ચંદુ ચાવાલા– જાણ્યા અજાણ્યા ગાંધીઓ

પ્રવીણ લેખક કાર્ટુન.jpg

પ્રવીણ શાસ્ત્રી

ચંદુ ચાવાલા– જાણ્યા અજાણ્યા ગાંધીઓ

આજે અમારા ચંદુ ચાવાલાના બંગલે જબરી ધમાધમી થઈ ગઈ. મૂળ વાત તો ગાંધીજીના પરિવારની હતી પણ છોટુ મોટુએ સારી વાતનો કચરો કરી નાંખ્યો. હું માંડીને વાત કરું.

હું, ચંદુ, મંગુ, કરસનદાદા અને ડોક્ટર કેદાર લિવિંગ રૂમમાં બેસીને વાતો કરતાં હતાં. કેદાર, ગાંધી પરિવારની વાતો ગંભીરતાથી કરતો હતો. ગાંધીજીના પૌત્રોની આછી ઝલક અને ઓળખાણ આપતો હતો. ભારતના લોકો નહેરૂવંશજો વિશે બધું જ જાણે છે; પણ તેઓ સો વર્ષ પહેલાંનાં ભારતમાં આઝાદી લાવનાર બીજા ઘણા નેતાઓના સંતાનો કે તેમના વંશજોના પરિવાર વીશે ખાસ કશું જાણતા નથી. ઘણાં લો પ્રોફાઈલ રાખીને સામાન્ય લોકોની જેમ જ રહેતા હોય છે. આ ૨૦૧૯નું વર્ષ મહાત્મા ગાંઘીજીની એકસો પચાસમી જન્મ જયંતિનું છે એટલે અમને પણ કંઈક રસ જાગ્યો હતો. મહિના બે મહિના પર જ્યારે અમે ભેગા મળ્યા હતા ત્યારે કનુ ગાંધી અને રાજમોહન ગાંધીની સિદ્ધિઓ અંગે કેદારે થોડી માહિતિ આપી હતી.

આજે એણે થોડી વાતો ગાંધીજીના પુત્ર દેવદાસ ગાંધીના પુત્ર રામચંદ્ર ગાંધી અને ગોપાલકૃષણ ગાંધી વિશે વાતો કરી. રામચંદ્ર ગાંધી એમના બીજા ભાઈઓ કરતાં થોડા જુદા હતા. ડાઉન ટુ અર્થ, તદ્દન સીધા સાદા અને વિનમ્ર. ખુબ જ વિદ્વાન. એમનો જીવનકાળ ૧૯૩૭ થી ૨૦૦૭. એમના પિતા દેવદાસ ગાંધી એ ગાંધીજીના પુત્ર થાય અને માતા લક્ષ્મી રાજગોપાલાચાર્યની પુત્રી થાય દાદા અને આજાની બુદ્ધિમતા બધા ગ્રાન્ડકિડસને વારસામાં મળેલી. રામચંદ્રે ઈંગ્લેન્ડની ઓક્ષફર્ડ યુનિવર્સિટીથી, નામાંકિત ફિલોસોફી પ્રોફેસર પિટર સ્ટ્રાઉસનના હાથ નીચે ફિલોસોફીમાં ડોક્ટરેટ કર્યું હતું. એમણે હૈદ્રાબાદ યુનિવર્સિટીમાં ફિલોસોફી ડિપાર્ટમેન્ટ ચાલુ કરાવ્યું હતું.

કેદારે એક હૈદ્રાબાદ યુનિવર્સિટીની જાણવા જેવી વાત કરી હતી. રામચંદ્ર યુનિવર્સિટીમાં વિદ્યાર્થીઓના માનીતા પ્રોફેસર હતા. વિદ્યાર્થીઓ વધતા ગયા. નવો રૂમ બાંધવો પડે એમ હતો. જે જગ્યાએ રૂમ બાંધવાનો હતો તે આંગણમાં એક લિમડાનું વૃક્ષ હતું. રામચંદ્રને એ પ્રિય હતું. રૂમના પ્લાન પ્રમાણે એ લિમડાને કાપવો જ પડે એમ હતો. “હું આ વૃક્ષ કાપવા ન જ દઉં. વૃક્ષ તો ધરતીના ફેફસા છે.”  એઓ વૃક્ષને વળગી પડ્યા. કોલેજ સત્તાવાળાઓએ બળજબરી કરીને એમને વૃક્ષથી છૂટા પાડ્યા અને લિમડો તો કપાયો જ. એમનું દિલ ઉઠી ગયું. રામચન્દ્રે હૈદ્રાબાદ યુનિવર્સીટી છોડી દીધી. આ હતો એમનો પર્યાવરણ પ્રેમ. ત્યાર પછી તો એમણે વિશ્વભારતી યુનિવર્સિટીમાં, પંજાબ યુનિવર્સિટીમાં, કેલિફોર્નિયા ઈનસ્ટિટ્યુટ ઓફ ઈન્ટગ્રલ સ્ટડિઝ અને બેંગલોર યુનિવર્સિટિમાં શિક્ષણ કાર્ય કર્યું હતું. એઓ જૂન ૨૦૦૭માં મુંબાઈમાં ઈન્ડિયા ઈન્ટરનેશનલ સેન્ટરમાં હાર્ટએટેકથી મૃત્યુ પામ્યા હતા. એમની પુત્રી લીલા ગાંધી પણ બ્રાઉન યુનિવર્સિટીના શિક્ષણ ક્ષેત્રે જાણીતા છે.

અમારી આ વાતો ચાલતી હતી એટલામાં ચંદુના દિકરાના બે ટ્વિન સાળાઓ મોટુ અને છોટુ આવી પહોંચ્યા. આજે એમની પચાસમી બર્થડે હતી. બન્ને જોડિયા ભાઈઓ પણ મોટુ જરા વહેલો જન્મેલો અને છોટું એક બે મિનિટ મોડો પડેલો. બસ માત્ર એક બે મિનિટમાં જ બધા સ્ટાર, ગ્રહો નક્ષત્રો સેટેલાઈટો જે જે હોરોસ્કોપમાં ઈફેક્ટિવ ફેક્ટર હોય એ બધું બદલાઈ ગયેલું. એમના જન્માક્ષર સદંતર વિરોધી થઈ ગયેલા.  એઓ દરેક વાતમાં ઊંધા જ. ખાસ તો ક્રિકેટમેચ, બોલિવુડ ફિલ્મ અને ઈલેક્શનની વાતોમાં બન્ને વચ્ચે ટોટલ ધમાલ ચાલતી. મોટુ ભાજપી અને મોદીજીનો પરમ ભક્ત અને નાનો છોટુ ઈંદિરાજીનો પ્રસંશક.  સ્વાભાવિક રીતે રાહુલનો સમવયસ્ક એટલે એનો જબરો સપોર્ટર. આ બન્ને ભાઈઓ એક સાથે ઘરમાં રહે અને હમણાંતો ઈલેક્શન વોરનો સમય એટલે રોજનું જ રામાયણ. જ્યાં એ બન્ને હોય ત્યાં ઘાંટાઘાટ તો હોય જ. કોણ જાણે કેમ પણ કેદારની હાજરીમાં એઓ ડાહ્યા થઈ જાય. આમ તો એઓ ચંદુબાપાને પગે લાગવા આવ્યા હતા. પગે લાગ્યા. અને બેઠા.

“બાપા આપણા મોદીજીની વાત ચાલે છે ને?” મોટુએ પુછ્યું.

“ના દીકરા. ડોક્ટર કેદાર મોદી કે રાહુલની વાત કરે જ નહિ. અત્યારે તો ગાંધીઓની વાત ચાલે છે.” કરસનદાદાએ કહ્યું.

“હવે તો ગાંધી જ પીએમ બનવાના. એની જ વાત કરવાની હોય” વાતમાં છોટુએ તરત ઝંપલાવ્યું.

‘એઈ છોટ્યા મોટ્યા. બન્નેને હેપ્પી બર્થડે. તમે ચંદુબાપાને પગે લાગ્યા. તમને એમને આશિષ પણ આપ્યા. હવે ડોક્ટર સાહેબ જે વાત કરે તે શાંતિથી સાંભળો. ડોક્ટર સાહેબ રાહુલ ગાંધીની નહિ પણ ગાંધીજીના ગ્રાન્ડ ચિલ્ડ્રનની વાતો જરે છે. જો વાત ન સાંભળવી હોય તો ચંપાદાદી સાથે બેસીને મોદી ગાંધીની ધોલાઈ કરો.’ મંગુએ બન્નેને ઠપકાર્યા. આ બન્ને નાનપણમાં મંગુના દીકરાના દોસ્ત હતા એટલે મંગુને એમને ખીજવાવાનો કે ઠપકારવાનો અધિકાર હતો.

‘મંગુ આજે એમને નિરાંતે લડવા દો. ભલે બે જીવ એક સાથે માના ગર્ભમાં રહ્યા હોય પણ દરેકને મળતા ડીએનએ હાર્મોન્સની એરેન્જમેન્ટ અલગ પણ હોઈ શકે અને ન્યુરોલોજીકલ ડેવલોપમેન્ટ જુદી રીતે થાય એ શક્ય છે. પ્રકૃતિ અનેગમો અણગમો પણ અલગ થાય.પહેલાની મુવીમાં એવું આવતું કે જોડિયા ભાઈઓ હોય તો એકને વાગે અને બીજાને દુઃખ થાય. પણ એવું નથી હોતું. પેલા જૂના મુવી યાદ કરો. રામ ઔર શ્યામ કે સીતા ઔર ગીતામાં જોડિયા હોવા છતાં બન્ને તદ્દન જૂદા હતા’  કેદારે જેમાં અમારી ચાંચ ન ડૂબે એવી વૈજ્ઞાનિક વાત ફિલ્મી દાખલાથી સરળ રીતે સમજાવી.

‘અરે! ડોકટર સાહેબ, આ બન્ને તો એમની મમ્મીના પેટમાં પણ જગ્યા અને ખાવા પીવા બાબતમાં લડતા હશે.’ મંગુએ કહ્યું.

‘મંગુ આજે એમની બર્થ ડે છે. લડવું હોય તો મોદી અને ગાંધીને માટે લડવા દો. આપણું શું જાય. આપણે ક્યાં મત આપવા જવાના છીએ.’ આજે કેદાર કુલ હતો અને આ બન્ને ભાઈઓ માટે ઉદાર થયો.

‘દોસ્તો હેપ્પી બર્થડે. એકબીજા સાથે વિચારોના મતભેદ હોય એ કાંઈ ખરાબ વાત નથી. તમે લડ્યા વગર પણ પોતાની માન્યતા પ્રમાણે જીવી શકો છો. ગાંધીજીના પુત્રો વચ્ચે પણ આચાર વિચારના ભેદ તો હશે જ પણ એઓ લડ્યા હોય એવું છાપામાં આવ્યું છે?’

ગાંધી પરિવારનું જ્ઞાનસત્ર શરું થયું.

‘ગયા મહિને મેં રાજમોહન ગાંધીની વાત કરી હતી. એમણે અમદાવાદમાં મહાત્મા મંદિર અંગે કહ્યું હતું કે મને મહાત્મા મંદિર નામ સામે વાંધો છે. એઓ ખુબ સરસ રીતે પોતાના વિચારો વ્યક્ત કરતા હતા. એમણે એમ પણ કહ્યું હતું કેમને મારા દાદા મહાત્મા ગાંધી પાસેથી સૌથી વધુ કોઇ ગુણ શીખવા મળ્યો હોય તો એ છે કે કોઇ પણ પરિસ્થિતિમાં મગજને શાંત રાખો. દુશ્મન સાથે પણ સંવાદ સાધવાથી તેની સાથેના મતભેદ દૂર કરી શકાય છે.‘” આજ વાત આપણે સૌએ અપનાવવા જેવી છે. બી કુલ એન્ડ કોમ્યુનિકેટ.’

‘વિચાર ભેદ, બાપ દીકરા, ભાઈ ભાઈ, પતિ પત્ની, અને મિત્રો વચ્ચે પણ હોય જ છે. આ જ રાજમોહનજીને નહેરુ પરિવાર સાથે પણ વિચારભેદ હતા. રાજમોહનજી રાજીવગાંધીની સામે ચૂટણી લડ્યા પણ હારી ગયા હતા. એમને તો ભાજપ અને મોદીની સામે પણ વાંધો છે. અને એમંણે કેજરીવાલની ટોપી પહેરી હતી. આ ઈલેક્શનમાં શું ભાગ ભજવશે તે મને ખબર નથી.’ કેદાર શાંતિથી વાતો કરતો હતો.

