહુમતિ હોત તો કોંગ્રેસની આવી દખલગીરી ન હોત.

આવી શંકા હોવા છતાં ડીસ્ટ્રીકનો ખાધવાળો ઈતિહાસ જોતાં મેયર અને કાઉન્સિલને લાગ્યું કે પાવરફુલ સીએફઓની જરૂર છે.  કાઉન્સિલને એવો ભય પણ હતો કે જો એ પોતાની મેળે આવી ઑફિસની વ્યવસ્થા નહીં કરે તો કોંગ્રેસ એ બાબતનો રીતસરનો કાયદો ઘડશે. 2001ના ઓક્ટોબરની પહેલી તારીખે કન્ટ્રોલ બોર્ડને ઓફિસીયલ વિદાય મળવાની હતી.  એ સાથે ઈન્ડીપેન્ડન્ટ સીએફઓને પણ વિદાય ન મળે તે માટે કાઉન્સિલે  જુલાઈમાં જ  નવો કાયદો પાસ કરીને સીએફઓની ઓફિસને ચાલુ રાખી.  જે કામ કન્ટ્રોલ બોર્ડ કરતું હતું તે હવે મારે એકલે હાથે કરવાનું હતું!  આમ સીએફઓ તરીકે હું વન મેન કંટ્રોલ બોર્ડ બની ગયો.

સત્તા અને જવાબદારી

કંટ્રોલ બોર્ડ પછીના સીએફઓની અસાધારણ સત્તા મારા હાથમાં ભલે આવી પણ મને બરાબર ભાન હતું કે આ સત્તા સાથે એવી જ અસાધારણ જવાબદારી પણ મારે માથે આવી હતી.  કન્ટ્રોલ બોર્ડના કોઈ માર્ગદર્શન વગર મારે ડીસ્ટ્રીકના બારેક બિલીયન ડોલરના બજેટને કડક હાથે સંભાળવાનું હતું.  જોવાનું હતું કે એની નાણાંકીય પરિસ્થિતિ ક્યારેય ન કથળે;  કોઈ પણ વરસે બજેટમાં ખાધ ન આવે; પે રોલ, પેન્શન અને બોન્ડનું વ્યાજ–એવા કેશ ઓબ્લીગેશન્સ પૂરા કરવામાં ક્યારેય ખામી ન આવે; અને વોલ સ્ટ્રીટમાં ડીસ્ટ્રીકનું રેટિંગ ઉત્તરોઉત્તર વધતું જાય, ઓછામાં ઓછું ક્યારેય ઘટે નહીં।

મને એ પણ ખાતરી હતી કે આમાં હું જો ક્યારે ય કશું ચુક્યો તો તુરત ગડગડિયું મળવાનું છે.  કાઉન્સિલ, મેયર, કોંગ્રેસ, વોલ સ્ટ્રીટની રેટિંગ એજન્સીઓ, છાપાંઓ–આ બધાં  મારા પર નજર ટાંપીને બેઠાં છે.  જેમ જેમ હું મારી જવાબદારી અદા કરતો ગયો, તેમ તેમ ડીસ્ટ્રીકના પોલીટીશીયનોની ખર્ચ કરવાની યોજનાઓ ઉપર ઠંડું પાણી રેડવાનું અણગમતું કામ મારે માથે આવી પડ્યું. અને જેવું મેં એમને ના પાડવાનું શરૂ કર્યું કે તરત મારું નામ “ડો. નો!” પડી ગયું!

ડીસ્ટ્રીકના પોલીટીશીયનોનું વલણ ખર્ચ કરવા તરફ હતું.  એમને તો દર વર્ષે ચૂંટણી જીતવી હતી.  લોકોને ગમતી પ્રોજેક્ટ કરવી હતી ભલે ને પછી એમાં બેજવાબદાર ખર્ચ થાય.  એમને ક્યાં બજેટ બેલેન્સ કરવાની ચિંતા હતી?  એમની અવનવી પ્રોજેક્ટ્સ, પ્રપ્રોજલ્સ અને યોજનાઓ સીએફઓના ખોળામાં આવ્યા જ કરે.  કોઈકને પોતાના વોર્ડમાં લાયબ્રેરી બાંધવી હોય, કોઈકને રીક્રીએશન સેન્ટર શરૂ કરવું હોય, કોઈક ને નવી હોસ્પિટલ બાંધવી હોય, કોઈકને ટેક્સ રેટ ઘટાડવો હોય, કોઈકને વળી હોમલેસ કુટુંબો માટે નવાં ઘરો બાંધવા હોય–આમાં બધેય આખરે પ્રશ્ન તો પૈસાનો જ છે.  અને જ્યાં જ્યાં પૈસાનો પ્રશ્ન હોય છે તે બધું સીએફઓ પાસે આવે.  કોક વાર પ્રશ્ન પૈસાનો નથી હોતો, પણ લીગાલીટીનો હોય છે.  એક વાર એવી પણ પ્રપોજલ આવી કે હોમોસેકસુઅલ મેરીડ કપલને ડીસ્ટ્રીકમાં જોઈન્ટ ટેક્સ રીટર્ન ભરવાની છૂટ આપવી કે નહીં? અથવા ડીસ્ટ્રીકમાં ઈન્ટરનેટ ગેમ્બ્લીન્ગ શરૂ કરવા દેવું કે નહીં? આમાંની ઘણી પ્રોજેક્ટ્સ અને યોજનાઓ પાછળ હેતુ સારો હોય છે અને કેટલીય તો આમપ્રજાને હિતકારી પણ નીવડી શકે એવી હોય છે, છતાં સીએફઓ તરીકે મારે માટે અગત્યનો પ્રશ્ન એ હતો કે આવું બધું કરવું ડીસ્ટ્રીકને પોસાય ખરું?  એનાથી ડીસ્ટ્રીકની નાણાંકીય સદ્ધરતા જોખમમાં તો નહીં મુકાય ને?  આ કરવામાં કોઈ કાયદાઓનો ભંગ તો નથી થતો ને?

તેવી જ રીતે ડીસ્ટ્રીકના બિલ્ડરો અને ડેવલપરો ટેક્સપેયર્સના ખર્ચે નવી નવી પ્રોજેક્ટ્સ લઈ આવે.  કહે કે દાયકાઓ પહેલા ડીસ્ટ્રીકમાં સેનેટર્સ નામની બેજબોલની ટીમ હતી તેને પાછી લાવવી હોય તો નવું સ્ટેડિયમ બાંધવું જરૂરી છે.  એવી જ રીતે બીજા ડેવલપરો એમ કહે કે  ડીસ્ટ્રીકની ટુરીજમથી થતી આવક વધારવી હોય અને વધુ કન્વેન્શન લાવવા હોય તો નવું કન્વેન્શન સેન્ટર બાંધવું જોઈએ.  અત્યારનું આપણું કન્વેન્શન સેન્ટર બહુ જૂનું છે.  આવી બધી પ્રોજેક્ટ્સ ડીસ્ટ્રીકની ઈકોનોમીને સદ્ધર બનાવવા માટે આવશ્યક છે એવી દલીલ કરવામાં આવે.  પણ આ પ્રોજેક્ટ્સમાં તો સેંકડો મિલિયન ડોલરનો ખર્ચ કરવાનો હોય છે.  સીએફઓ તરીકે હું હા પાડું એ પહેલાં મારે એકેએક પ્રોજેક્ટ અને પ્રપોજલને આર્થિક અને નાણાંકીય દૃષ્ટિએ ચકાસવાની. ખાસ તો એ જોવાનું કે આવી ગંજાવર પ્રોજેક્ટ માટે વોલ સ્ટ્રીટમાં જઈને સેંકડો મીલીયન ડોલર બોરો કરવા પડશે, એને માટે બોન્ડ્સ ઇસ્યુ કરવા પડશે, એની ડીસ્ટ્રીકના રેટિંગ પર કેવી અસર પડશે?  આપણે એનું વ્યાજ દર છ મહિને ભરી શકીશું ખરા?  ડવેલપરોને તો ગમે કે ડીસ્ટ્રીક વધુ ને વધુ બોરો કરે જેથી એમની પ્રોજેક્ટને ફંડિંગ મળે.  પોલીટિશિયનોને પણ આવી મોટી પ્રોજેક્ટના ગ્રાઉન્ડ બ્રેકીન્ગ અને રિબન કટિંગના સમારંભોમાં મોટા ભા થઈને બેસવું ગમે.

પણ જે બોરોઈન્ગ કર્યું છે તે યોગ્ય થયું છે અને એનું વ્યાજ આપણે નિયમિત ભરી શકીશું તે જોવાની જવાબદારી સીએફઓની.  ડીસ્ટ્રીકનું દેણું દર માથા દીઠા બીજાં શહેરો કરતાં  વધુ હતું.  એટલે મારી ઇચ્છા એવી કે બોરોઈન્ગ ઊપર કેપ મૂકાય–જેથી અમુક લિમિટથી વધુ દેવું ન વધે, અને એ બાબતનો કાયદો પસાર થાય. ડેવલપરો અને પોલીટિશિયનોને આવો કેપ કેમ ગમે?  તુરત કહેવામાં આવે કે સીએફઓ ડીસ્ટ્રીકના ડેવલપમેન્ટનો વિરોધી છે અને એનો આર્થિક વિકાસ અટકાવે છે.  આવી બધી ટીકા વચ્ચે મારે તો એ નક્કી કરવાનું કે આવી પ્રોજેક્ટ્સ ડીસ્ટ્રીકને પોસાય ખરી? એનાથી ડીસ્ટ્રીકની નાણાંકીય સદ્ધરતા જોખમમાં તો નહીં મુકાય ને?  એ કરવામાં કોઈ કાયદાઓનો ભંગ તો નથી થતો ને?

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા- પ્રકરણ 44– હું સી.એફ.ઓ. થયો

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા

NatwarGhandhi.jpg

નટવર ગાંધી

પ્રકરણ 44– હું સી.એફ.. થયો

વિલિયમ્સે જયારે સીએફઓની પોજીશન ઉપરથી રાજીનામું આપ્યું ત્યારે બેરી હજી મેયર હતો.  વિલિયમ્સને મેયર તરીકે ચૂંટાવાને અને પોતાની કેબીનેટની પસંદગી કરવાને  હજુ ચારેક મહિનાની વાર હતી.  ત્યાં સુધી ઇન્ટરીમ સીએફઓની નિમણુંક કરવાની હતી.  એ માટે જે થોડાં નામ બોલાતાં હતાં, તેમાં એક મારું નામ હતું.  વિલિયમ્સના એક અગત્યના ડેપ્યુટી તરીકે, અને ટેક્સ કમિશ્નર તરીકે મારી ખ્યાતિ વોશીન્ગટન બંધાઈ ગઈ હતી. પણ બેરી કોઈ કાળા માણસને જ સીએફઓ બનાવશે એની અમને બધાને ખબર હતી. વધુમાં એને નબળો સીએફઓ જોતો હતો.  બેરીએ મારા જ એક સાથી અને ડિસ્ટ્રિકનો કમ્પટ્રોલર જે વિલિયમ્સનો ડેપ્યુટી હતો તેને સી.એફ.ઓ. નીમ્યો. એ કાળો હતો. વાત વર્તનમાં ઢીલો એટલે બેરીને ફાવે તેમ હતો.  અમને બધાને રાહત થઈ કે આ નવા સીએફઓને અમે ઓળખીએ છીએ. વળી એ ઇન્ટરીમ છે. અમે બધા એમ જ માનતા હતા કે થોડા જ મહિના પછી થનારી મેયરની ચૂંટણીમાં વિલિયમ્સ જ ચુંટાશે. પછી એ પોતાનો સીએફઓ નીમશે.