‘હવે એમના જ સગ્ગા નાનાભાઈ ગોપાલકૃષ્ણ ગાંધી કોંગ્રેસના ટેકેદાર છે અને કોંગ્રેસને અને નહેરૂ પરિવારને વફાદાર રહ્યા છે. અને એનો એમને એમની કાર્કિર્દી અંગે લાભ પણ મળ્યો જ છે.’

‘જરા ગોપાલકૃષ્ણ વિશે ડિટેઇલ માહિતી આપોને! અમેરિકા આવે તો હું એમને મળીશ. હું કોઈપણ કોંગ્રેસી અમેરિકામાં આવે તેને મળ્યા વગર જવા નથી દેતો.’ મોટુએ કેદારને પુછ્યું.

‘એઈ કોંગ્રેસી માતાજીના સેવક, આજે વરસગાંઠને દાડે તો હાચું ભસ. કોઈ કોંગ્રેસી તને મળતો નથી. ચમચાગીરી છોડ. ડોક્ટર સાહેબને ઈમ્પ્રેશ કરવા ઠોકાઠોક કરવાનું બંધ કર.’

ચંદુ જરા ખીજવાયો. તમારે લડવું હોય તો કેદારભાઈ જાય પછી લડજો અમે તમારી રૅશ્લિંગ જોઈશું. અત્યારે આપણે કેદારની વાત સાંભળીયે. કેદાર ઈગ્નોર મોટુછોટુ અને ગાંધીજીના ગ્રાન્ડસન ગોપાલભાઈની ખાસ જાણવા જેવી વાત ચાલુ રાખ.’

વાતનો દોર ચાલુ થયો.

‘ગોપાલકૃષ્ણનો જન્મ ૧૯૪૫માં એપ્રિલની ૨૨ તારીખે થયો હતો. એટલે એઓ આપણી એઈજ ગ્રુપના જ માણસ કહેવાય. દિલ્હી યુનિવર્સિટીની સ્ટિફન્સ કોલેજમાંથી એમણે ઈગ્લીસ લીટરેચર સાથે માસ્ટરની ડિગ્રી મેળવી હતી. પછી એઓએ IAS ની પરિક્ષા પાસ કરી અને તામિલનાડુ સ્ટેટમાં કામ કર્યું.  ૧૯૬૮ થી ૧૯૯૨ સુધી એમણે વાઈસ પ્રેસિડન્ટ અને પ્રેસિડન્ટના સેક્રેટરી તરીકે કામ કર્યું હતું. ૧૯૯૨માં હાઈકમિશન ઓફ ઈન્ડિયા લંડનમાં કલ્ચરલ મિનિસ્ટર તરીકે કામ કર્યું. ત્યાર પછી તો ઉતરોત્તર જુદા જુદા દેશમાં ડિપ્લોમેટ તરીકે એમની પ્રગતી થતી રહી. ૨૦૦૩માં એઓ સિવિલ સર્વિસમાંથી નિવૃત્ત થયા.’

‘૨૦૦૪માં પશ્ચિમ બંગાળ અને ૨૦૦૬માં બિહારના ગવર્નર તરીકે નીમાયા હતા. ડિસેમ્બર ૨૦૧૧થી મે ૨૦૧૪ સુધી તેઓ ચિન્નાઈના કલાક્ષેત્ર ફાઉન્ડેશનના ચેરમેન હતા. ગવર્નિંગબોડી ઓફ ઈન્ડિયન ઇન્ડિયન ઈન્સ્ટીટ્યુ ઓફ એડવાન્સ સ્ટડીના પણ ચેરમેન રહી ચૂક્યા હતા.’

રાજમોહન ઈન્દિરા પરિવારથી દૂર રહ્યા હતા. જ્યારે ગોપાલકૃષ્ણે સંબંધ જાળવી રાખ્યો છે. ૨૦૧૭માં ભારતના ઉપરાસ્ટ્રપતિ તરીકે યુનાઈટેડ પ્રોગ્રેસિવ એલાયન્સ પાર્ટીએ ગોપાલકૃષ્ણ ગાંધીને નોમિનેટ કર્યા હતા પણ કમનસીબે તેઓ હારી ગયા હતા.

અત્યારે તેઓ અશોક યુનિવર્સિટીમાં હિસ્ટ્રી અને પોલિટિક્સ શીખવી રહ્યા છે. ખૂબ જ વિદ્વાન અને રાજકારણના અભ્યાસી અને અનુભવી છે.

કાબેલ હોવું અને ચૂંટણીમાં જીતવું એ બે અલગ વાત છે. એક ભાઈ કોંગ્રેસ સાથે રહે, બીજો ભાઈ કોંગ્રેસ સામે લડે અને ત્રીજો રાજકારણથી તદ્દન અલગ રહીને શૈક્ષણિક સંશોધનમાં જ જીવન વ્યતિત કરે એ શક્ય છે.

એ ત્રણ ભાઈઓની એક બહેન તારા ગાંધી ભટ્ટાચાર્ય ૧૯૩૪માં જનમ્યા હતા. તેઓ અત્યારે કસ્તુરબા ગાંધી મેમોરિયલ ટ્રસ્ટના ચેરમેન અને ગાંધી સ્મૃતિ અને દર્શન સમિતિના વાઈસ ચેરમેન છે.

જો છોટુ, તારા નહેરૂજીના વંશજો કરતાં આપણા ગાંધી બાપુના વંશજો વધુ ભણેલા અને બુદ્ધિશાળી છે એ હકિકત છે ને?

એઈ મોટુ ગાંધીજીના ગ્રાન્ડ ચિલ્ડ્રન ભણેલા ગણેલા છે એમાં તું સાલો સાનો પોરસાય છે, તારા મોદી અને ઈરાનીના સર્ટીફિકેટ્સ બતાવને સાલા અભણો રાજ કરવા બેઠા છે.

હવે જા છોટિયા, તને તો રબડિદેવી પણ કોલેજની પ્રોફેસર લાગી હતી.

વાત ગાંધીજીના પૌત્રની ઓળખની થતી હતી અને છોટુ મોટુએ આખી દિશા જ બદલી નાંખી. પણ છોટુ-મોટુ મોટી ઘમાલ અને ભદ્ર ગાળાગાળી પર ઉતરે તે પહેલાં ચંપા ગરમ ગરમ ખમણનો લોચો લઈ આવી. થોડીવાર માટે ગાંધી, મોદી, કોંગ્રેસ, ભાજપ બધું જ ભૂલાઈ ગયું. અમે બધા એક થઈ ગયા. એક જ અટક, એક જ જ્ઞાત. અમે સૌ પાક્કા સુરતી. લોચો પૂરો થયો અને જે ધમાધમી થઈ તે હવે જ્યારે મળીશું ત્યારે જણાવીશ.

– તિરંગા એપ્રિલ ૨૦૧૯

ચંદુ ચાવાલા-ભારતના ગાંધીઓ

પ્રવીણ શાસ્ત્રી.jpg

પ્રવીણ શાસ્ત્રી

ચંદુ ચાવાલા માર્ચ ૨૦૧૯

ભારતના ગાંધીઓ

ચંદુ ચાવાલાને ત્યાંનો અમારો મુકામ સુરતી મિત્રોનો ગપ્પાબાજીનો અડ્ડો થઈ ગયો હતો. ખાણીપીણીના જલ્સા અને ઢંગઢડા વગરની વાતો, કે ભારતની પોલિટિક્સની અર્થવાળી કે અર્થવગરની અફડાતફડી ચાલતી.

અમારા મિત્રોમાં સૌથી વધારે ગંભીરમાં ગંભીર અમારો ડો.કેદાર. આડીતેડી વાતો નહિ. એની બધી વાતો માહિતી પ્રધાન હોય. ઘણીવાર સામાન્ય માહિતી કે વાતો, આખું ગામ જાણતું હોય કે જગતને ચોરે ગવાઈ ચૂકી હોય અને અમને એની કશી જ ખબર ના હોય એવું ય બને. કેદારની પાસેથી ઘણી વાતો જાણવા મળે. જ્યારે કેદાર આવવાનો હોય ત્યારે અમારે અમુક મિત્રોની બાદબાકી કરવી પડે. આજે ચંદુને ત્યાં મંગુ મોટેલ અને અમારા સદાના છન્નુવર્ષીય કરસનદાદા બેઠા બેઠા ગપ્પા મારતાં હતાં. કેદાર સાંજે સાત વાગ્યે આવવાનો હતો.

ગયા મહિને એણે ગાંધીજીના પુત્રો અને પરિવારની ઘણી વાતો કરી હતી. મહાત્મા ગાંઘીજીની એકસોપચાસમી જન્મજયંતિનું આ વર્ષ છે. અમે બધા સુરતી મિત્રો ૧૦૩૫ થી ૧૯૪૫ની વચ્ચે જન્મેલા. બાળપણમાં પૂરી સમજણ આવે તે પહેલાં ગાંધીજી, જવાહરલાલ નહેરુ, વલ્લભભાઈ પટેલ સુભાષચંદ્ર બોઝ, બાળગંગાધર તિળક, ફોરોઝશા મહેતા, વિગેરે નામો સાંભળેલા, આ મહાન વ્યક્તિઓ માટેની થોડી સમજ અને ભારોભાર અહોભાવ સાથે અમે મોટા થતાં ગયા અને ધીમે ધીમે વાંચતા ગયા, ભણતા ગયા અને ખુબ જાણતા ગયા. ભારત સ્વતંત્ર થયુ, લોકશાહીનો જન્મ થયો, લોકશાહી અઢાર વીશ વર્ષની યુવાન થઈ અને અમે સુરતી મિત્રોએ સુરત છોડ્યું. આજે લોકશાહી અગણોસિત્તેરની થઈ ગઈ છે. અમે બધા ધીમે ધીમે ઘણાં નામો વિસરતા ગયા. સદાને માટે યાદ રહેલું એક નામ ગાંધી, અને બીજું નહેરુ. મંગુમોટેલ ભારતના રાજકારણમાં રસ લેતો. એને મોદી ગમતા હતા. એ મોદીનો મોટો સમર્થક. અમારા કરસનદાદા મોદીના નામથી જ ભડકે.

‘અત્યારેતો ભારતમાં માત્ર એક જ નામની બોલબાલા છે.’ ચંદુ વાત કરતો હતો.

‘બસ માત્ર ગાંધી. લોકો ગાંધીને ગજવામાં ભરીને ફરે છે. ગાંધીના મહાન કામો અને આદર્શોને ભૂલી ગયા છે. ગાધીજીની કોંગ્રેસ આજે નહેરુ પરિવારની સોનિયા કોંગ્રેસ થઈ ગઈ છે. ગાંધીજીને બદલે રાહુલ ગાંધીના જ ઢોલ ધમધમે છે.’

એક ગાંધીને કોઈ ગાદી માટે લાલસા જ ન હતી. અને બીજા ગાંધી ખુરશી માટે વલખા મારતા દેખાય છે. રાજકારણીયોએ ખર્વો ખર્વ ગાંઘીઓને ગજવામાંથી સ્વિસબેંકોમાં ગોંધી દીધા છે. આ તો અમારા મનની વાતો. અત્યારે તો અમે ચંદુને ત્યાં બેસીને ૨૦૧૯ના ભારતના ઇલેક્શની હવાની વાત કરતા હતા. મંગુ મોદીની તરફેણમાં અને કરસનદાદા મોદીની વિરુધ્ધમાં જોરદાર શાબ્દિક યુદ્ધ ચાલતું હતું, અને કેદારની રાહ જોવાતી હતી.

કેદાર બરાબર છ અઠ્ઠાવને આવી પહોંચ્યો. ચંદુએ એને અનુકૂળ આવતી બ્લેક કોફી બનાવી આપી. કોફિનો સીપ લેતાં આંખ બંધ કરી ને બેસી રહ્યો. અમારે ગાંધીજીના વંશવેલાની વાત જાણવી હતી, દેવદાસ ગાંધીના સંતાનોની સિદ્ધિઓની વાતો કહેવાનો હતો પરંતું આજે કેદાર મુડમાં ન હતો. પુલવામામાં બનેલી કરુણ ઘટનાની અસર એના દિલ દિમાગમાંથી ગઈ ન હતી.

કેદાર તો ડોક્ટર હતો. માનવ દેહનું નિર્માણ, અને માનવ દેહનું વિસર્જનની વાત એને માટે નવી ન હતી. પણ જ્યારે જ્યારે કુદરત સર્જીત કે માનવ સર્જીત મૃત્યુ તાંડવ સર્જાતું ત્યારે તે વિહ્વળ બની જતો. આજે પણ કંઈક એવું જ લાગતું હતું.

‘કેદાર શું થયું? કેમ કંઈ બોલતો નથી?’

‘જો હું અંગ્રેજ હોત, અને ઈંગ્લંડમાં જ હોત તો ગાળ બોલ્યો હોત “બ્લડિ ઈન્ડિયન”; પણ હુ તે બોલીને ઉભરો કાઢી શકતો નથી. એક બાજુ ચુમ્માલિશ સૈનિકોની હત્યા થઈ. અને એની લાશની ચિતા પર પોલિટિશિયન ડુક્કરો રાજકિય રોટલા ઘડવા બેઠા. ભારતે સૈનિકો ગુમાવ્યા, પરિવારો આધાર વગરના થયા અને ન્યુઝ મિડિયાએ ગાઈ વગાડીને સરકારને ભાંડવાનું શરુ કર્યું.’

‘બે હજાર એકની સાલમાં જ્યારે એલ કાયદાના ઓસામા અને સદ્દામ હુશેન આયોજીત અમેરિકામાં એકી સાથે ત્રણ ટેરરિસ્ટ હુમલા થયા ત્યારે આખું અમેરિકા અને વિરોધપક્ષ અમેરિકાના પ્રેસિડન્ટ જ્યોર્જ બુશને પડખે હતા. તે સમયે કોઈએ સરકારી ફોરેન પોલિસી કે વ્યવસ્થાતંત્રની ચાંપલાશ નહોતી કરી. પોલિટિકલ ક્રિટિક્સ સરકારની ટિકા કરવાને બદલે સરકારને અને તેના નિર્ણયોને સંપૂર્ણ સાથ આપ્યો હતો. ભારતમાં તો  ચોવિસ કલાક પૂરા થયા નથી અને વેચાયલા મિડિયાએ સરકારને માથે માછલાં ધોવા માંડ્યા. હદ થઈ ગઈ. મને ભારતના હિતમાં રસ છે. ભારતના રાજકારણમાં રસ નથી. આજે તો સોસિયલ મિડિયા પાનનો ગલ્લો થઈ ગયું છે. જેની કોઈ હેસિયત નથી એવાઓ પણ સરકારને સલાહ આપે છે. બસ પાકિસ્તાનને ખતમ કરી નાંખો. એમાંયે આ ગુજરાતી ફેસબુક……..! ગામનો વાળંદ પણ કાશ્મિર માટે વડાપ્રધાન કરતાં વધારે માહિતગાર અને સુપર એક્ષપર્ટ હોય એમ ઠોકમઠોક કરે છે.’

અમારો કેદાર ભલે વાત વાત વાળંદની કરતો હતો પણ એની નજર મારા પર અને મંગુ પર હતી. કારણ કે અમને બન્નેને ફેસબુકનું વ્યસન થઈ ગયું છે. કેદારની વાત સો ટકા સાચી હતી. વાળંદ કે મોંમાં ગુટકો ભરીને પાનને ગલ્લે લવારો કરતાં માણસો અને અમે ફેસબુકીયા મિત્રોને પણ કોઈ ઈન્ટરનલ માહિતી તો હતી જ નહિ. મિડિયા નચાવે તેમ જ અમે નાચતા હોઈએ છીએ.

વિષય બદલવાની જરુર હતી. કેદાર મંગુની જેમ કે કરસનદાદાની જેમ ઉછળી ઉછળીને વાત કરનાર ન હતો. ભાવુક થઈને વિચાર પૂર્વક બોલતો હતો.

ચંદુએ વાતને જરા વળાંક આપ્યો. ‘એક સારી અને સંતોષ લેવા જેવી વાત છે કે શહિદોના પરિવાર માટે દેશ વિદેશમાંથી ચારે બાજુએથી સહાય આવી રહી છે. આ રકમ કરોડોની થવા જાય છે.’

અમારા મંગુની પૂંછડી વાંકી તે વાંકી.

‘કરસનદાદા, મોદી તો ચાર પાંચ મહિના પછી વડાપ્રધાન ન પણ હોય. અને આ સહાયના જે નાણાં ભેગા થયા હશે તે શહિદોના પરિવારને પહોંચાડવાની વ્યવસ્થા કરવાનું કામતો બિચારા રાહુલ ગાંધીના પરિવારે જ નિભાવવું પડશે ને? કદાચ એમના જીજાજી સંભાળશે? શું માનો છો?’

કરસનદાદા મંગુ તરફ આંગળી કરીને સુરતી ભાષામાં કંઈ ગણગણ્યા અને પછી મૂંગા રહ્યા. તો યે મંગુ એમને છંછેડવા જ માંગતો હોય એમ પૂછ્યું, ‘દાદા રાહુલભાઈએ પરિવાર માટે સ્વિસ બેંકમાંથી કેટલા કરોડ ગાંધી છુટા કર્યા?’

ઉશ્કેરાયલા કરસનદાદાએ મંગુને સુરતીભાષામાં જે જવાબ આપ્યો તે આપને જાણવા જેવો નથી.

મારે કહેવું પડ્યું. ‘અંગત પરિવારની વાત હોય; રાષ્ટ્રીય કે વૈશ્વિક દુઃખદ ઘટના હોય “દુઃખનું ઓસડ દહાડા”. જૂની વાતો પર નવી નવી ઘટનાઓના પડ ચઢતાં જશે. એક જ સ્મૃતિ સાથે જીવવું એ પણ સ્યુસાઈડ જ કહેવાય. આપણે અમેરિકામાં રહીયે છીએ. ભલે ઈન્ડિયન ગ્રોસરીથી પેટ ભરીયે છીએ, પણ પેટમાં પાણી અને ફેફસામાં હવા તો અમેરિકાની ધરતીની જ લઈએ છીએ ને? અમેરિકાના કેટલાયે યુવાનોએ દેશની વિદેશનીતિને કારણે પરભૂમિપર શહાદત વ્હોરી છે તેની આપણે કદીયે નોંધ લીધી છે ખરી? ૨૦૦૧થી ૨૦૧૮ સુધીમાં માત્ર અફઘાનિસ્તાનમાં જ ૨૩૭૨ સૈનિકોએ ત્રાસવાદ સામે લડતા જીવ ગુમાવ્યા. દર વર્ષે સરેરાશ ૧૧૪ અને આશરે દર મહિને ૯ કે ૧૦ કોફિન આવે છે. આમાં મિડલઈસ્ટનો સમાવેશ નથી થતો. હવે તો આપણા નૌજવાનો પણ અમેરિકન આર્મિમાં જોડાવા લાગ્યા છે. થોડું આપણા પગ પાસેની ધરતી અંગે પણ વિચારવાનું શીખવું જોઈએ.’

જરા વાતાવરણ હળવું થયું.

અમે ડિનર પતાવ્યું. મૂડ તો ન હતો પણ વિષયાંતર કરવું જરૂરી હતું.

‘કેદાર, ગયે મહિને તેં ગાંધીજીના નાના દિકરા દેવદાસ ગાંધીની વાત કરી હતી હવે જરા એમના પરિવારની વાત ટૂકમાં જણાવને. મારા જેવા અનેકને ગાંધીજીના પૌત્રના નામ પણ ખબર નહિ હોય; એમને તો કંઈક જાણવા મળે.’ ચંદુએ કેદારને પુછ્યું.

‘અરે કેદાર, જવા દેને, આપણે તો નહેરુજીના ગ્રેટગ્રાન્ડ ચાઇલ્ડનું નામ જાણીયે એટલે ભયો ભયો.’ મંગુએ સતામણી ચાલુ રાખી.

‘એઈ મંગા ચૂપ મર અને કેદારની વાત સાંભળ.’. કરસનદાદા બરાડ્યા. ‘કેદાર, તું ચાલુ રાખ. એના એક દીકરા રાજમોહન તો હમણાં મોટેભાગે અમેરિકામાં રહે છે ખરું ને?’

‘દાદા, રાજમોહન ગાંધી શિક્ષણશાસ્ત્રી, રાજનૈતિક કાર્યકર્તા, જીવનચરિત્ર લેખક છે. એમનો જન્મ ૧૯૩૫માં દિલ્હીમાં થયો હતો. એ રીતે એઓ આપણા ગ્રુપના સમવયસ્ક જ કહેવાય. ખુબ જ વિદ્વાન માણસ છે. એઓ દિલ્હીની “સેંટર ફૉર પૉલિસી સ્ટડીઝ ખાતે રિસર્ચ પ્રોફેસર તરીકે કાર્ય કરી રહ્યા છે. આ ઉપરાંત  અમેરીકાની ઇલિનૉય યુનિવર્સિટીમાં અર્બાના-શૈંપેનમાં વિઝિટિંગ પ્રોફેસર તરીકે સંકળાયલા હતા. ગાંધીનગરની આઈ.આઈ.ટી અને મિસિગન સ્ટેટ યુનિવર્સિટીમાં પણ વિઝિટિંગ પ્રોફેસર તરીકે શિક્ષણ કાત્ય કરે છે. ડઝ્ન ઉપર પુસ્તકો લખ્યા છે. ખુબ જ વેચાયા અને વંચાયા છે.’ એમણે “હિમ્મત” નામનું સાપ્તાહિક પણ ચલાવ્યું હતું.’

‘એઓ ૧૯૮૯ અમેઠીમાંથી રાજીવ ગાંધી સામે ચૂટણીમાં ઉભા રહ્યા હતા. ગાંધી સામે ગાંધી. પણ વિદ્વાન ગાંધી, પાયલોટ ગાંધી સામે હારી ગયા હતા. ૧૯૯૦ થી ૧૯૯૨ દરમ્યાન રાજ્યસભાના મેમ્બર હતા અને જીનીવામાં યુને હ્યુમન રાઈટ્સ કમિશનમાં ભારતના ડેલિગેશનના લીડર હતા.’

‘ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૪માં તેઓ આમ આદમી પાર્ટી (AAP) માં જોડાયા હતા અને ઇસ્ટ દિલ્હીની બેઠકમાંથી ચૂંટણી લડ્યા હતા પણ હારી ગયા હતા. મને એમને માટે ઘણું માન છે. એમણે હિન્દુ મુસ્લિમ એકતા માટે ઘણું કામ કર્યું છે. એમના અને એમના ભાઈઓ વિશે વધુ વાત હવે પાછા મળીશુ ત્યારે કરીશું.’ કેદારને રાત્રે પ્લેન પકડવાનું હતું એટલે એણે વિદાય લીધી.

કરસનદાદા ગણગણ્યા. રાજમોહન ભલે ભણેલો, પણ ગણેલો માણસ નહિ. જો પહેલેથી ઈન્દિરા સાથે કોંગ્રેસમાં રહ્યો હોત “ગાંધી” સાથે ગાંધીના ઢગલામાં રમતો હોત. પોલિટિક્સમા પ્રેક્ટિકલ માણસ જ ચાલે.’

દાદા સાંભળ્યું છે કે તમારો લાજપોરવાળો પ્રેક્ટિકલ ભત્રિજો જામનગરમાંથી કોંગ્રેસની ટિકિટ પર લોકસભામાં જવાનો છે, એ વાત સાચી? તમારે એના પ્રચાર માટે જવું પડશેને?

મંગા કોંગ્રેસ જેવો રાષ્ટ્રિય પક્ષ એને ટિકિટ આપે એ નાની સુની વાત નથી. મંગા તને તો કોઈ મહોલ્લાની સોસાયટિમાં પણ ઊભો રાખે એમ નથી.

કરસનદાદા અને મંગુમોટેલનું વાક્યુદ્ધ વધુ આગળ વધે તે પહેલાં ચંદુએ ફ્રિઝમાંથી કેરેટ કેઇક્ લાવીને કરસનદાદાને આપીને ઇલેક્શન વિષયનો ભડકો ઠારી દીધો.

પ્રગટઃ તિરંગા માર્ચ ૨૦૧૯  

ચંદુ ચાવાલા, કનુ ગાંધી અને સુરત.

પ્રવીણ શાસ્ત્રી.jpg

ચંદુ ચાવાલા, કનુ ગાંધી અને સુરત.