વિલિયમ્સનું મેયર તરીકે ચૂંટાવું એ ડીસ્ટ્રીકના રાજકારણમાં એક અસાધારણ ઘટના હતી.  ડીસ્ટ્રીક અને બીજાં મોટાં શહેરોમાં અત્યાર સુધી જે કાળા મેયર ચૂંટાતા તે મોટે ભાગે 1960ના દાયકામાં અહીંની સિવિલ રાઈટ્સની ઝુંબેશના નેતાઓ હતા.  એ બધા પોલીટીશીયન, 50-60ની ઉમ્મરના. કૉલેજમાં બેચલર સુધી ભણેલા હોય તો યે ઘણું ઘણું.  કેટલાકે તો ભણવાનું છોડીને સિવિલ રાઈટ્સની ઝુંબેશમાં ઝંપલાવેલું.  વિલિયમ્સ એ બધા કરતાં ઉમ્મરમાં એકાદ દસકે નાના.  ભાગ્યે જ કોઈ એમને પોલીટીશીયન ગણે. સ્વભાવમાં શાંત, શરમાળ અને ઓછા બોલા. એમના માબાપે આખી જિંદગી પોસ્ટ ઑફિસમાં કામ કર્યું.  વિલિયમ્સ તો એમનો–અડોપ્ટેડ–સાવકો છોકરો હતો.  બાળપણમાં પોતાની અનાથ દશાથી છોકરો એટલો તો હેબતાઈ ગયો હશે કે એ ભાગ્યે જ કાંઈ બોલતો.  માબાપને થયું કે છોકરો કદાચ મૂંગો બહેરો છે.  ધીમે ધીમે એ બોલતો થયો. સાવકા માબાપે એની વ્યવસ્થિત સંભાળ લીધી, ભણાવ્યો. વિલિયમ્સ ભણવામાં હોશિયાર નીકળ્યા.  અમેરિકાના કાળા પોલીટીશીયન મેયરોમાંથી ભાગ્યે જ કોઈ વિલિયમ્સ જેટલું ભણેલું હશે.  અહીંની વિશ્વ વિખ્યાત યુનિવર્સિટીઓ–યેલ અને હાર્વડ–માંથી ડીગ્રીઓ મેળવી હતી.  એમાં ય હાર્વડમાંથી તો બે ડીગ્રીઓ લીધી–લો ડીગ્રી અને પબ્લિક અફેર્સની ડીગ્રી.

વિલિયમ્સે સિવિલ રાઈટ્સની ઝુંબેશમાં ભાગ નહીં લીધેલો.  બીજા પોલીટીશીયન કરતાં  સાવ જુદા.  એમની બોલચાલમાં પણ એ કાળા લોકોથી જુદા પડી જતા. એમનું હળવા મળવાનું પણ બહુધા ગોરા લોકો સાથે થતું.  એમનો ઉછેર, એમનું ઉચ્ચ કક્ષાની સ્કૂલનું શિક્ષણ, સિવિલ રાઈટ્સની ઝુંબેશમાં તેમનો અભાવ–આ બધાંને કારણે કાળા લોકોમાં વિલિયમ્સ લોકપ્રિય તો નહીં જ.  વધુમાં એમણે જે ટેક્સ ઑફિસમાંથી રીઅલ પ્રોપર્ટી ટેક્સેશનના ઘણા બધા કર્મચારીઓને એક સાથે રજા આપી હતી તે કારણે ડીસ્ટ્રીકની કાળી પ્રજામાં એમના પ્રત્યે તીવ્ર અણગમો, હોસ્ટીલીટી હતા.

એમની કેબિનેટમાં એમણે અગત્યની પોજીશીન ગોરાઓને આપી એ વાત કાળી પ્રજામાં અસહ્ય બની ગઈ.  કાળા લોકોની બહુમતિવાળા ડીસ્ટ્રીકમાં ધોળા લોકોને અગત્યના જોબ્સ મળે તે કેમ ચલાવાય?  આ શહેર કોનું છે?  ગોરાઓનું કે કાળાઓનું?  વિલિયમ્સ સામે એક ઝુંબેશ શરૂ થઈ.  શહેરની કાળી પ્રજામાં એમ પણ પ્રશ્ન ઊભો થયો કે Is Williams Black Enough? શહેરમાં હો હા થઈ ગઈ.  વિલિયમ્સના પોલીટીકલ સલાહકારોએ એમને કહ્યું કે આ ઈલેકશન તો પત્યું, પણ ચાર વરસ પછી જો ફરી વાર ચુંટાવું હોય તો બહુમતિ કાળી પ્રજાનો વિશ્વાસ અને લોકપ્રિયતા એને પ્રાપ્ત કરવા સિવાય કોઈ છૂટકો નથી.  કેબિનેટમાં અગત્યની પોજીશીનમાં કાળી વ્યક્તિ જ પસંદ કરવી જોઈએ.

જે ઇન્ટરીમ સીએફઓ હતો તેની જગ્યાએ હવે કોઈને પરમેનન્ટ નીમવાનો હતો. આવી અગત્યની જગ્યામાં કોઈ કાળી વ્યકિત જ પસંદ થવી જોઈએ એવી વાત વહેતી થઈ.  એ જ સમયે સ્ત્રીઓએ પણ વાત વહેતી મૂકી કે વિલિયમ્સે  હજી સુધી કોઈ સ્ત્રીને અગત્યની પોજીશન આપી નથી.  જ્યારે સીએફઓ તરીકે મારું નામ બોલાયું ત્યારે કહેવાયું કે ગાંધી તો ફોરેનર છે.  તમે ઘરના કાળા માણસો અને સ્ત્રીઓને મૂકીને આ બહારના માણસને આવા  અગત્યના હોદ્દા ઉપર મૂકો એ કેમ ચાલે?  જો કે એવું પણ કહેવાયું કે ડીસ્ટ્રીકનું નાણાંકીય તંત્રનું વ્યવસ્થિત સંચાલન થાય અને એ સમૃદ્ધ રહે એને માટે ગાંધી જેવા હોશિયાર માણસની જરૂર છે. આ બાબતમાં મેયરે કાળા-ગોરાનો નહીં, પણ આવડત અને એક્સપરટીસનો વિચાર કરવો જોઈએ.  કેટલાકે તો એમ માની જ લીધું કે વિલિયમ્સ ગાંધીને જ સીએફઓ તરીકે નીમશે.  આ ભ્રમમાં છાપાંમાં એવી હેડ લાઈન પણ આવી ગઈ!

જો કે ડીસ્ટ્રીકનો સીએફઓ કોણ થઈ શકે તેની આખરી જવાબદારી તો કન્ટ્રોલ બોર્ડની હતી.  કન્ટ્રોલ બોર્ડના અધિકારીઓને એમ હતું કે હું તો વિલિયમ્સનો મિત્ર છું અને તેથી હું  મેયરથી ઈન્ડીપેન્ડટ રહી શકું ખરો?  કન્ટ્રોલ બોર્ડના ચેરમેનનો વિચાર એવો હતો કે એમને જેનામાં વિશ્વાસ હોય એવી વ્યકિત સીએફઓ થવી જોઈએ. એમણે વાલેરી હોલ્ટ નામની કાળી સ્ત્રીની સીએફઓ તરીકે પસંદ કરી.  એ ત્યાં કંટ્રોલ બોર્ડમાં જ કામ કરતી હતી. વધુમાં એણે ચેરમેન સાથે ભૂતકાળમાં કામ કર્યું હતું. આ બધાં કારણોસર મેયરે વાલેરી હોલ્ટની નિંમણૂક કરી, અને એનું નોમીનેશન કાઉન્સિલમાં કન્ફર્મેશન માટે મોકલ્યું.

જેવું વિલિયમ્સે જાહેર કર્યું કે એ વાલેરી હોલ્ટને સીએફઓ તરીકે નીમવાના છે કે તરત એ નોમીનેશન સામે છાપાંઓમાં અને કાઉન્સિલમાં એનો વિરોધ શરૂ થઇ ગયો.  વિરોધ કરનારાઓનું કહેવું હતું કે હોલ્ટ 1990-1994 દરમિયાન જ્યારે ડીસ્ટ્રીકની કન્ટ્રોલર હતી ત્યારે એણે નાણાંકીય બાબતમાં બેદરકારી રાખી હતી.  એણે કાઉન્સિલને ચોક્કસ અને સાચી માહિતી નહોતી આપી. એની આ બેદરકારી પણ શહેરને ફડચામાં લઈ જવામાં જવાબદાર હતી. આ કારણે કાઉન્સિલે હોલ્ટનું નોમીનેશન કન્ફર્મ ન કર્યું.  આ બધા વિરોધ છતાં કન્ટ્રોલ બોર્ડના આગ્રહને કારણે આખરે વાલેરી જ સીએફઓ થઇ.

જો કે વિલિયમ્સને ખબર હતી કે મારાં લાયકાત અને અનુભવ વધુ હતાં. એમણે મને કહ્યું પણ ખરું કે એમની ઈચ્છા ઘણી કે હું સી.એફ.ઓ. થાઉં, પણ એમની ઉપર પોલીટીકલ પ્રેશર એટલું બધું હતું કે એને કોઈ કાળા માણસ અને એમાંય કાળી સ્ત્રીને સીએફઓ તરીકે પસંદ કરવી પડશે. મને વિનંતી કરી કે હું આ બધું સમજુ અને ડીસ્ટ્રીક છોડીને બીજે કયાંય ન જાઉં. પરંતુ આ પ્રકારનો રંગભેદ મને કઠ્યો.  મેં તો નવો જોબ શોધવાનું શરુ કરી દીધું.  હું જ્યારે જોબ છોડવા જેવું કોઈ અગત્યનું પ્રોફેશનલ પગલું હું ભરું તે પહેલાં  કેટલાક સલાહકાર મિત્રોને મળું અને મારે શું કરવું જોઈએ એ બાબતની ચર્ચા કરું.