આજે કોઈ પણ ખાસ પ્રસંગ વગર જ અમે મંગુની મૉટેલ પર ભેગાં થયાં હતાં. ડોક્ટર કેદાર પણ આજે આવ્યો હતો. અમારા કરસનદાદા આજે દોઢ મહિનાથી મંગુની મોટેલ પર એક રૂમમાં ધામા નાખીને પડ્યા હતા. એમ કહીયે તો ચાલે કે ન્યુ જર્સીમાં સુરતી મિત્રોને માથે પડ્યા હતા. એ ચારવાર ઘોડે ચઢેલા. બધી દાદીઓ એક એક દીકરો આપીને સ્વર્ગે સિધાવેલી. ઉમ્મરની અસરને કારણે યાદ રાખવા જેવી વાત યાદ ન રહેતી તો કેટલીક ભૂતકાળની વાત ડિટ્ટો ટુ ડિટ્ટો યાદ રહેતી. હવે તો કરસનદાદાને એના કયા છોકરાં કઈ માના દીકરા છે એની પણ ભૂલ ભૂલામણી થાય છે. એના કયા છોકરાને કેટલાં છોકરાં છે અને પાછા તેનાયે કેટલાં? રામ તારું નામ. મોટા સંસારમાં દાદા ભુલાઈ ગયેલા. પણ કોણ જાણે કેમ પણ એ  ન્યુ જર્સીમાં એના સાચા કે માનેલા ભત્રીજાઓને ત્યાં ન્યુ જર્સીમાં પડી રહેલા. મંગુ એને કાયમ સતાવતો રહેતો તેમ એની કાળજી પણ રાખતો. નહી તો એમના રવડીયા જ થાય.

‘કરસનદાદા, આપણા મોહનભૈના બાપાએ પણ તમારી જેમ ચાર વાર “આઈ ડુ-આઈ ડુ” કરેલું ને?’ મંગુએ દાદાને સતાવવાનું શરું કર્યું. દાદા એક સમયે પ્રખર ગાંધીવાદી અને સિધ્ધાંતમાં માનવા વાળા હતા. એમને ચિઢવવા મંગુ હમેશાં ગાંધીજીને ટિખળમાં મોહનભૈ કે શ્રી મોહનસિંહ કહેતો. મંગુની માન્યતા પ્રમાણે સુરતી હોય એને ભાઈ કહેવાનું અને કાઠિયાવાડી હોય તેના નામ પાછળ સિંહ ચોંટાડી દેવાનું. સાંભળનારને સારું લાગે.

‘મંગા હમણાં હું તારે ઘેર બેઠો છું એટલે વધારે કહેતો નથી, પણ ગાંધીજી માટે ગાંઘીજી કે બાપુજી બોલતા શીખ.’ કરસનદાદા મંગુ પર ધૂરક્યા. હવે ખરેખર અમારા ચંદુને ગાંધીજીના પિતાશ્રીએ ચારવાર લગ્ન કરેલા તે ખબર ન હતી. એણે ગંભીરતાથી કહ્યું કે આ વર્ષે મહાત્મા ગાંધીજીની એકસો પચાસમી જન્મજયંતિ છે તો એમના વિશે જાણવા જેવી વાત હોય તો કહોને!

ચંદુ, એ વાત સાચી છે કે કરમચંદ ગાંધી મારી જેમ ચાર વાર પરણ્યા હતા. ગાંધીજી એમની ચોથી પત્ની પુતળી બાઈના ચોથા સંતાન હતા. કરમચંદ ગાંધીના દાદા લાલજી ગાંધી જુનાગઢ રાજ્યમાંથી પોરબંદર રાજ્યના રાણાને ત્યાં નોકરીએ લાગ્યા હતા. પરિવારમાં દિવાનગી ચાલુ રહી હતી.કરમચંદ અને એના પિતા ઉત્તમચંદ પણ દિવાન હતા’

‘ગાંધીજીને કેટલાં ભાઈ બહેન હતાં?’ અમારા ચંદુને પાછલી ઉમરે ગાંધીપુરાણમાં રસ પડ્યો.

‘કબા ગાંધીની પહેલી પત્ની એક દીકરી મુલીબેન ને જન્મ આપીને ગુજરી ગઈ હતી. બીજી પણ એક દીકરી પાનકુંવર નામની દીકરીને જન્મ આપીને ગજરી ગઈ. ત્રીજીને કાંઈ સંતાન ન હતું અને પુતળીબાઈ ને ચાર સંતાન હતા. લક્ષ્મીદાસ, રાઈલાબેન, કરસનદાસ અને મોહનદાસ તે આપણાં ગાંધીજી. ગાંધીજીના ના છોકરાંઓની તો તને વાત ખબર હશે.’

‘માત્ર એના મોટા છોકરાનું નામ મને ખબર છે. હરિલાલ ગાંધી. મેં ગાંધી માય ફાધર મુવી જોયું હતું. ગાંધીજીના જીવનની એક મોટી કરૂણતા હતી.  ગાંધીજી રાષ્ટ્રપિતા તો બની ગયા પણ એમના હરિલાલના સારા પિતા ન બની શક્યા. બિચારો આડી લાઇને ચઢી ગયેલો એમનો દીકરો હતો. થોડા સમય માટે ઈસ્લામ સ્વીકાર્યો હતો પણ કસ્તુરબાએ સમજાવીને એ છોડાવ્યો હતો. ગાંધીજી દક્ષિણ આફ્રિકામાં પોતાના આદર્શો પ્રમાણે સંતાનોને નૈતિક શિક્ષણ આપવા માંગતા હતા. હરિલાલને ઇંગ્લેંડ જઇને ભણવું  હતું, એને ગાંધીજી પ્રત્યે ધૃણા હતી. કસ્તુરબા માટે માન હતું. કહેવાય છે કે ગાંધીજીના મૃત્યુ વખતે રાજઘાટ પર આવ્યો હતો પણ કોઈએ ઓળખ્યો પણ ન હતો.’ આજે ચંદુ કરસનદાદા સાથે ડાહ્યો દીકરો થઈને વાત કરતો હતો.

અમારો ડોકટર કેદારને “મિસ્ટર ગુગલ” કહીયે તો પણ ચાલે. ચંદુનામાં આજે ગાંધીભક્તિ ઉભરાતી હતી. ‘ડોક્ટર, ગાંધીજીના બીજા પોઈરાઓની વાત ખબર હોય તો કહે.

‘ગાંધીજીના બીજા નંબરના પુત્ર તે મણીલાલ ગાંધી. એ રાજકોટમાં જન્મેલા પણ મોટા થયેલા  સાઉથ આફ્રિકામાં, ડર્બન નજીક આવેલ ફિનિક્સના આશ્રમમાં જ ગાળ્યો હતો. મણીલાલનાં લગ્ન સુશીલા મશરુવાલા સાથે થયા હતા. એમને બે પુત્રીઓ સીતા અને ઈલા તથા એક પુત્ર અરુણ છે. અરુણ અને ઈલા પણ સામાજિક-રાજકીય કાર્યકરો છે.

ત્રીજા પુત્રનું નામ રામદાસ ગાંધી. એમનો જન્મ આફ્રિકામાં થયો હતો. ગાંધીજી સાથે કામ કર્યું, ઘણી વાર જેલમાં ગયા પણ માનસિક રીતે ગાંધીજીના સાદગીના વિચારો સાથે સહમત નહોતા થતા. ૭૨ વર્ષની ઉમરે ૧૯૬૯માં પુનામાં ગુજરી ગયા. એમને બે પુત્રી સુમિત્રા અને ઉષા તથા એક પુત્ર કનુ ગાંધી.’

‘દેવદાસ, ગાંધીજીના ચોથા અને સૌથી નાના પુત્ર હતા. તેનો જન્મ દક્ષિણ આફ્રિકામાં થયો હતો અને તેઓ ગાંધીજી સાથે આઝાદીની ચળવળમાં સક્રિય રહ્યા હતા. એમણે પણ અંગ્રેજ સરકાર દ્વારા ઘણી વાર જેલની સજો ભોગવી હતી. એમણે  હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સના સંપાદક તરીકે કામ કર્યું હતું. એઓ એક અગ્રણી પત્રકાર બન્યા હતા. ૨૮ વર્ષના દેવદાસ રાજાજી એટલે કે ગવર્નર જનરલ ઓફ ઈન્ડિયા સી. રાજગોપાલાચાર્યની ૧૫ વર્ષની પુત્રી લક્ષ્મી સાથે પ્રેમમાં પડ્યા. રાજાજીએ કહ્યું લગ્ન માટે દીકરી ઘણી નાની છે. બેટા પાંચ વર્ષ રાહ જૂઓ. અને ખરેખર એઓએ રાહ જોઈ. ૧૯૩૩માં લગ્ન થયા. દેવદાસ અને લક્ષ્મીના ચાર બાળકો હતા, રાજમોહન ગાંધી, ગોપાલકૃષ્ણ ગાંધી, રામચંદ્ર ગાંધી અને તારા ગાંધી ભટ્ટાચાર્જી.’

‘આ બધામાં રામદાસ ગાંધીના પુત્ર એટલે કે ગાંધીજીના પૌત્ર કનુ ગાંધીની વાત જાણવા જેવી છે. અમેરિકા અને આપણાં સુરત સાથે સંકળાયલી છે. પણ તે પહેલાં, વિશ્વભરમાં ગાંધીજીની દાંડી યાત્રાની વાત કરું. હમણાં જ જાણવા મળ્યું કે દાંડીમાં સૈફી વિલા અને મીઠાના કાનૂનનો ભંગ કરતા ગાંધીની પ્રતિમાની લગોલગ, એક નવો ઇતિહાસ રચાઇ રહ્યો છે. ટુરિસ્ટમાટેની સગવડો ઉભી થઈ રહી છે. સોલાર લાઈટ, એક મોટું તળાવ ઉભું કરાયું છે. એ તળાવની સામે ૧૧૫ મીટરના પોલ પર ગાંધીજીનું સ્ટેચ્યુ મુકાવાનું છે. જે વીસ કિલોમિટર દુર નવસારીથી પણ દેખાશે. એંસી સત્યાગ્રહીઓ અને એમની આગળ દોડતા ગાંધીજીની પ્રતિમા મુકાશે. દુઃખની વાત છે કે આજે તો ગુજરાતના લોકોને પણ દાંડીમાં રસ નથી, સમજ નથી. પણ હવે દાંડી માત્ર ભારતના જ નહીં; પરંતુ વિશ્વના નકશા ઉપર આવી જશે. દેશવિદેશના પ્રવાસીઓ ‘સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી’ જોઇને સીધા દાંડી જશે. એક મોટું માર્કેટ ઉભું થશે. આ માહિતી માટે આપણે સુરેશભાઈ દેસાઈ, નવસારી (તંત્રીમાલિકસમ્પાદક, ‘પ્રીયમિત્રસાપ્તાહીક, નવસારી) ના આભારી છીએ.’ કેદાર જે જાણતો હતો તે અમને જણાવતો હતો.

‘હવે મૂળ વાત ગાંધીજીના ગ્રાન્ડસન કનુ ગાંધીની. એમનો જન્મ ૧૯૨૯માં. દાંદી યાત્રા વખતે કનુ ગાંધી અગ્યાર વર્ષના બાળક હતા. યાત્રામાં સામેલ થયા હતા. ગાંધીજીની લાકડી ખેંચીને એમને દોડાવતો ફોટા એનેક પેપર પેપરમાં અને અનેક મિડિયા પર પ્રસિદ્ધ થયા હતા. આ આપણા સુરત જીલ્લાની ઐતિહાસિક યાદગીરી કહેવાય છે.’

‘ગાંધીજીના દેહાંત પછી કનુ ગાંધીને એમ્બેસેડર ગાલ્બ્રેથે “મેસેચ્યુસેટ ઈનસ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજી” દાખલ થવાની ભલામણ કરી. એમણે એમ.આઈ.ટીમાંથી એન્જીનીયરિંગ સાયન્સમાં માસ્ટરની ડિગ્રી મેળવીને એમની પત્ની સાથે હેમ્પ્ટન વર્જીનીયા ગયા અને નાસામાં ફાઈટરપ્લેઈનની વિન્ગસની રિસર્ચમાં કામ કર્યું હતું. એમની પત્ની શિવાલક્ષ્મી પણ બોસ્ટન યુનિવર્સિટીમાં પ્રોફેસર હતા. શિવાલક્ષ્મી ઈંગ્લેન્ડની ધનિક બાપની દીકરી હતી. એમણે બાયોકેમિસ્ટ્રીમાં પીએચ.ડી કર્યું હતું.. તેમના પિતા પણ મહાત્મા ગાંધીના વ્યક્તિત્વથી એટલી હદે પ્રભાવિત થઈ ગયા હતા કે પોતાના ૩૦૦ કામદારોનું યુનિટ બંધ કરી તેઓ મહાત્મા ગાંધીના સત્યાગ્રહ સાથે જોડાયા અને પોતાની પ્રોપર્ટી પણ આઝાદીની લડત માટે દાન કરી દીધી હતી.’

‘કનુભાઈ અને શિવાલક્ષ્મીએ અમેરિકામાં વૈભવી જીવન માણ્યું હતું. વિશ્વપ્રવાસ અને ધનિકો સાથે પાર્ટિઓ માણી હતી. જીવનનો આનંદ કહો કે સ્વછંદ એમણે ઘણું માણ્યું અને ધીમે ધીમે બધું જ ગુમાવ્યું. કદાચ આર્થિક આયોજનનો અભાવ કહી શકાય.’

‘ચાર દાયકા અમેરિકામાં રહ્યા પછી. ૨૦૧૪માં તેઓ તબીયતને કારણે ભારત ગયા. નિઃસંતાન હતા. ભારતમાં તેમની સંભાળ રાખવાવાળું પણ કોઈ જ નહીં. પાસે પૈસા નહિ. રહેવાની કોઈ જોગવાઈ નહિ. માણસ ક્યારે રાયમાંથી રંક બની જાય એનો કનુભાઈ સચોટ દાખલો કહી શકાય. દિલ્હીમાં એઓ ઘરડાઘરો અને વૃદ્ધાશ્ર્મોમાં બિમાર અવસ્થામાં દયાજનક રીતે જીવતા રહ્યા. ભોંય પર બેસીને ખાવાનું, જમીન પર સુવાનું. ગરીબાઈમાં જન્મેલો માણસ ગરીબાઈથી ટેવાઈલો હોય. અમિર માણસ ગરીબ થઈ જાય કે સશક્ત માણસ નિર્બળ થઈ જાય ત્યારે તે વધુ દયા પાત્ર થઈ જાય. એમની ઈચ્છાતો એવી હતી કે એઓ એમના આખરી દિવસો સાબરમતી આશ્રમમાં પૂરા કરે. પણ એઓ ત્યાં રહેવાની વ્યવસ્થા ન કરી શક્યા કે ગાંધીજીને નામે ચરી ખાતા કોઈ કોંગ્રેસી કે ભાજપીએ એમનું ધ્યાન ન રાખ્યું. સૌ પોત પોતાના પોલિટિકલ રોટલા શેકવામાં મશગુલ હતાં. સગ્ગી બે બહેનો અને કઝીનસ હતા પણ નામના જ. મૃદુભાષી, વિવેકશીલ ડાઉન ટુ અર્થ માણસ જમીનપર સૂતો થઈ ગયો. પરિસ્થિતિને સ્વીકારી લીધી. કોઈ પાસે હાથ લંબાવવો નહિ. વગર માંગ્યે જે મળે તેમાં એડજ્સ્ટ થઈ જવું એ એમનો સ્વભાવ હતો.’

અમે બધા કેદારની વાત ધ્યાનથી સાંભળતા હતા. વર્ષોથી ભારત બહાર વસેલા અમારા જેવા ઘણાને આ વાત ખબર ન હતી. કેદારે વાત ચાલુ રાખી.

‘એઓ દિલ્હી-ફરીદાબાદ સરહદ સ્થિત “ગુરુ વિશ્રામ વૃદ્ધાશ્રમ”માં રહ્યા હતા. એકવાર વૃદ્ધાશ્રમના માલિક વિશ્રામ માનવે કહ્યં હતું કે, દેશની આઝાદીમાં પાયાનું યોગદાન આપનાર રાષ્ટ્રપિતા ગાંધીજીના પૌત્ર આવી હાલતમાં છે, તે સમગ્ર દેશ માટે શરમજનક બાબત છે. જો કે એમના પિત્રાઈ તુષાર ગાંધીએ જરા જૂદી વાત કરી હતી. એમણે કહ્યું કે કનુભાઇ તેમની સ્થિતિ માટે ખુદ જવાબદાર છે. ગાંધી સ્મૃતિ સાથે જોડાયેલા સંગઠનો ચાર વર્ષથી પતિ-પત્નીની સેવા કરે છે, પરંતુ કનુભાઇ તેમના આભારી નથી. સાચી વાત શું છે એ ભગવાન જાણે.’

‘હવેની વાત આપણાં સુરતની છે. સુરતનાં પંજાબી સમાજ દ્વારા પારલે પોઇન્ટ વિસ્તારમાં આવેલા રાધાકૃષ્ણ મંદિરના સંતને ત્યાં રહેતા હતા અને પંજાબી સમાજની સહાયથી પાચલા દિવસો પસાર કર્યા હતા.  પંજાબી સમાજે આજીવન તેમની તમામ જવાબદારી ઉઠાવી. ધન્ય છે એ પંજાબી સમાજની. આઈ એમ પ્રાઉડ ઓફ માય સુરત.

૨૦૧૬માં કનુભાઈને હાર્ટએટેક આવ્યો, બ્રેઈન હેમરેજ થયું અને કોમામાં ચાલ્યા ગયા. વેન્ટિલેટર પર રખાયા અને શિવાલક્ષ્મીની મંજુરીથી વેન્ટિલેટર કાઢી નંખાયું. ગાંધીજીના એક પૌત્રનો દેહ સુરતની શ્મશાન ભૂમિપર નવેમ્બર ૭, ૨૦૧૬ રોજ ૮૭ વર્ષની ઉમરે પંચમહાભુતોમાં ભળી ગયો.’

‘હવે મારે શાસ્ત્રીજીને એના મોસાળ વિશે પુછવું છે. શાસ્ત્રીજી તમારું મોસાળ ક્યાં?’

લો, ગાંધીજી અને કનુભાઈ પછી શાસ્ત્રીના મોસાળને શું સમ્બંધ? હું ગુંચવાયો.

‘સંબંધ છે. આપણે કનુ ભાઈની વાત પુરી કરી. હવે ગાંધીજીના પુત્રવધુ શિવાલક્ષ્મીની વાત કરવાની છે. પણ તે પહેલાં જરા તમારા મોસાળના ગામની વાત જાણી લઈએ’

‘ઓહ! મારું મોસાળનું ગામ ભિમરાડ. સુરતમાં મજુરાગેટથી બળદગાડામાં કે ઘોડાગાડીમા બેસીને ભિમરાડ જતો. વચ્ચે પારસી બાવાનું તાડીનું પીઠું, ત્યાર પછી અલથાણ ગામ આવે. મહાદેવનું મંદિર, વિશાળ વડ, ઢોરને પાણી પીવાનો હવાડો, એક પરબ. થોડો વિશ્રામ કરીને આગળ ચાલો એટલે ખેતરો, અને ખજુરાના ઝાડ. મારા મામાઓના ખેતરો પણ ખરા. ત્યાર પછી દૂરથી દેખાતો દરિયો. અને આગળ ખારપાટની જમીન. અમે એને “બાંણ’ કહેતાં, પછી એક ઓરડાની સ્કુલ, એક તળાવ, તળાવની પાસે વિશાળ વડ અને બ્રાહ્મણ ફળીયું. બધા જ ઘરો મારા મોસાળના કુટુંબના. મામાઓ, આજાઓ વૈદું કરે, સુરતની શાળાઓમાં શિક્ષકો તરીકે નોકરી કરે, સાથે ખેતી કરાવે અને યજમાનવૃત્તિ પણ કરે. આજે પણ મામાના દીકરાઓ અને તેમના દીકરઓએ એમના ઘરો સાચવી રાખ્યા છે. બ્રાહ્મણો સિવાય થોડા વાણીયા, કણબી અને કોળીઓની વસ્તી. સફરે જતાં ખારવાઓ પણ ખરાં. મે બાળપણમાં ઘણા દિવસો ભિમરાડમાં ગાળ્યા છે. વાડામાં મહાદેવનું મંદિર. ત્રીસ વર્ષ પહેલાં મેં એમાં લઘુરૂદ્ર પણ કરાવ્યો હતો.’

‘મારી છેલ્લી મુલાકાતમાં મારું ભિમરાડ, ભિમરાડ ગામડું ન હતું. એને સુરત ગળી ગયું હતું. કામઠા અને છાણની ભિંતો વાળા મકાનો અદૃષ્ય થઈ ગયા હતા. મલ્ટિસ્ટોરી બિલ્ડિગ્સ અને મોડર્ન સોસાયટીઓ આવી ગઈ છે. જમીનની ઈંચે ઈંચ ટૂકડો સોનાના ભાવે વેચાય છે. કોણ કહે છે કે મોદીના શાસનમાં વિકાસ નથી થયો. પણ દોસ્ત કેદાર, કનુભાઈની વાત પરથી મને ભિમરાડ સુધી કેમ ખેંચ્યો?’ મારે પુછવું પડ્યું

‘વાત તમારા મોસાળના ગામના ગૌરવની છે. આજે મહાત્મા ગાંધીજીના પૌત્રવધુ, વયોવૃદ્ધ શિવાલક્ષ્મીની સંભાળ ભિમરાડ ગામના લોકો રાખે છે. તેઓ વૃદ્ધ અને અશક્ત છે. તમારી જેમ જ કાને સંભળાતું નથી. દુઃખની વાત એ ચે કે ઘણાં સુરતીઓ શિવાલક્ષ્મી કોણ છે ક્યાં છે એ વાત જાણતા નથી.’

ચંદુ ગાંધી પરિવારની કથા સાંભળતો હોય એમ કેદારને સાંભળતો હતો.

‘કેદાર, ગાંધીજીના બીજા ગ્રાન્ડ કિડસની હાલત પણ આવી જ છે?’

‘ના. બધા વેલ સેટલ્ડ છે. અત્યારે તો મારે બહાર જવાનું છે. રોકાઈ શકું એમ નથી. પણ હવે જ્યારે મળીશું ત્યારે ગાંધી પરિવારની વાતો કરીશું.’

‘કેદાર ડિનર લીધા વગર ચાલ્યો ગયો. આજે મંગુએ નજીકના ડાઈનરમાંથી સલાડ, સૂપ, પીઝા, પાસ્ટા, ગાર્લિકબ્રેડ, એગપ્લાન્ટપાર્મિજાન, નો ઓર્ડર કર્યો હતો. ભલે ગાંધીજીના પરિવારની વાતો થઈ પણ ડિનર સાથે લિકર તો જોઈએ એટલે જોઇએ જ. આ થોડું ગુજરાત છે? હું એમાંથી બાકાત. મેં ચંદુને સહિસલામત ઘર પહોંચાડ્યો.

પ્રગટઃ તિરંગા – ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૯

ચન્દુ તિબેટાનંદ ચાવાલા.

પ્રવીણ શાસ્ત્રી.jpg

ચન્દુ તિબેટાનંદ ચાવાલા.

‘શાસ્ત્રીજી, આપણા ચંદુનું પાછું કંઈ છટક્યું લાગે છે. જઈને ઠેકાણે લાવવો પડશે.’ મંગુ મોટેલનો મારા પર ફોન આવ્યો.

‘શું થયું?’

‘ચંપા કહેતી હતી કે ચંદુને કોઈ બાવો ભટકાઈ ગયો છે. ચંદુ યોગા અને મેડિટેશનને રવાડે ચઢી ગયો છે.’

‘ખરેખર? એતો સારી વાત છે એને યોગાની જરૂર જ છે.’ અમે પણ યોગ ને બદલે યોગા બોલતા થઈ ગયા હતા.

‘અરે ઘરમાં ત્રાસ વર્તાવ્યો છે. હવે સાધુ થવાની વાત કરે છે. ચંપાના છોકરાંઓ સાઉથ આફ્રિકા ફરવા ગયા છે. ચંપા એકલી છે. એ તીબેટ જવાની વાત કરે છે. ચંપાએ મને, તમને અને ડો.કેદાર, આપણાં ‘મિસ્ટર ઓન ટાઈમ’ ને બોલાવ્યા છે. હું તમને સાંજે પાંચ વાગ્યે લેવા આવીશ. પંદર દિવસથી કરસનદાદાનો પડાવ પથારો તો એના ઘરમાં જ છે.’