મારા આવા એક સલાહકાર હતા ટેડ બરો.  અમે બન્ને સાથે જીએઓમાં હતા.  બરોએ પ્રેસિડેન્ટ નિક્સનના એક મદદનીશ તરીકે વ્હાઈટ હાઉસમાં કામ કર્યું હતું.  સિક્યુરીટીજ ઍન્ડ એક્ષચેન્જ કમિશનમાં ચેરમેન બીલ કેસીના હાથ નીચે પણ કામ કર્યું હતું.  ફેડરલ ગવર્ન્મેન્ટમાં એમના કોન્ટેકસ જબરાં. અનેક રીપબ્લીકન સેનેટર અને કોંગ્રેસમેનને ઓળખે. બરોએ મને કહ્યું કે મારે ધીરજ રાખવી.  ડીસ્ટ્રીક ન છોડવું. ટેક્સ કમિશ્નર તરીકે મારી પ્રતિષ્ઠા બંધાઈ ગઈ છે.  ડીસ્ટ્રીક સીએફઓનું કામ એવું તો કોમ્પ્લેક્સ છે કે એમાં જેવા તેવાનું ગજું નહીં.  જાણે કે એ ભવિષ્ય ભાખતા હોય એમ કહે કે પોલિટીકલ કારણોસર ભલે હોલ્ટની નીમણૂક અત્યારે થઇ પણ એ કામ એ નહીં કરી શકે. વિલિયમ્સે છેવટે તારી આગળ આવવું પડશે. એને તારી આવડત અને એક્પરટીસની ખબર છે.

અને થયું પણ એવું જ!  જેવી હોલ્ટ સીએફઓ થઇ કે તુરત જ વિલિયમ્સે મહેનત અને કુશળતાથી જે સ્ટાફ ભેગો કર્યો હતો, તેમાંથી અગત્યના માણસો નીકળવા મંડ્યા.  સ્ટાફ મેનેજમેન્ટ માટે જે કૌશલ્ય અને ચાતુર્ય જોઈએ તે હોલ્ટ પાસે ન હતાં.  પણ હોલ્ટનો મોટામાં મોટો પ્રોબ્લેમ હતો “ક્લીન ઓડીટ”નો.  આગળ કહેવાયું છે  તેમ સીએફઓના જોબમાં સૌથી અગત્યની જવાબદારી દર વર્ષે ટાઇમસર ફેબ્રુઆરીની પહેલી તારીખ એન્યુઅલ રીપોર્ટ તૈયાર કરવાની અને ઓડીટર પાસેથી એ બાબતમાં “ક્લીન ઓડીટ”નું સર્ટીફીકેટ મેળવવાની હતી. એનો અર્થ એ થયો કે ઓડીટરના મત મુજબ ડીસ્ટ્રીકના ચોપડાઓ ચોખ્ખા છે અને એનો નાણાંકીય વ્યવહાર યોગ્ય રીતે થઈ રહ્યો છે.  ઓડીટર પાસેથી એ સર્ટીફીકેટ જો ન મળે તો તમારે ચાલતી પકડવી પડે.

“ક્લીન ઓડીટ” ઓપિનિયન ન મળે તો વોલ સ્ટ્રીટમાં બોન્ડ ઇસ્યુ કરવા મુશ્કેલ.  વધુમાં ડીસ્ટ્રીક હજુ કન્ટ્રોલ બોર્ડના હાથ નીચે હતું. મેયર અને કાઉન્સિલ ખાલી નામના હતા.  એમના અગત્યના પાવર્સ અને જવાબદારી કંટ્રોલ બોર્ડ પાસે હતા.  જ્યાં સુધી ડીસ્ટ્રીકને લગોલગ ચાર વરસ સુધી  “ક્લીન ઓડીટ” ઓપિનિયન ન મળે ત્યાં સુધી એ કન્ટ્રોલ બોર્ડના હાથ નીચે જ રહે.  વાલેરી હોલ્ટ આ અગત્યની ટેસ્ટમાં પહેલે જ વરસે નિષ્ફળ નીવડી. 2000ની પહેલી ફેબ્રુઆરી આવી અને ગઈ પણ ડીસ્ટ્રીકનું ઓડીટ પૂરું ન થયું.  ઓડીટર પાસેથી “ક્લીન ઓડીટ” ઓપિનિયન ન મળ્યો. કાઉન્સિલમાં, છાપાંઓમાં, વોલ સ્ટ્રીટમાં બધે જ  ઊહાપોહ થઇ ગયો.  વિલિયમ્સ ચેતી ગયા.  એણે  હોલ્ટને ગડગડિયું આપ્યું. મને કહ્યું કે સીએફઓ તરીકે તારી નીમણૂક કરું છું.  આમ 2000ના મે મહિનામાં હું ડીસ્ટ્રીકનો સીએફઓ થયો.  વોલ સ્ટ્રીટ તેમ જ ડીસ્ટ્રીકમાં આ સમાચાર વધાવી લેવાયા.  દેશમાં પણ નોંધ પણ લેવાઈ. કોંગ્રેસમાં મારી સીએફઓ તરીકેની નીમણૂકને ખુબ વખાણવામાં આવી.  કોંગ્રેસની અપ્રોપ્રિએશન કમિટીએ એના રીપોર્ટમાં નોંધ્યું:  “The Committee is extremely pleased that a person of his caliber and standing has been appointed Chief Financial Officer.”

અત્યાર સુધી હું ટેક્સ કમિશ્નર હતો.  ત્યાં મારા હાથ નીચે 600 જેટલા લોકો કામ કરતા હતા.  પણ સીએફઓ તરીકે એકાએક મારો સ્ટાફ વધીને બમણો થઈ ગયો.  આગળ જણાવ્યું તેમ આ હોદ્દામાં મારા હાથ નીચે ટેક્સ ઑફિસ તો ખરી, પણ હવે કમ્પ્ટ્રોલર, ટ્રેજરર, બજેટ ડાયરેક્ટર, પે રોલ, રેકોર્ડર ઑફ ડીડસ, લોટરી વગેરે અનેક ડીપાર્ટમેન્ટ આવ્યા.  આખાય ડીસ્ટ્રીકનો સઘળો નાણાંકીય વ્યવહાર મારે સંભાળવાનો હતો. નાણાકીય ક્ષેત્રે કામ કરતા 1200 જેટલા બધા જ લોકો હવે મારા હાથ નીચે. સીએફઓ તરીકે મારે પહેલું તો એ જોવાનું હતું કે દર ફેબ્રુઆરીની પહેલી તારીખે ડીસ્ટ્રીકના એકાઉન્ટ્સ તૈયાર થઈ ગયા હોય, એનું ઓડીટ થઈ ગયું હોય, અને ઓડીટર પાસેથી “ક્લીન ઓડીટ” ઓપિનિયન મળી ગયો હોય.  એ જો ન મળે શું થાય એ માટે વાલેરી હોલ્ટનો દાખલો મારી આંખ સામે ખડો હતો.

ડીસ્ટ્રીક પાસે જેમ આધુનિક ટેક્સ સીસ્ટમ નહોતી તેમ આધુનિક ફાઈનાન્સિયલ સીસ્ટમ પણ નહોતી.  નાણાંકીય વ્યવસ્થા એટલી તો ખરાબ હતી અને રેકોર્ડ્સ એવી કફોડી દશામાં રખાયા હતા કે “ક્લીન ઓડીટ”નો પ્રોબ્લેમ વરસે વરસનો હતો.  આ વરસે  “ક્લીન ઓડીટ” ઓપિનિયન મળ્યો એટલે એવી કોઈ ગેરન્ટી નહોતી કે આવતે વરસે પણ અમને  “ક્લીન ઓડીટ”નો ઓપિનિયન મળશે. મેં જે રીતે ટેક્સ ડીપાર્ટમેન્ટના કર્મચારીઓને ટ્રેનીંગ આપી અને નવી સીસ્ટમ ઇન્સ્ટોલ કરી તેવી જ રીતે ફાઈનાન્સના કર્મચારીઓને પણ ટ્રેનીંગ આપવાનું શરૂ કર્યું. નવી ફાઈનાન્સિયલ સિસ્ટમનો કોન્ટ્રેક વિલિયમ્સે આપેલો તેનું બરાબર ઈમ્પ્લીમેન્ટેશન કરવાનું હતું.  અત્યારે આ સીસ્ટમ અને ટ્રેનીંગ પછી “ક્લીન ઓડીટ” ઓપિનિયન મેળવવો રૂટીન થઈ ગયો છે.

દર વરસે આ “ક્લીન ઓડીટ” ઓપિનિયન મળ્યા પછી મારે સીએફઓ તરીકે ડીસ્ટ્રીકનું ડેલીગેશન લઈને વોલ સ્ટ્રીટમાં જવાનું.  ત્યાં બોન્ડ રેટિંગ એજન્સીઓને ડીસ્ટ્રીકના ફાઈનાન્સનું બ્રીફિંગ કરવાનું.  આ  ડેલીગેશનમાં મારો સીનિયર સ્ટાફ તો હોય જ, પણ સાથે સાથે મેયર અને એનો સીનિયર સ્ટાફ, કાઉન્સિલ ચેરમેન અને એનો સીનિયર સ્ટાફ એમ લગભગ પંદરેક માણસ હોય.  દર વર્ષે ડીસ્ટ્રીક એકાદ બિલીયન ડોલરના લોન્ગ ટર્મ બોન્ડ્સ અને 500 મીલીયન ડોલરના શોર્ટ ટર્મ બોન્ડ્સ ઇસ્યુ કરે તે ક્યાં વપરાશે, અને ડીસ્ટ્રીક કેવી રીતે વ્યાજ સાથે એ ચૂકવશે એ સમજાવાનું.  રેટિંગ એજન્સીઓ એ બધું ચકાસે, અનેક પ્રશ્નો પૂછે.  અને પછી રેટિંગ આપે.  કન્ટ્રોલ બોર્ડ આવ્યું ત્યારે અમારું રેટિંગ “જન્ક“ હતું.  એનો અર્થ એ કે બોન્ડ્સ વેચવા હોય તો ઈન્ટરેસ્ટ રેટ વધુ હોય અને વધારે વ્યાજ ભરવું પડે.

સીએફઓ તરીકે પહેલી વાર ડેલીગેશન લઈને હું વોલ સ્ટ્રીટ ગયો. આગલી રાતે અમે બધા હોટેલમાં પહોંચ્યા. ડિનર અને બ્રેકફાસ્ટમાં બધા સાથે. અમારા ફાઈનાન્સિયલ એડવાઈજર્સ પણ હાજર. મેયર અને ડીસ્ટ્રીકના બીજા ઓફિસિયલ્સને પ્રેજન્ટેશનની આંટીઘૂંટી સમજાવવાની જવાબદારી મારી. પ્રેજન્ટેશનમાં બધાની પિપુડી એક સરખી વાગવી જોઈએ.  મેયર અને કાઉન્સિલ ચેરમેનના પોલીટીકલ ડીફરન્સ ભલે હોય, પણ અહીં તો બધાએ એક જ સૂરમાં ડીસ્ટ્રીકનો કેસ રજૂ કરવાનો છે એ વાત મેં વારંવાર કહી.  એ બાબતમાં જો કોઈ આનાકાની કરશે તો એમાં ડીસ્ટ્રીકનું ખરાબ દેખાશે, અને ભવિષ્યના ડેલીગેશનમાંથી એમને બાકાત રખાશે એવી ધમકી પણ મેં વિવેક સાથે આપી.