આમ પણ ક્રિસમસ પછી અમે ભેગા થયા જ ન હતા.

અમે બરાબર પાંચ વાગ્યે એને ત્યાં પહોંચી ગયા. અને ડો. કેદાર ‘મિસ્ટર ઓન ટાઈમ’ની પણ એન્ટ્રી થઈ. સામાન્ય રીતે ડોરબેલ વાગતાં હરખઘેલો ચંદુ બારણું ઉઘાડે અને અમને વળગી પડે.  આજે તેને બદલે ચંપાએ બારણું ઉઘાડ્યું.

‘ચંદુ ક્યાં છે?’

‘એ બેડરૂમમાં આસન પછીનો આરામ ફરમાવે છે.’ ચંપા ઉવાચ.

‘એ બિમાર તો નથી ને?’ ઈન્ડિયાની જેમ સીધા કોઈના બેડરૂમમાં એન્ટ્રી ના મરાય. સિવાય કે કોઈ બિમાર પથારીવશ હોય. તે પણ પૂછીને જ.

‘એ નથી. પણ હું એનાથી સિક થઈ ગઈ છું.’

એણે અમારો અવાજ સાંભળ્યો હશે એટલે બેડરૂમમાંથી બુમ પાડી. ‘શાસ્ત્રીભાઈ, મંગુભાઈ, કેદારભાઈ આપ આવી ગયા તે મને ગમ્યું. આપ સૌ શયનખંડમાં જ પધારો.’

સર્પ્રાઈઝ. સાસસ્ટ્રી ને બદલે શાસ્ત્રીભાઈ. સુરતી બોલીને બદલે એકદમ ભદ્ર ભાષા. વિવેકશીલ વર્તણુક. આ યોગાનો જ પ્રભાવ.

અમે બધા બેડરૂમમાં ગયા. ચંદુ ફ્લોર પર બ્રાઉન કલરના વુલન બ્લેન્કેટ પર, ઓરેન્જ નાઈટગાઉન જેવો રોબ પહેરીને ચત્તોપાટ પડ્યો હતો. માથે ટકલું. એની આંખો બંધ હતી. બેઠા થયા વગર કે અમારા તરફ મોં ફેરવ્યા વગર ફેરવ્યા વગર જ એ વાતો કરતો હતો.

‘ચંદુ, આર યુ ઓલ રાઈટ?’ કેદારે પૂછ્યું.

‘પંચોતેર વર્ષ સુધી હું ઓલરાઈટ ન હતો. યોગા કરવા માંડ્યા અને પંચોતેર કલાકમાં ઓલ રાઈટ થઈ ગયો. મને જીવન જીવવાનો નવીન અને ઉચ્ચતમ માર્ગ મળી ગયો. કેદાર, આપણે બધા જ પંચોતેર ઉપરના થયા. પણ તમે બધા એવાને એવા જ રહ્યા. આપણાં હાથ વેંતનું જ્ઞાન બીજા લઈ ગયા અને હવે તેઓ પાસે આપણી જ વાત, એમની પાસે શીખવી પડે છે. મેં યોગા અને મેડિટેશન ફ્રેન્ચ, મોન્ક પાસે શીખવા માંડ્યું છે. આપણા શાસ્ત્ર મુજબ પણ પંચોતેરની ઉમ્મર પછી હવે આપણે સન્યસ્ત લઈ લેવું જોઈએ. હું એ દિશામાં ગંભીર રીતે વિચારી રહ્યો છું’

મંગુએ રિક્લાઈનર પર ઘોરતાં કરસનદાદા તરફ આંગળી ચિંધીને પુછ્યું ‘સાથે આ છન્નુના દાદાને પણ હિમાલય પર લઈ જવાનો છેને?’

કરશનદાદા મંગુનો અવાજ સાંભળીને જાગ્યા. અફડા તફડી ચાલુ થઈ ગઈ.

‘મંગા તારે તો મને કાઢવો છે પણ મારે સન્યાસ લેવાની જરૂર નથી. હું તો ચંદુને પણ સંન્યાસ ન લેવા જ સમજાઉં છું. દુનિયામાં માત્ર બે જ જણાએ સન્યાસ લેવો જોઈએ. એક મંગાએ અને બીજા મંગાના ફેંકુ સાહેબે. બન્ને જણાએ હિમાલય પર જઈને યોગા કરવા જોઈએ.’ દાદાને બીજેપી હાર્યાનો ખૂબ જ આનંદ હતો.

ચંદુ પંચોતેર પ્લસ પછી પણ વાળ કાળા કરાવતો, કોઈક વાર તો દિવસમાં બે વાર સેવિંગ કરતો, મહિનામાં એકવાર ફેસિયલ કરાવતો. આજે એ એના માથા પર વાળ ન હતા. બાપ દાદાના મરણમાં પણ ન બોડાવનાર ચંદુએ તદ્દન ટકલું કરાવી દીધું હતુ. બૉલિંગ બૉલ જેવું ચળકતું માંથું અને ફ્લોર પર ડુંગર હોય એવું એનું પેટ.

એના રૂમમાં ભગવાન બુદ્ધનું મોટું સ્ટેચ્યુ હતું. પણ ઈન્ડિયન સ્ટાઈના બુદ્ધ ભગવાનનું નહિ પણ ચાઈનિશ કે જાપાનિશ સ્ટાઈલના પેટાળા બુદ્ધનું હતું. દિવાલ પર દલાઈ લામાનું મોટું ચિત્ર હતું.

‘ચન્દુ, આ બધા શું નાટક છે?’ મંગુ બરાડ્યો.

એક લાંબો પોઝ.

‘મંગુભાઈ, તને આ ન સમજાય. કદીયે ના સમજાય.’

અમે, અમારો ચન્દુને નહિ પણ ખરેખર કોઈ મહાત્મા સાધુની શાંત વાણી સાંભળતા હોય એવું લાગ્યું ‘હું જીવનના એક તબક્કામાંથી બીજા તબક્કામાં જઈ રહ્યો છું. આ તમે માનો તેવું સન્યસ્ત નથી. આ આનંદનું સન્યસ્ત છે. આરામનું સન્યસ્ત છે. સાદું જીવન અને શૂન્યાવકાશના ધ્યાનનું સન્યસ્ત છે, મેડિટેશન મારા જીવનને નિર્વાણ માર્ગે દોરી અપાર શાંતિ આપશે. અને ત્યાર પછી મારામાં અનેક વિવિધ શક્તિઓનો સંચાર થશે, હું તિબેટિયન સાધુઓની જેમ સવાસો વર્ષનું સુખદ આયુષ્ય ભોગવીશ.’

‘જો ચંદુ તારી વાત સાચી છે અત્યારે તું જે જે ગોળગોળ બોલી ગયો તેમાંનો મને એક પણ શબ્દ સમજાયો નથી. સમજાવાનો જ નથી અને સમજવો પણ નથી. પહેલાં તું તારી આંખ ખોલ બેઠો થા અને ખુરશી પર બેસ. માણસની જેમ વાત કર.’

મંગુએ એને હાથ ખેંચીને સીધો ખુરશી પર બેસાડ્યો.

‘અરેરેરે. હું યોગા પછી થાકી ગયો હતો એટલે શવાસન કરતો હતો.’

‘તારા ફળદ્રૂપ ભેજામાં શવાસન અને સવાસો વર્ષ જીવવાનું, સડેલું ફર્ટિલાઈઝર કોણે નાંખ્યું? શબ થઈને સવાસો વર્ષ જીવવાનું એ કેવી વાત?’

ચંપા અમારે માટે ચા લઈ આવી. ‘મંગુભાઈ, મહિના પહેલાં એણે ટિબેટિયન યોગા ક્લાસ જોઈન્ટ કર્યા હતા એમાંથી મગજ ખસ્યું છે. એને હવે ટિબેટિયન મોન્ક થઈને સવાસો વર્ષ જીવવું છે એવી ધૂન લાગી છે. તમને તો ખબર છે કે હું ચન્દુથી બે વર્ષ મોટી છું અને બે પાંચ વર્ષમાં ચુડી ચાંદલા સાથે ઉપર પહોંચી જવાની છું. બસ પછી એને તિબેટ, જાપાન, જ્યાં જવું હોય ત્યાં ભલે જાય, દોઢસો વર્ષ જીવીને જલસા કરે.’ ચંપાએ ઉભરો કાઢ્યો.

‘દોસ્તો, જો ટિબેટિયન પ્રમાણે જીવીયે તો આપણે સવાસો થી દોઢસો વર્ષ સહેલાઈ થી જીવી શકાય.

લગભગ બે હજાર વર્ષ પહેલાં તિબેટિયન સાધુઓ એકવીશ જાતના આસનો કરતાં હતાં, પછી એમાં થી એના અર્ક સમાન પાંચ આસનો નક્કી કર્યા. રોજ પંદર પંદર મિનિટ પણ આ આસન કરીયે તો પણ એકસોવીશ વર્ષ જીવી શકાય. આ પાંચ આસનને અંગ્રેજીમાં The Five Tibetan Rites: કહેવાય છે.  Rites જાણે ગુજરાતી શબ્દો જ લાગે. રીત, વીધિ. બસ આસનની રીત. કેદાર તો જાય જાતના યોગા કરે છે. જો હું ખોટો હોઉં તો પૂછો ડોક્ટર કેદારને.’

‘ચંદુની વાત સાચી છે. સવાસો વર્ષની વાતમાં માનતો નથી પણ સીધી સાદી વાત છે કે તમે ચોક્કસ નીતિ નિયમથી જીવો વ્યાયામ કરો તો તમારું સ્વાસ્થ્ય સારું જ રહે. લાંબું જીવી શકાય. એ નવી વાત નથી.’

“ડોક્ટર આ તિબેટીયનોની પાંચ રીત કઈ છે?’

‘આમતો એ બધા આપણા આસનો જેવા જ છે. પહેલી Ritesમાં ટ ટ્ટાર ઉભા રહીને હાથ પહોળા કરીને ડિઝીનેશ લાગે ત્યાં સૂધી ગોળગોળ ફર્યા કરવાનું હોય છે, જો તમે ઉત્તરગોળાર્ધ માં હોય તો ક્લોકવાઈઝ દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં હો તો એન્ટિક્લોકવાઈઝ ફરવાનું હોય છે. બીજામાં જમીન પર સૂઈને હાથ જમીન પર રાખીને બન્ને પગ અને ડોકી ઊચી કરવાની હોય છે. ત્રીજીમાં બન્ને ઘુંટણ પર ઉભા રહીને કમ્મરમાંથી  આગળ પાછળ વાંકા વળવાનું હોય છે. ચોથું જરા અઘરું છે જમીન પર બેસીને  પગ અને હાથ પરથી શરીર ઉંચું કરવાનું હોય છે. પાંચમું તો આપણે દંડ પીલીયે તેવું જ હોય છે. દરેક Rites વખતે ચોક્કસ ધ્યાન કોન્સન્ટ્રેટન કરવાનું હોય છે. ત્યાર પછી મેડિટેશન. આપણા ઋષિ મુનીઓ આવા આસનો કરતા અને તપ, ધ્યાન મેડિટેશન કરતાં એટલે હજારો વર્ષ જીવતા એવી વાતો પુરાણોમાં લખાયલી જ છે. કામવાસના નિયંત્રણ માટે છઠ્ઠી રીત પણ છે.’

‘છઠ્ઠી જો જરૂર કરતાં સેક્ચ્યુઅલ એનર્જી વધી જાય તો કેમ ઘટાડવી તેને માટેની છે. ટટાર  ઉભા રહીને ફેફસાની બધી જ હવા ખાલી કરવાની. તદ્દન રિલેક્ષ થઈ જવાનું  વાંકા વળી બન્ને ઘૂટણ પર હાથ લઈ જવાના, રામદેવ બાબાની જેમ પેટ અંદર લઈ જવાનું વગેરે હોય છે.’

અમારો કેદાર મેડિકલ ડોકટર. ગંભીર માણસ. પણ મંગુથી રહેવાયું નહિ. ‘હવે ખબર પડી કે રામદેવબાબા કેમ રોજ પેટ અંદર બહાર કાઢે છે. એ સેક્સ શમન માટે જ કરતો હશે. ચંદુ તારે આડા અવળા થવાની જરૂર નથી. બજરંગબલીનું નામ લઈને બીજા આસન કે રીત જે કહો તે છોડીને બસ પેટ અંદર કરવાની પ્રેક્ટિશ કર. તારું પેટ એક ઈંચ અંદર જતું થાય એટલે મારા તરફથી ગ્રાન્ડ પાર્ટી.’

કેદારની આંખોએ મંગુને શાંત કરી દીધો. એને માહિતી ચાલુ રાખી. Ancient Secret of the Fountain of Youth પબ્લિકેશનમાં માનવામાં ન આવે એવા ફાયદા અને દાખલાઓ નોંધાયલા છે. લાકડીને ટેકે ચાલતો વૃદ્ધ એના વગર ચાલતો થઈ જાય. આંખોનું નૂર પાછું આવે, ટાલ પર કાળા વાળ ઉગવા માંડે. પણ ચન્દુભાઈ હવે તમારા મારામાં એઇજ રિવર્સલની કોઈ શક્યતા નથી. શાંતી રાખીને શરીર પ્રમાણે અને ઉમ્મર પ્રમાણે એક્સરસાઈઝ કરતા રહેવાનું અને ખાવા પીવા પર કાળજી રાખવાની.’

‘એનો અર્થ એ કે હું એકસોવીશ પર પણ નહિ પહોંચુ.’ ચંદુ હતાશ થઈ ગયો.

‘ડિપ્રેશન આવશે તો પંચ્યાસી પર પણ નહિ પહોંચે. હસતો અને આનંદિત રહેજે. કરસનદાદાની જેમ રોજ કેરેટકેઈક ખાયા કરશે તો છન્નુ ક્રોસ કરશે. બસ જેપ્પી રહેજે’ મંગુએ સધ્યારો આપ્યો

‘તમને ખબર છે, દુનિયાનો સૌથી હેપ્પી, આનંદી અને સુખી માણસ કોણ છે? કેદારે પુછ્યું.

બીલ ગેઇટ? ડોનાલ્ટ ટ્રંપ? મુકેશ અંબાણી? અમિતાભ બચ્ચન? ચંદુએ પ્રશ્નાર્થ ઉત્તર આપ્યો.

ના એકેય નહિ. મથ્થુ રિકાર્ડ (Matthieu Ricard) નામનો ફ્રેન્ચ બુદ્ધિસ મોન્ક દુનિયાનો સૌથી હેપી માણસ નોંધાયો છે.  ચાલીસ વર્ષ પહેલાં એણે ભારત જઈને બૌદ્ધ ધર્મ અને મેડિટેશનનો અભ્યાસ કર્યો. મેડિટેશન- ધ્યાન અને સાધના તમારા મગજને સંપૂર્ણ રીતે બદલી શકે એમ છે. આપણા મગજમાં સુખ કે આનંદની અનુભૂતિ માટે પણ ચોક્કસ ક્ષમતા હોય છે. ધ્યાન અને સાધનાથી એ ક્ષમતામાં વધારો થાય છે. તમે કયા વિચારો સ્વીકારો અને કયા વિચારો ટાળી શકો એ પણ મેડિટેશન દ્વારા શીખી શકો છો. તમે તમારી જાતને બદલી શકો છો. વિસ્કોનસીન યુનિવર્સિટિના ન્યુરોસાઈન્ટિસ્ટોએ રિકાર્ડની ખોપરી પર ૨૫૬ સ્કેનર લગાવ્યા. બ્રેઈન વેવ્ઝની નોંધણી થઈ. મગજના સ્કેનથી આ ફ્રેન્ચ સાધુનામાં આનંદ માટેની ‘અસામાન્ય, મોટી ક્ષમતા’ મળી આવી. અને એ મેડિટેશનને આભારી છે એમ મનાય છે. સ્કેન દ્વારા એ પણ જાણવા મળ્યું કે રિકાર્ડનું મગજ વધુ ગામા વેવ્ઝ ઉત્પન્ન કરે છે – ચેતના, ધ્યાન, શીખવાની અને યાદશક્તિ સાથે સંકળાયેલા આ મેથ્થુ રિકાર્ડ; દલાઈ લામાનો અત્યંત નજીકનો અને અત્યંત વિશ્વાસુ મોન્ક છે. એમણે ૨૦૧૧માં આ વિષય પર ‘The Art Of Meditation’ નામની બેસ્ટ સેલર બુક લખી છે.’

‘ચન્દુ મારી વાત સાંભળ, આ ટિબેટિયન એક્સર્સાઈઝ તારા ગજાની વાત નથી. આ મેડિટેશન તારા કોઈ બાપ દાદા સમજ્યા નથી. એ આપણો સબ્જેક્ટ જ નથી. ચંપા તને મંદિરે લઈ જાય તો તારાથી પૂરી પાંચ મિનિટ, બે હાથ જોડીને સ્થિર ઉભા રહેવાતું નથી. તારા કોઈ ગામા બામા રેઈઝ લામાની જેમ વધવાના નથી. તું તારે જાતે જ ખાઈ ખવડાવીને આનંદ માણ. ચંપા આજે શું બનાવ્યું છે? મંગુને ભૂખ લાગી હતી.

‘આજે તો તદ્દન સાદું જ બનાવ્યું છે, ખિચડી, વઘારેલી છાસ, રોટલો અને વેગણ બટાકાનું શાક. અને જમ્યા પછી હોમમૅઇડ કેરેટ કેઈક.’

‘ચાલો જે હશે તે ચાલશે. ભાણાં તૈયાર કરો. ખાઈ પીને ખોપડીના ગામાવેવ્ઝ વધારીએ.’

@@@@@@@@@@

“તિરંગા” જાન્યુઆરી

નામમાંહું ડાટેલું છે? ચંદુ ચાવાલા.

નામમાંહું ડાટેલું છે? ચંદુ ચાવાલા.

દિવાળી અને ક્રિસમસની વચ્ચે અમારા સુરતી ડોસાઓની ગેન્ગનું ગેધરિંગ મંગુની મોટૅલ પર હોય. આ “ડોસાઓની ગેન્ગનું ઘેધરિંગ” શબ્દો અમારા વયસ્ક મંડળના મહાશયો ના સ્નેહ મિલન માટે વપરાય તે મને  રુચે તો નહિ પણ અમારા મંગુએ અમારી નાનપણની ટોળકીને માટે “ગેંગ” શબ્દ રજિસ્ટર કરાવી રાખેલો. બાકી ગેંગ એટલે તો કિમિનલ્સનું નાનુ ગ્રુપ. ખરેખર અમે સદ્ગગૃહસ્થો એમાંના નહિ. આ વર્ષે ભેગા થયા ત્યારે મહિલાઓએ પોતપોતાના ઘરની દિવાળીની વધેલી વાનગીઓના કચરાનો નિકાલ કરવા એપેટાઈઝર તરીકે લઈ આવેલી, જાણે ઢગલાબંધ જાત જાતની મિઠાઈઓનો અન્નકૂટ. ચિલી પનીર, રગડા સમોસા, પાવભાજી પનીર ટીક્કા મસાલા જેવી આઈટમ તો ખરી જ. ગુજરાતી ડિનરમાં  દહિથરા શિખંડ એ મંગુની ભાવતી આઈટમ.

પેટપર હાથ ફેરવતા ફેરવતા અમારા સદાના છન્નુ વર્સીય કરસનદાદાને એક વસવસો રહી ગયો કે આટલી બધી મિઠાઈઓ હતી પણ કેરેટ કેઇક ન હતી.

દાદાએ કહ્યું ‘ઈલેક્શન આવે છે એટલે અક બે મહિનામાં અમદાવાદ ફરવા જવું છે.’

મંગુ મોટેલે કહ્યું ‘દાદા માંડી વાળો  તમે જાવ કે નહિ જાવ રિઝલ્ટમાં કોઈ ફેર પડવાનોધીનથી. મોદી છે ત્યાં સુધી તમારો એકે ય ભત્રીજો જીત્યો નથી અને જીતવાનો નથી.’ મંગુ કરસનદાદાના ટાંટિયા ખેંચવાની એક પણ તક છોડતો નહિ.

‘ગધેડા હું કોઈનો પ્રચાર કરવા નથી જવાનો. મેં અમેરિકામાં બેઠા બેઠા પાંચ પાંચ રાજમાં તારા સાહેબને હરાવ્યા છે ઈલેક્શન માટે મારે ઈન્ડિયા જવાની જરૂર જ નથી. દાદા ઊકળ્યા. હું તો દર મહિને તારું ડાચું  જોવું ના પડે એટલે ઈન્ડિયા જવાનો છું.’

‘માત્ર બે ત્રણ મહિના માટે જ?’ મંગુ હજુ ખેંચતો હતો.

‘સાસ્ટરી ટુ આ મંગુને જરા હમજાવ, ડાડાનું પ્રેસર વઢહે તો આપને જ હોસ્પિટલ દોડવુ પડહે.’ ચંદુએ મંગુને મૂગો કરવા મને કહ્યું. મંગુ મારું માન રાખે.  મેં  જરા ઈશારો કર્યો અને મંગુએ વાતનો વિષય બદલ્યો. ‘દાદા તમે શું માનો છો તમે જ્યારે અમદાવાદ જશો ત્યારે અમદાવાદ એરપોર્ટનું નામ કર્ણાવતી એરપોર્ટ હ્શે?’

‘શાસ્ત્રી, આ ડોબાને સમજાવ કે એરપોર્ટનું નામ અમદાવાદ નથી અને કર્ણાવતી પણ નથી થવાનું. સાલો શરમ વગરનો જાણી જોઈને અધ્ધર વાતો કરે છે.’

હવે મારે શરમાવાનો સમય હતો. મારે તો અમદાવાદ સાથે કશો જ સંબંધ નથી. અને આમ પણ હું લાંબા સમયથી ભારત ગયો નથી. એટલે બોમ્બે સિવાય બીજા એરપોર્ટ પર ઉતરવાનું થયું જ નથી. અમારા ચંદુને અવાર નવાર જવાનું થાય એટલે એને બધી ખબર. ‘સાસ્ટરી અમડાવાડના એરપોર્ટનું નામ સરડાર વલ્લભભાઈ પટેલ આંટરરાસ્ટ્રીય હવાઈ મઠક છે.’

‘ચંદુભાઈ પ્લીઝ મને સુરતીમાં નહિ અંગ્રેજીમાં સમજાવવાનું રાખો.’ મારે કહેવું પડ્યું. મને ખ્યાલ આવ્યો કે સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ નામ અપાયું હતું. મેં અને મોટાભાગના અમે સુરતીઓએ જ્યારે ભારત છોડ્યું ત્યારે. અમદાવાદ એરપોર્ટ હતું જ નહિ. હવે તો ઘણા બધા શહેરોના નામ પણ બદલાઈ ગયા છે. ભારતમાં હતાં ત્યારે અમે મુંબઈ જ બોલતા હતા, પણ અમેરિકા આવ્યા પછી, બોમ્બે જ જીભ પર ચઢી ગયું છે. મારા વાંચવામાં આવ્યું હતું કે બોમ્બેનું ઓફિશીયલ નામકરણ મુંબઈ ૧૯૯૬માં થયું. હવે સાંભળવા મળે છે કે અમદાવાદનું નામ કર્ણાવતી થવાનું છે.

કરસનદાદાએ કહ્યું ‘એ તમને ભક્તોને તમારા સાહેબની પોલિસી ના સમજાય. અત્યારે તો સીએમ સાહેબે એ વાત પાછલા ચૂલે ચઢાવી દીધી છે.’

‘ના દાદા અમદાવાદનું કર્ણાવતી કરવા માટે ઘણા રેફરન્સ અને ઈતિહાસ જોડાવો જોઈએ. કણાવતી અને અમદાવાદ વચ્ચે શું સંબંધ તે ઘણાને ખબર નથી કે સમજ નથી’ મંગુ ઘણા બધા ન્યુઝ પેપર વાંચે એટલે એ મારા કરતાં વધુ જાણે.