સવારે હોટેલમાંથી સ્પેશ્યલ લીમોમાં અમારે રેટિંગ એજન્સીમાં સાથે જવાનું.  કોણ કઈ લીમોમાં બેસે એ હું નક્કી કરતો હતો ત્યાં કોઈ ગેરસમજમાં જે લીમોમાં મારે બેસવાનું હતું તે મારા વગર જ નીકળી ગઈ!  ન્યૂ યોર્કના રશ અવરમાં એ સમયે ટેક્સી ક્યાંથી મળે? હવે શું કરવું?  આ તો પ્રથમ ગ્રાસે મક્ષિકા જેવું થયું. ડેલીગેશન એના નેતા વગર એજન્સીમાં પહોંચે તે યોગ્ય નહીં.  મારા વગર પ્રેજન્ટેશન શરૂ થાય એ મને માન્ય નહોતું.  મેં રેટિંગ એજન્સીમાં ટેલિફોન કર્યો અને મારી પરિસ્થિતિ સમજાવી. રેટિંગ એજન્સીની અધિકારી બહેન મને કહે કે મુંઝાશો નહીં.  ન્યૂ યોર્કનો સવારનો ટ્રાફિક એવો ખરાબ હોય છે કે ડેલીગેશન તમારા પહેલા આવે એવી શક્યતા ઓછી છે.  અને જો એ બધા તમારી પહેલા આવી પહોંચશે તો અમે સંભાળી લઈશું.  તમ તમારે જે કાંઈ ટેક્સી મળે તે લઈને આવો.

મેં દોડાદોડી કરીને માંડ માંડ ટેક્સી મેળવી.  હું હાંફળો ફાંફળો જયારે ટેક્સીમાંથી ઊતરતો હતો ત્યારે મેં જોયું તો અમારું ડેલીગેશન હજી લીમોમાંથી ઊતરતું હતું!

પ્રેજન્ટેશનની મેં શરૂઆત કરી. નવા સીએફઓ તરીકે મેં રેટિંગ એજન્સીના અધિકારીઓને બાહેંધરી આપી કે ડીસ્ટ્રીકની ફાઈનાસીયલ વ્યવસ્થા અને વ્યવહાર યોગ્ય રીતે જ થશે.  આ મારું સીએફઓ તરીકેનું વોલ સ્ટ્રીટમાં પહેલું પ્રેજન્ટેશન. એ પછી તો ચૌદ વરસની મારી ટર્મમાં મેં અનેક વાર વોલ સ્ટ્રીટમાં જઈને પ્રેજન્ટેશન્સ કર્યા છે.  ડીસ્ટ્રીકનું રેટિંગ જે “જન્ક” હતું તે મારી ટર્મ પૂરી થયે રેવન્યુ બોન્ડ્સ માટે તો AAA સુધી પહોંચ્યું! વોલ સ્ટ્રીટમાં જ્યાં ડીસ્ટ્રીકની આબરૂના કાંકરા થયેલા, ત્યાં અમારી પ્રતિષ્ઠા બંધાઈ.  જ્યાં એક જમાનામાં વ્યાજના દર બહુ વધુ ન હોય તો અમારા બોન્ડ્સને કોઈ અડતું નહોતું, ત્યાં ઓછા દરે પણ તે લેવાની પડાપડી થઈ.

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા- પ્રકરણ 43– ડીસ્ટ્રીકની તિજોરી ટેક્સથી છલકાવા મંડી

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા

NatwarGhandhi.jpg

નટવર ગાંધી

 પ્રકરણ 43– ડીસ્ટ્રીકની તિજોરી ટેક્સથી છલકાવા મંડી

ટેક્સ કમિશ્નર તરીકેની મારી પહેલી કસોટી હતી ટેક્સ રિફન્ડની.  અમેરિકામાં નોકરી કરતા બધા લોકોનો ટેક્સ દર પે ચેકમાંથી કપાય.  દર બે અઠવાડિયે હાથમાં જે પગાર આવે તેમાંથી ટેક્સ લેવાઈ ગયો હોય.  એવી જ રીતે જે ધંધો કરતા હોય અને જેમને નિયમિત પગાર ન મળતો હોય તેમણે તેમની આવક અનુસાર નિયમિત એસ્ટીમેટેડ ટેક્સ આગળથી ભરવાનો.  અમેરિકામાં બધાએ દર એપ્રિલની પંદરમીએ ટેક્સ રીટર્ન ફાઈલ કરવાનું હોય છે. ટેક્સ “વિથાહોલડીન્ગ”ને કારણે એપ્રિલમાં રીટર્ન ફાઈલીન્ગ સમયે લોકોને ખબર પડે કે એમને  રીફન્ડ મળવાનું છે કે વધુ ટેક્સ ભરવાનો છે.  જે લોકોએ પોતાની જવાબદારી કરતાં વધુ ટેક્સ આપ્યો છે તેમને એમનું ટેક્સ રીફન્ડ ટાઈમસર મળશે કે નહીં એ એમની મોટી ચિંતા. ડીસ્ટ્રીક ટેક્સ ડીપાર્ટમેન્ટનું મેનેજમેન્ટ એટલું રેઢિયાળ હતું અને કર્મચારીઓ એટલા બેદરકાર હતા કે ટેક્સ પેયર્સને રિફન્ડ મળતાં  મહિનાઓ નીકળી જાય.  એ બાબતની એમની ફરિયાદ કરતા ટેલિફોન પણ કોઈ ઉપાડે નહીં.  મેં જોયું કે મારે જો ટેક્સ પેયર્સનો વિશ્વાસ મેળવવો હોય તો આ પરિસ્થિતિ સુધારવી જ પડે. લોકોને રિફન્ડ ટાઇમસર મળવું જ જોઈએ.

મેં અગત્યના કર્મચારીઓની એક મીટીંગ બોલાવીને કીધું કે ડીસ્ટ્રીકમાં અને બીજે બધે ઠેકાણે લોકો આપણી હાંસી ઉડાડે છે. આપણે રીફન્ડ આપવાનું સાદું સીધું કામ પણ ટાઇમસર કરી શકતા નથી.  આઈ.આર.એસ. અને બીજે બધે ઠેકાણે લોકોને બે કે ત્રણ અઠવાડિયાંમાં રીફન્ડ મળી જાય, તો આપણે એમ શા માટે ન કરી શકીએ?  હું એ બધાને આઈ.આર.એસ.ના બસો માઈલ દૂર ફિલાડેલ્ફીયામાં આવેલા સર્વિસ સેન્ટરમાં લઈ ગયો. બતાડ્યું કે ત્યાંના કર્મચારીઓ કેવું વ્યવસ્થિત કામ કરે છે. જો એ લોકો કરી શકે તો આપણે કેમ ન કરી શકીએ?  અને પછી બોમ્બશેલ અનાઉન્સમેન્ટ કર્યું કે ટીવી અને છાપાંવાળાઓને તો મેં ક્યારનુંય કહી દીધું છે કે આ વર્ષે ડીસ્ટ્રીકના ટેક્સ રીફન્ડ બેથી ત્રણ અઠવાડિયાંમાં ઇસ્યુ થશે!  કર્મચારીઓમાં હો હા થઈ ગઈ.  એ લોકો કહે આપણાથી એ ન બને.  મેં કહ્યું શા માટે નહીં?  આપણે ગોરા નથી એ માટે?  આપણા માટે આ સ્વાભિમાનનો પ્રશ્ન હોવો જોઈએ કે અમે પણ એ કરી શકીએ છીએ. ટીવી વાળા તો ફાયલીંગ સિઝનમાં કેમેરા સાથે આવીને ઊભા રહેશે. ટેક્સ પેયર્સને પૂછશે, તમને તમારું ડીસ્ટ્રીકનું રિફંડ મેળવતા કેટલો સમય થયો?  કોઈ તમારો ટેલિફોન ઉપાડતું હતું? વિનય અને વિવેકથી જવાબ આપતું હતું?

મેં સ્વાભિમાનની વાત કરી અને આપણું એક પ્રજા તરીકેનું ગૌરવ ઘવાશે એમ સમજાવ્યું ત્યારે ટેક્સના કર્મચારીઓને જાણે કે ચીમકી લાગી ગઈ.  આખી એજન્સી જાગૃત થઈ  ગઈ. એપ્રિલની પંદરમી આવી. લોકોએ પોતાના ટેક્સ રીટર્ન્સ કાયદેસર ભર્યા.  અમારા કર્મચારીઓ મારી ચેલેન્જનો જાણે કે જવાબ આપતા હોય તેમ સવાયું કામ કરીને બે જ અઠવાડિયાંમાં રિફન્ડ ઇસ્યુ કરવા માંડ્યા. ટીવી-છાપાંવાળા આવી પહોંચ્યા.  વોશીન્ગ્ટન પોસ્ટના બિજનેસ સેક્શનના પહેલા પાને ફોટા સાથે સમાચાર આવ્યા. વર્ષો પછી પહેલી જ વાર ડીસ્ટ્રીકના ટેક્સ ડીપાર્ટમેન્ટ માટે કંઈક સારું કહેવાયું.  વિલિયમ્સ ખુશ, ખુશ! અમારા બધા માટે લડાઈની આ પહેલી જીત હતી. ડીસ્ટ્રીકના લોકો માટે આ ન માનવા જેવી વાત હતી. સાબિત થયું કે ટેક્સ ડીપાર્ટમેન્ટમાં સુધારાવધારા થઇ રહ્યા છે.  મારા જીવમાં જીવ આવ્યો! જો કે જંગ જીતવાનો હજી બાકી હતો.

ટાઈમસર રિફન્ડ મોકલવા જેટલી જ અગત્યની વાત હતી “ક્લિન ઓડીટ”ની.  ડીસ્ટ્રીકના સીએફઓની જવાબદારી હતી કે એણે દર વરસે નફાતોટાનો હિસાબ કરતો, જેને પ્રાઈવેટ સેક્ટરમાં ઇન્કમ સ્ટેટમેન્ટ અને બેલેન્સ શીટ કહે, તેવો એન્યુઅલ રીપોર્ટ પછીના વરસની ફેબ્રુઆરીની પહેલી તારીખે પબ્લીશ કરવો.  એટલું જ નહીં, પણ બહારના ઓડીટર પાસેથી એ રીપોર્ટ પર “ક્લિન ઓડીટ”નો ઓપિનિયન  મેળવવો.  એનો અર્થ એ કે અમારા એકાઉનટ્સ બધા સાચા અને ચોખ્ખા છે, એમાં કોઈ ગડબડ નથી, અને અમે કશું છુપાવતા નથી.  1996ના ઓડીટમાં  ડીસ્ટ્રીકને એના ટેક્સ ડીપાર્ટમેન્ટની અંધાધૂંધીને કારણે  આવો “ક્લિન ઓડીટ” ઓપિનિયન નહોતો મળ્યો.  આ ઓપિનિયન ન હોય તો વોલ સ્ટ્રીટમાં બોન્ડ વેચવા બહુ મુશ્કેલ. વિલિયમ્સે જાહેર કર્યું હતું કે ડીસ્ટ્રીકને આવતા વરસે “ક્લિન ઓડીટ” નહીં મળે તો પોતે રાજીનામું આપશે! અમારા બધાના છક્કા છૂટી ગયા! મને ખબર હતી કે ટેક્સ ડીપાર્ટમેન્ટની કેવી દશા હતી. માત્ર ટેક્સ રીટર્ન્સનો ખડકલો જોઈને કોઈ પણ ઓડીટર અમને “ક્લિન ઓપિનિયન” આપવાની ના પાડે.

હવે એ બધું વ્યવસ્થિત કરવાનું મારે માથે આવ્યું.  હું ટેક્સ ડીપાર્ટમેન્ટનો વડો હતો. આ બાબતમાં પણ ડીપાર્ટમેન્ટના કર્મચારીઓને મેં ચેલેન્જ આપી.  કહ્યું કે આપણી આજુબાજુની બધી સ્ટેટ ગવર્નમેન્ટને દર વરસે “ક્લિન ઓડીટ” ઓપિનિયન મળે છે તો આપણને કેમ નહીં? આપણે એવા બોઘા અને ગમાર છીએ?  વધુમાં જો ડીસ્ટ્રીકને “ક્લિન ઓડીટ” ઓપિનિયન નહીં મળે અને વિલિયમ્સ રાજીનામું આપશે તો આપણે  બધાએ ચાલતી પકડવી પડશે!  વળી પાછા અમે બધા “કરેંગે યા મરેંગે”ના હિસાબે કામે લાગી ગયા.  ટેક્સ રીટર્ન્સનો ખડકલો હતો ત્યાં અમે એક “વોર રૂમ” ગોઠવ્યો.  બધા રિટર્ન્સ ઉઘાડ્યા, તેમને બરાબર ફાઈલ કર્યા,  જ્યાં ટેક્સ ઓડીટ કરવાની જરૂર હતી ત્યાં ઓડીટ કર્યું.  એન્યુઅલ રિપોર્ટનું ઓડીટ પૂરું થયું.  કેપીએમજી નામની ઇન્ટરનેશનલ એકાઉન્ટીન્ગ ફર્મે અમને “ક્લિન ઓડીટ” સર્ટીફીકેટ આપ્યું. અમે બધા રાજી રાજી.  મારી શ્રદ્ધા વધી. થયું કે હું અહીં ટકી જઈશ.

ટાઈમસર રીફન્ડ અને “ક્લિન ઓડીટ” ઓપિનિયન–આ બે વાતે ડીસ્ટ્રીકમાં મારી ટેક્સ કમિશ્નર તરીકેની પ્રતિષ્ઠા સાબૂત કરી.  છાપાં અને ટીવી પર મારું નામ ચમક્યું. આ નવી પ્રતિષ્ઠાનો લાભ લઈ મેં જાહેર કર્યું કે ડીસ્ટ્રીક ગવર્નમેન્ટ હવે જે ટેક્સ પેયર્સ ટેક્સ ભરતા નથી તેમની પાછળ પડશે.  એમને કોર્ટમાં લઈ જશે. જેલમાં મોકલશે. જે લોકો આઈ.આર.એસ.નો ટેક્સ ભરતા હતા, પણ ડીસ્ટ્રીકનો નહીં તેમનાં નામ અમે આઈ.આર.એસ.માંથી મેળવ્યાં. એમને પકડ્યા, અને એમની પાસેથી પેનલ્ટી સાથે ટેક્સ ઉઘરાવ્યો.  “There is a new sheriff in town!” એવી એક આબોહવા ઊભી કરી.

સ્પેશ્યલ ક્રિમીનલ એન્ફોર્સમેન્ટની જાહેરાત કરી.  સ્પેશ્યલ ટેક્સ ડીટેક્ટીવ રિક્રુટ કર્યા. જે લોકોએ ટેક્સ ભર્યા નથી. તેમને માટે ટેક્સ એમનેસ્ટી જાહેર કરી.  કહ્યું કે જો એ પોતાની મેળે આવીને હજી સુધી નહીં ભરેલો ટેક્સ ભરી જશે તો એમની પેનલ્ટી માફ.   જો એ લોકો એક સાથે બધો ટેક્સ ભરી શકે એમ ન હોય તો એમને માટે અમે ઇન્સ્ટોલમેન્ટ પ્લાનમાં ટેક્સ ભરવાની વ્યવસ્થા કરીશું. અમારી બોટમ લાઇન એ હતી કે જો લોકો એમ માનતા હોય કે ડીસ્ટ્રીકનો ટેક્સ ન ભરીએ તો ચાલે, એ દિવસો ગયા. આ અગ્રેસીવ ટેક્સ કલેક્શનની વાતો મેં જ્યાં જ્યાં તક મળી ત્યાં કરી–રેડિયો, ટીવી, છાપાં, કમ્યુનીટી મીટીંગ્સ, નેબરહૂડ અસોશિએશન્સમાં.  જ્યાં જ્યાં શક્ય હતું ત્યાં હું પોતે હાજર રહ્યો.  લોકોની ફરિયાદો સાંભળી, એમનો ઉકેલ કેમ આવશે તેની વાત કરી, પણ આખરે ટેક્સ તો કલેક્ટ થશે એ સ્પષ્ટતા કરી. ટેક્સ ડીપાર્ટમેન્ટના કર્મચારીઓને પણ હવે ખબર પડી કે એમણે એમનું કામ ધગશથી કરવું પડશે.  લાંચ રુશ્વત, ટેક્સ પેયર્સની અવગણના વગેરે નહીં ચલાવી લેવાય.  એમાં જે પકડાશે તેમને અમે સીધી પકડાવશું. જે થોડા પકડાય તેમને તરત જ રજા આપવામાં આવી.

આ બધી પ્રવૃત્તિઓનું મુખ્ય પરિણામ એ આવ્યું કે લોકો ડીસ્ટ્રીકનો ટેક્સ ભરવા મંડ્યા.  ડીસ્ટ્રીકની તિજોરી ટેક્સથી છલકાવા મંડી.  વ્યક્તિગત ટેક્સ પેયર્સ ઉપરાંત વોશીન્ગ્ટનમાં જે અનેક ટેક્સ એક્જ્મ્પટ એસોશિએશન હતાં તેમની પર પણ ડીસ્ટ્રીકના ટેક્સ ભરવાનું દબાણ મેં શરૂ કર્યું.  આના પરિણામે અહીંનું મોટા નેશનલ એજ્યુકેશન એસોશિએશને સામેથી કહ્યું કે અમે અમારા વાર્ષિક ટેક્સના $1.1 મીલીયન ડોલરનો ચેક મોકલીએ છીએ.

વર્ષો પછી પહેલી જ વાર ડીસ્ટ્રીકના બજેટમાં ડેફીસીટ નહીં, પણ સરપ્લસ દેખાયું! આ સરપ્લસમાં જેટલું અગ્રેસીવ ટેક્સ કલેક્શન જવાબદાર હતું, તેટલું જ મહત્ત્વ હતું બજેટ કટ્સનું.  વિલિયમ્સે આગળથી જ સ્પષ્ટ કરેલું કે જેટલી આવક તેટલો જ ખરચો.  અને જો આવક ધાર્યા કરતાં વધુ થઈ તો એ વધારો સરપ્લસમાં ઉમેરાય. આમ ઉપરા ઉપરી દર વરસે બજેટમાં સરપ્લસ થતા ગયા.  અને ડીસ્ટ્રીકની બેલેન્સ શીટમાં જ્યાં 1995માં 535 મિલિયન ડોલરની વર્ષોથી ભેગી થયેલી ખાધ હતી ત્યાં હવે નેટ સરપ્લસ થયું.  વોલ સ્ટ્રીટમાં અમારું બોન્ડ રેટિંગ જે તળિયે જઈને બેઠેલું તે ઉપર ચડશે એવી શક્યતા ઊભી થઈ.

વિલિયમ્સની વાહ, વાહ થઇ ગઈ.  વોશીન્ગ્ટન પોસ્ટના પહેલે પાને વિલિયમ્સે વોશીન્ગ્ટનને કેવી રીતે નાણાકીય ખાધમાંથી ઉગાર્યું તેવી હેડ લાઈન સાથે ન્યૂજ રીપોર્ટ આવ્યો.  એ ન્યૂજ રીપોર્ટની શરૂઆત ડીસ્ટ્રીકના ટેક્સ ડીપાર્ટમેન્ટમાં મેં જે સુધારાવધારા કર્યા તેનાથી થઈ. મારા કામની ખાસ નોંધ લેવાઈ.  દેશમાં પણ આની નોંધ લેવાવાની શરૂઆત થઈ. એ ઉપરાંત અમેરિકાનાં ભારતીય છાપાંઓમાં પણ ડીસ્ટ્રીકના નાણાંકીય ઉદ્ધારમાં મેં જે ભાગ ભજવ્યો તેના વિષે લખાવા માંડ્યું.

1998માં બેરીની મેયર તરીકેની ચોથી ટર્મ પૂરી થઇ.  વોશીન્ગ્ટનના સ્થાનિક રાજકારણમાં ત્યારે એક જ વાત ચર્ચાતી હતી.  બેરી વળી પાછો પાંચમી વાર મેયર તરીકે ઊભો રહેશે કે નહીં? એ જો વળી પાછો ચૂંટણીમાં ઊભો રહે તો ચુંટાશે કે નહીં?  શહેરના કાળા અને ગોરા ભદ્ર સમાજમાં, બિજનેસ કમ્યુનીટીમાં, અને કોંગ્રેસમાં એવી ઈચ્છા ખરી કે બેરી ફરી વાર મેયરની ચૂંટણીમાં ન ઊભો રહે. અને નવી પેઢીને શહેરનું નેતૃત્વ લેવાની તક આપે.  એ બધા લોકોએ “ડ્રાફ્ટ વિલિયમ્સ”ની ઝુંબેશ શરૂ કરી.  વિલિયમ્સને ચારે બાજુથી વિનંતિ કરવામાં આવી કે તમારે મેયરની ચૂંટણી લડવી. ચૂંટણી લડવા માટે જે પૈસા અને સ્વયંસેવકોની જરૂર પડશે તે અમે સંભાળશું. વધુમાં જો બેરી વળી પાછો મેયર થયો તો સીએફઓ તરીકે તમે ડીસ્ટ્રીકની જે નાણાંકીય પરિસ્થિતિ સુધારી, જે સરપ્લસ બનાવ્યું અને બોન્ડ રેટિંગ વધાર્યું તે બધું રોળાઈ જશે. છેલ્લાં થોડાં વર્ષોમાં ડીસ્ટ્રીકની જે પ્રગતિ થઈ છે તે થંભી જશે.  શહેર વળી પાછું આડે રસ્તે ચડી જશે, ખાધમાં પડશે. વિલિયમ્સ માની ગયા. એમણે રાજીનામું આપ્યું. સીએફઓની પોજીશન છોડીને મેયરની ચૂંટણીમાં ઉમેદવારી નોંધાવી.

બેરી હવે મુંઝાયો. પહેલાં જેટલી એની પોપ્યુલારીટી નહોતી રહી, છતાં શહેરના ખાસ કરીને ગરીબ કાળા વિસ્તારમાં એ હજી પોપ્યુલર હતો.  રેસ કાર્ડનો ઉપયોગ કરીને કદાચ એ બાજી જીતી પણ જાય એવો ભય હતો.  પણ બેરીને પોતાને જ ગંધ આવી ગઈ હતી કે પોતે ફરી વાર ચૂંટણી લડશે તો જીતશે જ એવી ખાત્રી ન હતી.  ઊલટાનું હારવાની શક્યતા હતી.  એ જોઈ શકતો હતો કે શહેરની બહુમતિ કાળી અને ગોરી પ્રજા નવી પેઢીના નેતૃત્વ માટે તૈયાર હતી.  ડીસ્ટ્રીકના નાણાંકીય ઉદ્ધારક તરીકે વિલિયમ્સની પ્રતિષ્ઠા બંધાઈ ચૂકી હતી. એની  પોપ્યુલારીટી પણ ઘણી હતી.  વિલિયમ્સને બિજનેસ કમ્યુનીટીનો ટેકો હતો.  આ બધું જોતાં બેરીએ નક્કી કર્યું કે પોતે મેયરની ચૂંટણી નહીં લડે.

જેવી આ ખબર છાપે ચડી કે તુરત જ ત્રણ કાઉન્સિલ મેમ્બર્સે પોતાની ઉમેદવારી નોંધાવી  અને મેયર થવા માટે જોરદાર ઝુંબેશ શરૂ કરી.  એમનું કહેવું એમ હતું કે છેલ્લાં થોડાં  વર્ષોમાં શહેરની જે પ્રગતિ થઈ છે તે એમને કારણે થઈ છે! વિલિયમ્સ તો માત્ર મહેતાજી–સીએફઓ–હતા. એમને તો જે કહેવામાં આવ્યું તે એક એકાઉન્ટન્ટની ફરજ પ્રમાણે કર્યું.  એ કાંઈ પોલીટીશીયન થોડા છે?  એ ડીસ્ટ્રીકનું કોમ્પ્લેક્સ રાજકારણ નહીં ચલાવી શકે.  લોકો શહેરના પોલીટીશીયનોથી એવા તો કંટાળી ગયા હતા કે આવી કોઈ દલીલબાજી ચાલી નહીં. વિલિયમ્સ ભારે બહુમતિથી ચુંટાયા, અને ડીસ્ટ્રીકનો બેરી યુગ પૂરો થયો.ડીસ્ટ્રીકનો બેરી યુગ પૂરો થયો.

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા-પ્રકરણ 42– હું ડીસ્ટ્રીકનો ટેક્સ કમિશ્નર થયો

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા

NatwarGhandhi.jpg

નટવર ગાંધી

પ્રકરણ 42– હું ડીસ્ટ્રીકનો ટેક્સ કમિશ્નર થયો

કન્ટ્રોલ બોર્ડના મેમ્બર્સ પાંચ, શહેરના અગ્રગણ્ય નાગરિકો, અને પોતાના ક્ષેત્રમાં ખ્યાતનામ, શક્તિશાળી માણસો હતા.  આમાં જેવા તેવાનું કામ નહોતું.  એમને તો બેરીની સામે ઝઝૂમવાનું હતું.  એમને ખબર હતી કે બેરીના હાથમાંથી એની બધી સત્તાઓ ઝુંટવાઈ ગઈ છે તે એને માન્ય નથી. એ તો લડવાનો છે.   કન્ટ્રોલ બોર્ડના મેમ્બર્સ તો વોલન્ટીયર તરીકે પોતાની સેવા આપતા હતા.  દેશભક્તિ અને પોતાની નાગરિક ફરજ સમજીને એમણે આ કપરું કામ હાથમાં લીધું હતું. પણ  એમને પોતાના કામ ધંધા હતા.  એમાંથી સમય ફાળવીને કંટ્રોલ બોર્ડમાં પોતાની ફરજ બજાવવાની હતી. શહેરના ત્યારના બારેક બિલીયન ડોલરના બજેટની રોજબરોજની નાણાંકીય વ્યવસ્થા કરવા માટે ન’તો તેમની પાસે ટાઈમ કે ન’તો સ્ટાફ.  એ રોજબરોજનું કામ કરવા માટે કન્ટ્રોલ બોર્ડના હાથ નીચે કોંગ્રેસે એક નવો હોદ્દો સ્થાપ્યો–ચીફ ફાઈનાન્સિયલ ઓફિસર–સીએફઓ–નો.

કન્ટ્રોલ બોર્ડના મેમ્બર્સ દર અઠવાડિયે  સીએફઓ અને એના સીનિયર સ્ટાફને મળે અને ડીસ્ટ્રીકનો નાણાંકીય વ્યવહાર કેમ કરવો એનું માર્ગદર્શન આપે. મેયર અને કાઉન્સિલના  હાથમાં જે નાણાંકીય સત્તા અને જવાબદારી હતાં  તે હવે  સીએફઓને સોંપાયાં.   ડીસ્ટ્રીકમાં નાણાંકીય ક્ષેત્રે જે લગભગ બારસો જેટલા કર્મચારીઓ કામ કરતા હતા તે બધા હવે  સિએફઓના હાથ નીચે આવી ગયા. મેયર કે કાઉન્સિલની એ સ્ટાફ પર કોઈ હોદ્દેદારી નહીં.  સાથે સાથે  ડીસ્ટ્રીકનું રેવન્યુ એસ્ટીમેશન, ટેક્સ કલેક્શન, બજેટ, એકાઉન્ટીન્ગ અને કમ્પટ્રોલરશીપ, ટ્રેજરી અને બોરોઈંગ,  લોટરી, વગેરે બધું  સીએફઓના હાથ નીચે આવી ગયું.  કોઈ પણ પ્રોજેક્ટ, પછી એ સેંકડો મીલીયન્સનું સ્ટેડીયમ બનાવવાની વાત હોય કે સાવ સામાન્ય રોડ રીપેરની વાત હોય, તે બધામાં સીએફઓની હા જોઈએ. કાઉન્સિલના એકે એક નાણાંકીય કાયદામાં પણ સીએફઓની હા હોય તો જ એ માન્ય થાય.  આમ સીએફઓ ડીસ્ટ્રીકનો ફાઈનાન્સિયલ ઝાર બની ગયો.

સીએફઓને આવા અસાધારણ પાવર્સ આપવા સાથે એને માથે એટલી જ અસાધારણ જવાબદારી નખાઈ હતી.  એની જવાબદારી એ હતી કે હવે પછી ડીસ્ટ્રીક ક્યારેય ફડચામાં ન પડે.  એને એ જોવાનું કે કયારેય પણ ડીસ્ટ્રીકની આવક કરતા એનો ખર્ચો ન વધે.  એ માટે જે કાંઈ કાપ મૂકવાના હોય તે કહેવાના.  શરૂઆતનાં વર્ષોમાં શહેરના ખર્ચમાં ખૂબ કાપકૂપ થઇ. હજારો લોકોના જોબ ગયા. કેટલીય પ્રોજેક્ટ્સ રદ થઈ. અને જો સીટી વ્યવસ્થિત રીતે વ્યાજ સાથે પૈસા પાછા આપી શકે એમ હોય તો જ બોરો થાય.  આ કામ ખૂબ આકરું હતું. જે પોલીટીશિયન્સને ગમતું તે બધી બાબતમાં સીએફઓની જવાબદારી ના પાડવાની હતી.  હું જ્યારે (2000-2014) ડીસ્ટ્રીકનો સીએફઓ હતો, ત્યારે ડો. નો તરીકે વગોવાતો!

સીએફઓનું આ ના પાડવાનું કામ પોલીટીશિયન્સને ગમવાનું નથી, અને મેયર અને કાઉન્સિલ યેન કેન પ્રકારેણ સીએફઓને વગોવીને એને કાઢવા પ્રયત્ન કરશે તેમ ધારીને કોંગ્રેસે સીએફઓને કેટલીક બાહેંધરી આપી.  એક તો એને પાંચ વર્ષની ફિક્સ્ડ ટર્મ આપી. બારસોએક માણસોનો સ્ટાફ આપ્યો.  એ સ્ટાફ સીએફઓના નિયમો અને માર્ગદર્શનને અનુસરીને વ્યવસ્થિત કામ કરે તે માટે એમને હાયર-ફાયર કરવાના, પ્રમોટ ડીમોટ કરવાના વગેરે અગત્યના પર્સોનેલ ડિસીશન સીએફઓને આપ્યા.  નાણાંકીય  બાબતના જે કોઈ કોન્ટ્રેક આપવા પડે તે પણ સીએફોના હાથમાં મુકાયા.  ટૂંકમાં મેયર, કાઉન્સિલ કે બીજું કોઈ સીએફઓને દખલ ન કરે તેવી વ્યવસ્થા કરી આપી.  જો કે સીએફઓની નીમણૂક ભલે મેયર કરે અને કાઉન્સિલ એને કન્ફર્મ કરે, પણ એક વાર એની નીમણૂક થયા પછી એને હોદ્દા ઉપરથી કાઢવો ખૂબ મુશ્કેલ. એને જો એને કાઢવો હોય તો એનો પ્રોસીજર કોમ્પ્લીકેટેડ હતો.  અને એ બાબતમાં કોંગ્રેસની અનુમતિની પણ જરૂરી.

ભલે એની સત્તા અને જવાબદારી કોંગ્રેસે ઝૂંટવી લીઘી છતાં બેરી હજી ઑફિસીયલી મેયર હતો. સીએફઓની નિમણૂક કરવાનો એનો હક્ક હતો.  એને નબળો સીએફઓ નીમવો હતો જેથી એ તેને પોતાના હાથ નીચે દબાવી શકે.  ઘણા કેન્ડીડેટ્સ ચકાસ્યા પછી એણે એક ઓછાબોલા, થોડા શરમાળ, શાંત અને બુકીશ લોયર એન્થની વિલિયમ્સની ડીસ્ટ્રીકના પહેલા સીએફઓ તરીકે નિમણૂક કરી.  કાઉન્સિલે એમને કન્ફર્મ કર્યા.  જો કે વિલિયમ્સ પોતે અકાઉન્ટન્ટ ન હતા, પણ એની અપોઈન્ટમેન્ટ થઈ ત્યારે ફેડરલ ગવર્નમેન્ટના વિશાળ એગ્રીકલ્ચર ડીપાર્ટમેન્ટમાં એ સીએફઓ હતા.  વધુમાં યેલ અને હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીમાંથી ડીગ્રીઓ મેળવેલી. બોસ્ટન અને સેન્ટ લુઇસ સીટીઓમાં લોકલ ગવર્નમેન્ટનો એમણે અનુભવ મેળવેલો.  એમને પહેલી વાર મળતા એવી છાપ પડે કે બેરી આ માણસને સહેલાઈથી બનાવી જશે.

બેરીને એમ હતું કે વિલિયમ્સ જેવો નબળો માણસ સીએફઓ હોય તો પોતે હજી પણ પોતાનું ધાર્યું કરી શકે.  પણ હકીકતમાં થયું એવું કે વિલિયમ્સ જેવા દેખાયા તેના કરતાં સાવ જુદા જ નીકળ્યા.  એની પાસે સીએફઓના મિશનની સ્પષ્ટ સમજ હતી અને સીએફઓની જવાબદારીનું ભાન હતું.  બેરી અને બીજા ડીસ્ટ્રીકના લાંચ રુશ્વતથી કામ કરતા પોલીટીશીયન સામે ઝઝૂમવાની જે તૈયારી અને નીડરતાની જરૂર હતી તે વિલિયમ્સે શરૂઆતથી જ દેખાડી. આશ્ચર્યની વાત તો એ હતી કે એક કુશળ પોલીટીશીયનની સૂઝ અને સમજથી વિલિયમ્સે શહેરના જુદા જુદા વિસ્તારોમાં જવાનું શરૂ કર્યું.  ટાઉન હોલ મીટીંગ્સ ભરી લોકોને ડીસ્ટ્રીકનું અર્થકારણ કેમ ચાલે છે તે સમજાવ્યું.  તેમાં શું શું ફેરફાર કરવા જોઈએ અને એ નાગરિકોને કેવી રીતે ઉપયોગી નીવડશે તેની ચર્ચાવિચારણા કરવાનું શરૂ કર્યું.   ખાસ તો ડીસ્ટ્રીકની નાણાંકીય પરિસ્થિતિ કેટલી કથળેલી છે, અને એને સુધારવા માટે કેવાં આકરાં પગલાં લેવા પડશે એ બાબતની સ્પષ્ટતા કરી.

લોકોને એવી શ્રદ્ધા બેઠી કે આ નવા ડોક્ટરની કડવી દવા લેશું તો જ આપણી સ્થિતિ સુધરશે.  વિલિયમ્સની વાત સાદી સીધી અને તુરત સમજી શકાય એવી હતી.  એણે કહ્યું કે ડીસ્ટ્રીકની નાણાંકીય પરિસ્થિતિ સુધારવા માટે પહેલું કામ તો એની આવક અને જાવકને બેલેન્સમાં લાવવી પડશે.  આના આ બે જ રસ્તા છે.  એક તો એ કે આવક વધારવી પડશે, અને બીજું એ કે બજેટમાં–જાવકમાં–કાપ મૂકવા પડશે.  જે વસ્તુ એના હાથમાં હતી, તેને તો એણે અમલમાં મૂકવાનું તરત જ શરુ કર્યું.  વિલિયમ્સે કંટ્રોલ બોર્ડને અને કોંગ્રેસને સમજાવ્યું કે ડીસ્ટ્રીકની સરકારી બ્યુરોક્રસીમાં થથેરો ઘણો છે.  મેયર બેરીએ જરૂર હોય કે નહીં પણ હજારોની સંખ્યામાં પોતાના મિત્રો, સગાંવહાલાંઓ, ટેકેદારો વગેરેને સિટીમાં જોબ્સ આપ્યા હતાં. થોડાક અપવાદ સિવાય આ બધા કાળાઓ જ હતા.  વિલિયમ્સે જ્યારે આ કર્મચારીઓને રજા આપવાની વાત કરી ત્યારે ખાસ કરીને કાળી પ્રજામાં ઊહાપોહ થઇ ગયો.  પણ વિલિયમ્સ મક્કમ રહ્યા.  એણે સ્પષ્ટ કહ્યું કે ડીસ્ટ્રીક ગવર્નમેન્ટનો પેરોલ ઘટાડવો પડશે.  ગવર્ન્મેન્ટની સાઈઝ ઓછી કરવી પડશે.  ડીસ્ટ્રીકના ખર્ચાળ બજેટમાં જો કાપ નહીં મુકાય તો ખાધ ચાલુ રહેશે.  ડીસ્ટ્રીકના સીએફઓ તરીકે એ આવી ડેફીસીટ એ ન ચલાવી શકે.

એટલું જ નહીં, પણ ડીસ્ટ્રીકના નાણાંકીય વ્યવહારમાં જે ગેરવ્યવસ્થા હતી ત્યાં પણ એમણે ધરખમ ફેરફાર કરવા માંડ્યા. એમણે જોયું કે જેમ બજેટમાં કાપ મૂકવાની જરૂર છે તેમ જ ડીસ્ટ્રીકની કરવેરાની આવક વધારવાની ખાસ જરૂર છે. આ અગત્યના કામ માટે ટેક્સ ડીપાર્ટમેન્ટ સુધારાવધારા કરવાની જરૂર હતી. જે કર્મચારીઓ વ્યવસ્થિત કામ કરતા નથી, અથવા તો લાંચ રુશ્વત લઈને શહેરનો ટેક્સ જવા દે છે, તેમને રજા આપવી જોઈએ. ખાસ તો સિટીની રીઅલ એસ્ટેટ પ્રોપર્ટીનું અસેસમેન્ટ અને ટેક્સ કલેક્શન બરાબર થવું જોઈએ.  શહેરના લોકો ટેક્સ ડીપાર્ટમેન્ટની બેદરકારીથી અને એના કર્મચારીઓના ગેરવર્તનથી એટલા તો કંટાળી ગયા હતા કે એમણે ટેક્સ ભરવાનું જ બંધ કર્યું! સિટીનું રીઅલ પ્રોપર્ટી ટેક્સ કલેક્શન ખૂબ ઘટી ગયું.  આ બધાથી કંટાળીને વિલિયમ્સે એ એક દિવસે એ ડીપાર્ટમેન્ટના 100 જેટલા કર્મચારીઓને એક સાથે રજા આપી દીધી!  આમાં મોટા ભાગના કર્મચારીઓ કાળા હતા.

ડીસ્ટ્રીકના ઇતિહાસમાં આવું ક્યારેય બન્યું ન હતું.  બેરીના રાજ્યમાં કાળાઓને જોબ આપવાની વાત હતી, રજા આપવાની નહીં! શહેરમાં ઊહાપોહ થઇ ગયો.  આ બાબતમાં બેરી કે કાઉન્સિલ કંઈ કરી શકે તેમ ન હતું.  કારણ કે ડીસ્ટ્રીકના નાણાંકીય ક્ષેત્રમાં કામ કરતા લગભગ 1200 જેટલા લોકો હવે વિલિયમ્સના હાથ નીચે હતા.  એણે આ બધા કર્મચારીઓને પોતાનો કંટ્રોલ બેસાડ્યો.  એમને સ્પષ્ટ કહેવામાં આવ્યું કે ડીસ્ટ્રીકની ડેફીસીટ નાબૂદ કરવાની એમની ફરજ છે.  હવે એમને મેયર કે કાઉન્સિલને નહીં પણ સીએફઓને રીપોર્ટ કરવાનું છે.  ટેક્સ ડીપાર્ટમેન્ટના આ સામૂહિક ફાઈરીન્ગથી બીજા બધા કર્મચારીઓ ચેતી ગયા કે ડીસ્ટ્રીકની રમત હવે સાવ બદલાઈ ગઈ છે.  જૈસે થે એ ફિલોસોફી હવે ચાલવાની નથી.  પોતાનો નોકરી ટકાવી રાખવી હોય તો હવે વ્યવસ્થિત કામ કરવું પડશે, લાંચ રુશ્વતનું તો નામ જ નહીં લેવાય.  વધુમાં શહેરમાં, બિજનેસ કમ્યુનીટીમાં, કંટ્રોલ બોર્ડમાં, અને કોંગ્રેસમાં વિલિયમ્સની એક “નો નોનસેન્સ સીએફઓ” તરીકેની શાખ બંધાઈ.

શરૂઆતમાં જ બેરીને ખબર પડી ગઈ કે વિલિયમ્સ એની સામે માથું ઊંચકી રહ્યા છે.  તરત એણે કંટ્રોલ બોર્ડ અને વિલિયમ્સ સામે ઝુંબેશ શરુ કરી.  કહ્યું કે મેયર અને કાઉન્સિલ તો બહુમતિથી ચુંટાયેલા આમ જનતાના પ્રતિનિધિઓ છે, જયારે કંટ્રોલ બોર્ડ અને વિલિયમ્સતો કોંગ્રેસે બળજબરીથી ડીસ્ટ્રીક ઉપર ઠોકી બેસાડેલા કર્મચારીઓ છે.  ભલે એ કાળા હોય પણ આખરે તો એ ધોળી પ્રજાના ઢીંગલાંઓ છે!  એમને ડીસ્ટ્રીકની બહુમતિ કાળી પ્રજાના હિતની કંઈ પડી નથી.  બેરીનું આ રેસ કાર્ડ હવે ચાલે તેમ ન હતું.  એણે જે રીતે ડીસ્ટ્રીકની નાણાંકીય ગેરવ્યવસ્થા કરી હતી, એને ફડચામાં નાખ્યું હતું,   સરકારમાં જે અંધાધૂધી ફેલાવી, અને ખાસ કરીને લાંચરુશ્વતના વ્યવહારથી દેશની રાજધાનીને દુનિયા આખીમાં બદનામ કરી હતી, તે બધું લોકોની આંખ સામે તરતું હતું. માત્ર નાણાંકીય વ્યવહારની વાત કરીએ તો 1995માં ડીસ્ટ્રીકની તિજોરી તો સાવ ખાલી હતી પણ ઉપરથી 550 મીલીયન ડોલરની ખાધ હતી.  વોલ સ્ટ્રીટમાં ડીસ્ટ્રીકની આબરૂના કાંકરા ઊડતા હતા.

સીએફઓ વિલિયમ્સને બરાબર ખબર હતી કે ડીસ્ટ્રીકની વર્ષોથી ચાલુ આવતી ડેફીસીટનાં બે પાસાં હતા.  જેટલી બજેટ અને ખર્ચામાં કાપ મૂકવાની જરૂર હતી તેટલી જ ટેક્સની આવક વધારવાની જરૂર હતી. એક હાથે તાળી નહીં પડે.  આગળ લખ્યું તેમ ડીસ્ટ્રીકનો ટેક્સ ડીપાર્ટમેન્ટ ખોરંભે પડ્યો હતો.  કેટલાક લોકોએ ડીસ્ટ્રીકનો ટેક્સ ભરવાનો જ બંધ કર્યો હતો, જો કે એ જ લોકો ફેડરલ ગવર્નમેન્ટનો ટેક્સ આઈ.આર.એસ.ને જરૂર ભરે!  ટેક્સ ડીપાર્ટમેન્ટના કર્મચારીઓ એટલા તો બેદરકાર અને ઇનએફીસીયન્ટ હતા કે તેમને એ બાબતની ખબર પણ ન હતી. અને ખબર પડે તો પણ ટેક્સ ઉઘરાવવાની એમની પાસે કોઈ સાધનસામગ્રી પૂરતા પ્રમાણમાં ન હતી. કમ્યુટર, ડેટા બેજ જેવા અદ્યતન સાધનો ન હતાં.[1]

બેરીએ ડીસ્ટ્રીક ગવર્નમેન્ટનું એડમિનીસ્ટ્રેશન બગાડી નાખેલું એનાથી ટેક્સ ડીપાર્ટમેન્ટમાં જે હાનિ થઇ તે અક્ષમ્ય હતી.  જો પૂરતો ટેક્સ ન ઉઘરાવાય તો સરકાર કેમ ચાલે?  ટેક્સ ડીપાર્ટમેન્ટને સુધારવા માટે, એના કર્મચારીઓ સરખું કામ કરે અને સિટીનો ટેક્સ પૂરો ઉઘરાવે તે માટે વિલિયમ્સ કોઈ અનુભવી અને નિષ્ણાત ટેક્સ કમિશ્નરની પહેલેથી જ શોધમાં હતા.  ડીસ્ટ્રીક અને ખાસ કરીને ટેક્સ ડીપાર્ટમેન્ટની મથરાવટી જ એટલી મેલી કે કોઈ પણ જાણીતું માણસ ડીસ્ટ્રીકનું નામ સાંભળતા જ ભડકે અને તરત જ ના  પાડી દે.

આગળ જણાવ્યા મુજબ જીએઓમાં મને જે પ્રમોશન જોઈતું હતું, અને જેને માટે મારી પાસે પૂરી સજ્જતા અને યોગ્યતા હતી, તે ન મળતાં હું જીએઓ છોડવાનો વિચાર કરતો હતો, તેવામાં મને વિલિયમ્સને મળવાનું નિમંત્રણ આવ્યું.  જીએઓના મારા કામને લીધે વોશીન્ગ્ટનના ટેક્સ વર્તુળમાં મારી પ્રતિષ્ઠા બંધાઈ હતી.  એમાંથી કોઈએ મારું નામ વિલિયમ્સને સૂચવેલું.  વિલિયમ્સ સાથેની મારી મિટિંગ બહુ સારી ગઈ.  એણે એ પહેલી જ મિટિંગમાં મને ડીસ્ટ્રીકમાં ટેક્સ કમિશ્નર થવાની ઓફર કરી!  આ ઓફર આકર્ષક હતી પણ મેં તુરત હા ન કહી.  જીએઓ છોડવાનો નિર્ણય આટલી જલદીથી લેવો પડશે એવું મેં ધાર્યું ન હતું.  વળી ડીસ્ટ્રીકમાં પડવું એ પણ જોખમનું કામ હતું.

જીએઓની મારી ઊંચી પોજીશનને કારણે મને ઘણાં પ્રતિષ્ઠા અને માનસમ્માન મળેલાં.  આવો સારો અને સિક્યોર્ડ જોબ એમને એમ કેમ છોડી દેવાય અને તે પણ ડીસ્ટ્રીક માટે?  જીએઓમાં અને બહાર મેં મારા હિતેચ્છુઓને આ બાબતની વાત કરી.  બધાએ મને જીએઓ છોડવાની અને ડીસ્ટ્રીકનો જોબ લેવાની ના પાડી.  અને છતાં મેં એ જ કર્યું!  આ બાબતની દેશમાં પણ નોંધ લેવાઈ.[2]  એ લેખમાં મારી સામે જે ચેલેન્જ પડી હતી તેની વિગતવાર વાત હતી.

મને કહેવામાં આવ્યું કે હું છ મહિના પણ ડીસ્ટ્રીકમાં ટકું તો ઘણું ઘણું.  1997ના ફેબ્રુઆરીમાં મેં જ્યારે ટેક્સ ડીપાર્ટમેન્ટનાં સૂત્રો હાથમાં લીધાં ત્યારે મને પોતાને જ થયું કે અહીં છ મહિના શું છ અઠવાડિયાં પણ ટકું તો સારું!  પહેલું તો એ કે એના છસો જેટલા કર્મચારીઓ વિલિયમ્સ પ્રત્યે શંકાભરી દૃષ્ટિએ જોતા હતા.  હજી થોડા જ વખત પહેલાં  એણે એમના સોએક સાથીઓને રજા આપી હતી.  વિલિયમ્સે મને નીમ્યો હતો એટલે એમને એમ હતું કે એના એજન્ટ તરીકે હું પણ વધુ લોકોને રજા આપવાનો છું.  વિલિયમ્સ પ્રત્યે એમને જે અવિશ્વાસ અને ગુસ્સો હતો તે બધો મારા પર ઠલવાયો.  ઑફિસમાં જ્યાં પણ જાઉં ત્યાં મને હોસ્ટિલિટી જોવા મળી.  શરૂઆતમાં જે હું કાંઈ નવા પગલાં ભરું તેવા તરત તે સેબોટેજ કરવા લોકો તૈયાર હતા.  મને થયું કે આવા વાતાવરણમાં, કર્મચારીઓના સહકાર વગર ડીપાર્ટમેન્ટમાં સુધારાવધારા કેમ થઈ શકે?

વધુમાં મારો પોતાનો ટેક્સ ડીપાર્ટમેન્ટ ચલાવવાનો અનુભવ પણ નહિવત્ હતો.  હા, હું જીએઓમાં હતો ત્યારે અહીંની તોતિંગ ફેડરલ ટેક્સ એજન્સી આઈ.આર.એસ.નાં વિવિધ પાસાંનું ઓડીટ જરૂર કરતો.  તે બાબતમાં રિપોર્ટ્સ લખતો.  એ વિષે કોંગ્રેસમાં જુબાની પણ આપતો.  પરંતુ એ તો કાંઠે ઊભેલો ક્રિટિકની જેમ કોમેન્ટરી આપે તેવું થયું. એનો અર્થ એવો થોડો થયો કે એને મઝધારમાં તરતાં આવડે છે?  હું જયારે ડીસ્ટ્રીકનો ટેક્સ કમિશ્નર થયો ત્યારે આઈ.આર.એસ.ના મારા મિત્રોએ મને હસતાં હસતાં કહ્યું પણ ખરું કે હવે જોઈએ કે તમે ટેક્સ ડીપાર્ટમેન્ટ કેમ ચલાવો છો, અને તમારા જીએઓના રેકમ્ન્ડેશંસને કેવી રીતે અમલમાં મૂકો છો.

મારે હવે એવા માણસોની જરૂર હતી કે જે ટેક્સ ડીપાર્ટમેન્ટ ચલાવવામાં નિષ્ણાત હોય.  આવા માણસોને ક્યાંથી શોધવા? અને જો મળે તો એમને ડીસ્ટ્રીકમાં કામ કરવા કેમ મનાવવા? દુનિયાભરની ટેક્સ એજન્સીઓમાં આઈ.આર.એસ. શ્રેષ્ઠ ગણાય.  ટેક્સ ડીપાર્ટમેન્ટ કેમ ચલાવવો એ શીખવા માટે દેશપરદેશથી ટેક્સ પ્રોફેશનલ્સ ત્યાં આવે. મને થયું કે મારે પણ આઈ.આર.એસ.માં જઈને મદદ લેવી જોઈએ.  સદ્ભાગ્યે હું આઈ.આર.એસ. કમિશ્નર અને એના ઘણા ઉચ્ચ અધિકારીઓને સારી રીતે ઓળખતો હતો.  ત્યાં જઈને મેં ધા નાખી. કમિશ્નરે બધી જ મદદ કરવાની તૈયારી બતાવી.  વધુમાં એના એક ઉચ્ચ અધિકારીને મારી સાથે કામ કરવા મોકલ્યો.  એ ઉપરાંત એ સમયે આઈ.આર.એસ.માંથી જે અધિકારીઓ નિવૃત્ત થતા હતા, તેમને રીક્રુટ કરવા મને કહ્યું.  એ સૂચન મને ગમ્યું.  હું આવી રીતે કેટલાક ટેક્સ નિષ્ણાતોને ડીસ્ટ્રીકમાં લઈ આવ્યો. જો કે આ નિષ્ણાતો બધા ગોરા હતા, જયારે અમારો ટેક્સ સ્ટાફ મુખ્યત્વે કાળો હતો.  આ રંગભેદને કારણે સ્ટાફની મારા માટે જે હોસ્ટીલિટી તે વધી, પણ મારે તો ટેક્સ ડીપાર્ટમેન્ટ ચલાવવો હતો. આ નિષ્ણાતોની ખૂબ જરૂર હતી.

આગળ જણાવ્યું તેમ ડીપાર્ટમેન્ટમાં કમ્પ્યુટર્સ ન મળે, ડેટા બેજ ન મળે, અરે, કર્મચારીઓ ટેક્સ રીટર્ન્સ ફાઈલ કરવાને બદલે એક રૂમમાં એનો ખડકલો કરે.  રીટર્ન સાથે ટેક્સના જે ચેક આવ્યા હોય તે પણ બેન્કમાં ટાઈમસર જમા ન કરે!   કોઈ પણ ટેક્સ એજન્સી ટેક્સ રિટર્ન જેવા અત્યંત અગત્યના ડોક્યુમેન્ટને ફાઈલ ન કરે, એની જાળવણી ન કરે, અને રદ્દી પેપરની જેમ ખૂણામાં ફેંકી દે એ કોઈ કેમ માનશે?  મેં રદ્દીની જેમ ફેંકાયેલા રીટર્નના ઢગલાઓનો ફોટો પાડ્યો.  અને લોકોને બતાડ્યું કે એજન્સી કેવી રેઢિયાળ દશામાં છે.  એ બધું ફોટા સાથે છાપાઓમાં પણ આવ્યું.[3]

મેં વિલિયમ્સને કહ્યું કે ડીપાર્ટમેન્ટની દશા ધાર્યા કરતાં વધુ વણસેલી છે. અદ્યતન ટેક્સ ઇન્ફોર્મેશન સીસ્ટમ વગર અહીં ચાલશે નહીં. આવી સીસ્ટમ માટે મીલીયન્સ ઓફ ડોલર્સનો ખર્ચ કરવો પડશે. કમ્પ્યુટર્સની જાણકારીવાળા અને ભણેલા નવા લોકોને હાયર કરવા પડશે, જૂના કર્મચારીઓને આ સિસ્ટમ્સમાં ટ્રેનીંગ આપવી પડશે.  ટેક્સ ડીપાર્ટમેન્ટને ટેક્સ પેયર ફ્રેન્ડલી બનાવવા માટે પહેલાં તો કર્મચારીઓનું માનસ બદલવું પડશે. આ બધું કરતા ઓછામાં ઓછા ચારથી પાંચ વરસ નીકળી જશે.  વિલિયમ્સ મારી સામે જે આકરું કામ પડ્યું હતું તે સમજી શક્યા.  જે કાંઈ ખર્ચ થાય તે કરવા તૈયાર થયા.  અમે કર્મચારીઓની ટ્રેનીંગ શરૂ કરી.  આ બાબતમાં મને આઈ.આર. એસ.ની મદદ મળી.  નવી ટેક્સ ઇન્ફોર્મેશન સીસ્ટમનો મલ્ટી મિલિયન ડોલરનો કોન્ટ્રેક પણ અપાયો. આમ અમારું ગાડું ચાલ્યું, પણ આ જગન્નાથની રથયાત્રા તીર્થ સ્થાને પહોંચશે કે નહીં એ ચિંતાએ મારી ઊંઘ ઉડાડી દીધી!

[1] જુઓ: “Tax Office Losing Millions Annually, Is Losing Big to Cheaters, Processing System Weak, Officials Say,” The Washington Post, January 1, 1999.

[2] જુઓ: “In for Capital Punishment?” Economic Times, New Delhi, Sunday, April, 1997.

[3] “Many Unhappy Returns, District Addresses Income Tax Chaos,” Washington Business Journal, October 3-10, 1997, p. 68, “Dysfunction in the District, The Washington Times, October 24, 1997.