‘કેટલા બધા નામો બદલાઈ ગયા! બોમ્બેનું મુંબઈ, મદ્રાસનું ચિન્નાઈ, બેંગ્લોરનું બેનાલુરુ, કલકત્તાનું કોલકત્તા, બનારસનું વારાણસી. સાઉથ ઈન્ડિયામાના બદલાયલા નવા લાંબા લાંબા નામો બોલતાં તો સાલી મોંમાની જીભના ગોટા વળી જાય.’ અમારો ચંદુ સુરતીને બદલે રાબેતા મુજબની ગુજરાતી ભાષામાં બોલતો હતો. ‘અલ્હાબાદનું ત્યાંના ચીફ મિનિસ્ટરે પ્રયાગ નામ કર્યું તેમાં વિરોધ પક્ષના પેટમાં કેમ ચૂક આવી? પ્રયાગરાજ તો સદીઓથી કહેવાતું જ હતું ને? આ બધા નામો બદલાયા ત્યારે કઈ સરકાર હતી?’

‘ચંદુ, એટલે તું કોંગ્રેસ પર કાદવ ઉછાળવા માંગે છે?’

‘ના દાદા, તમારી કેરેટ કેઇકની કસમ. મારો એવો ઈરાદો નથી. શાસ્ત્રીનું ફરમાન છે કે ૨૦૧૯માં લોકસભાનું જે પરિણામ આવે પછી જ પોલિટિક્સની વાત કરવાની. અત્યારે આપણે નવા નામોની જ વાત કરીયે.’ આપણા અંગ્રેજી બલસારનું ગુજરાતી નામ વલસાડ કર્યું, બ્રોચ કે બડોચનું ભરુચ કર્યુ, બરોડાનું વડોદરા કર્યું કેમ્બેનું ખંભાત કર્યું તો હવે આપણે આપણા સુરતનું નામ પણ બદલવું જોઈએ ને? શાસ્ત્રી સુરતનું મૂળ નામ શું હતું?

તમારા બધાની જેમ જ હું સુરતી છું પણ હિસ્ટોરિયન નથી. થોડું સાંભળેલું કે આમ તેમ વાંચેલું જ યાદ છે. આપણા સુરતના નામ અંગે કોઈ ચોખ્ખી આધારભૂત વાત જ નથી. અને હોય તો તે મને ખબર નથી. બધી ગોળગોળ દંત કથાઓ છે. આ બાબતમાં હું કંઈ કહી નહિ શકું.’

‘ઓકે શાસ્ત્રી, તમારી કોઈ વાત ખોટી નીકળે તો અમે તમને ફાંસી પર નથી ચઢાવી દેવાના. યુ આર વીથ યોર ફ્રેન્ડસ.’ મંગુ વદ્યો.

‘સામાન્ય રીતે અમારા ગૃપમાં વાતો થતી હોય ત્યારે હું વક્તા નહિ પણ શ્રોતા જ બની રહું.’ હું જાણતો હતો તેટલું તેમને કહ્યું

‘આમ તો સુરતનું અસલ સંસ્કૃત નામ સૂર્યપુર ગણાતું એવું મારું માનવું છે. મારા દાદાશ્રી સુરતની આમલીરાનમાં આવેલી સૂર્યપુર સંસ્કૃત પાઠશાળામાં કર્મકાંડાચાર્ય  હતા. અને હું પણ ત્યાં થોડું ઘણુ ભણ્યો હતો એટલે સૂર્યપુર શબ્દ ખબર. જેને અંગ્રેજો ટાપ્ટી કહેતા તે આપણી તાપી નદી પુરાણ અનુસાર સુર્યપુત્રી ગણાય છે. અને સુર્યપુત્રીને કિનારે વસેલું નગર તે સુર્યપુર એવું મનાય છે.’

‘સાસ્ટરી ટારા ખીસ્સામાં જેટલી ડંટકઠા હોય ટે ખાલ્વી લાખ.’  ચંદુ મારી સાથે બોલીમાં ન સુધરે તે ન જ સુધરે.

‘મુંબઈ ગેઝેટરિયરમાં એક દંત કથા નોંધાયલી છે. તે મુજબ રાંદેરની એક સુરજ નામની શ્રીમંત વિધવાએ ગોપી નામના બ્રાહ્મણપુત્રને સારી જેવી મિલ્કત આપી હતી અને પોતાનું નામ રહે એવું કંઈ કરવાનું કહ્યું હતું. બસ એના ના ઉપરથી એણે સુરજપુર નામ રાખ્યું હતું. બ્રાહ્મણોએ સૂર્યપુર બનાવ્યું.’

‘તો બીજી એક વાત એવી પણ હતી કે રાંદેરના જમીનદારની પુત્રી સુરજ કુવારાવસ્થામાં જ ગર્ભવતી થઈ. એને માછીઓના વિસ્તારમાં કાઢી મુકવામાં આવી. એણે પુત્રને જન્મ આપ્યો. તે ગોપીનામનો પુત્ર મોટો થતાં ધનવાન બન્યો. તે સમયની સરકારમાં એની વગ સારી હતી અને એણે રહેતો હતો તે વિસ્તારનું નામ સુરજપુર  રાખ્યું.

ત્રીજી વાત એવી છે કે તુર્કસ્તાનના એક સુલતાનના જનાનખાનાની એક સુરતાનામની ખુબસુરત ઔરત ઈસ્તંબુલના વેપારી સાથે નાસીને સુરત-રાંદેરના વિસ્તારમાં આવીને વસી હતી. બસ સુરતા ઉપરથી સુરત નામ પડી ગયું.’

સાસ્ટરી ટારી બઢ્ઢી વાટ નાટ ટડ્ડન ખોટ્ટી છે.  સૂર્યપુર બી ખોટ્ટું ને સુરત પન ખોટ્ટું. મારા ગ્રેઈટ ગ્રેઈટ ગ્રાન્ડડાડાએ જ આપના સેરનું નામ હૂરટ પાડેલુ. માટ્ર અમારી નાતના જ નૈ પન આજુબાજુના ગામરા વારા બી હૂરટ જ કે’ટા. ટારી ડંટ કઠા ખોટ્ટી.

મેં કૂટરાની પૂછડી આગળ હાર સ્વીકારી લીધી.

‘પેલો સેક્સનો પિયર એવું કૈ ગૈલો કે ઢંટુરાના ફુલને ગમે તે નામ ઠોકો પન ધંટુરો એટલે ધંટુરો. ‘નામમાં હું ડાટેલું છે?’

“A rose by any other name would smell as sweet” is a popular reference to William Shakespeare’s play Romeo and Juliet, ચંદુ સાહિત્યની વધારે બરબાદી કરે તે તે પહેલાં ચંદુની પુત્રવધુ વિદુષીની બધા માટે ચા લઈને આવી.

‘ડેડી, શાની ચર્ચા ચાલે છે?’

ચંદુએ પાઘડી બદલી. ‘આ તારા મંગુઅંકલ સાથે નામ અંગેની ચર્ચા ચાલતી હતી. તારા મંગુઅંકલ હથોડા છાપ ઇન્જિનીયર. એને શેક્સપિયરનું અને રોમિયો જૂલિયટનું નામ ખબર છે પણ આખી’’ વાત ખબર નથી. એવા ઘણાં હોય છે કે જેઓ આર્ટસ કોલેજમાં ભણ્યા નથી, સાહિત્ય વાંચ્યું નથી, તેને પણ ખબર નથી. તો જરા ટંકમાં સમજાવી દેને કે જૂલિયટે નામની બાબતમાં શું કહ્યું હતું?’

ચંદુ મારી સાથે સુરતીબોલીમાં લવારો કરે પણ ભણેલી અને સંસ્કારી પુત્રવધુ સાથે સીધો દોર.

‘અંકલ ખરેખર નથી જાણતા? ન જાણતા હો એવું બને જ નહિ.’ મંગુએ જાણતો હોવા છતાં, ચંદુની ઈજ્જત સાચવવા કહ્યું કે મને એટલો ક્વોટ ખબર છે કે “વોટ્સ ઈન અ નેઇમ” વર્ષો પહેલાં વાંચ્યું હતું. જરા રિફ્રેશ કરાવી દે.’

અમારા કરસનદાદાને બિચારાને કશી જ ખબર નહિ. એને માટે તો રોમિયો એટલે ગલીને નાકે સડકછાપ છોકરીઓની છેડતી કરતો મવાલી. એમણે કહ્યં કે ‘મને પણ રોમિયોની વાત સમજાવને! મને તો કશી જ ખબર નથી’

‘દાદા, ઈંગ્લેન્ડના મહાન સાહિત્યકાર શેક્સ્પિયરે રોમિયો અને જૂલિયટ નામનું નાટક લખેલું. ઈટાલીના શેહેર વેરોનામાં બે પ્રતિષ્ઠિત કુટુંબ રહેતા હતા. આપણી ઇન્ડિયન સિનેમામાં આવે છે તે પ્રમાણે એ બન્ને પરિવારો વચ્ચે બાપ માર્યાના વેર. એક પરિવાર મોન્ટેગ્યુ અને બીજો પરિવાર કેપ્યુલેટ. મોન્ટેગ્યુ પરિવારનો દીકરો રોમિયો એક વાર કેપ્યુલેટ પરિવારની લગ્ન પાર્ટીમાં ઘૂસી ગયો. ત્યાં એણે કેપ્યુલેટ પરિવારની સુંદર દીકરી જૂલિયેટને જોઈ. બસ બન્ને વચ્ચે પહેલી નજરમાં જ પ્રેમ થઈ ગયો. હવે બંને કુટુંબ વચ્ચે દુશ્મની એટલે પ્રેમ કે લગ્નનો વિચાર થાય જ નહિ. પણ પ્રેમ થઈ ગયો. જૂલિયેટ બિચારી ગાય “સારી સારી રાત તેરી યાદ સતાયે” જૂલિયેટ રિબાય; એ કહે ‘રોમિયો તું મોન્ટેગ્યુ કુટુંબમાં શાં માટે જનમ્યો? મારે ખાતર તું મોન્ટેગ્યુ મટીને કેપ્યુલેટ બની જા. મોન્ટેગ્યુ કે કેપ્યુલેટ!, નામમાં શું છે? વ્હોટ્સ ઈન અ નેઈમ?  રોઝ ઈઝ રોઝ. ગુલાબનુ નામ ગુલાબ હોય કે બીજુ કોઇ પણ સુગંધ તો એની એ જ રહેવાની ને? રોમિયો તું મારું રોઝ છે. લોકો ભલે એને ગમે તે નામ આપે. હવે નામ સાથે મારે શી નિસ્બત?’

‘દાદા, નાટકનું આ વાક્ય વિશ્વભરમાં બોલાતું થઈ ગયું. ગયે મહિને “મી ટુ” ની જેમ જ.

‘પછી રોમિયો જૂલનેલિયેટના લગ્ન થયેલા?’ કરસનદાદાને વાર્તામાં રસ પડ્યો.

‘વિદુષીની, હવે દાદાને એકાદ ઈન્ડિયન ફિલમની વાર્તા સંભળાવી દે એટલે પત્યું.’ મંગુ મોટેલથી દાદાની છેડતી કર્યા વગર રહેવાય નહિ.’

‘આ મશીનના મજૂરીયા અને બુદ્ધિના બળદીયા તારા મંગુઅંકલને સાહિત્યમાં સમજ ન પડે. આજે હું એની મોટલ પર બેઠો છું અને એની મોટેલમાં જ સૂવાનો છું એટલે એ મુરખ સાથે વધારે લમણાંઝીક નથી કરતો.’ દાદાએ ભદ્રભાષામાં મંગુ યજમાનને જેટલા વિશેષણથી નવાજાય તેટલો નવાજ્યો.

‘દીકરી મને નાટકની વાત કર. ફિલમની નહિ. પરણીને બન્ને સુખી થયાને?’ 

‘ના દાદા રોમિયો જૂલિયેટના નાટકમાં ખાધું પીધું અને રાજ કીધું એવું નથી.’

‘ફ્રીઅર લોરેન્સ નામના પાદરીની મદદથી તેઓએ ખાનગીમાં લગ્ન કર્યા. લગ્નની આગલી રાતે રોમિયોને જુલિયટના પિતરાઈ ભાઈ સાથે લડાઈ થઈ હતી. એમાં રોમીયોએ એના ભાઈને મારી નાંખ્યો. લગ્ન પછી તરત જ રોમિયોને, જૂલિયેટને મૂકીને નાસી જવું પડ્યું.’

‘પછી તો આપણી હિન્દી ફિલ્મમાં આવે છે તેમ માબાપને ખબર ન હતી કે જૂલિયેટ તો પરણી ચૂકી છે. એમણે જૂલિયેટને પેરિસ નામના છોકરા સાથે પરણાવવાની તૈયારી કરવા માંડી. જૂલિયેટે બેભાન થવાની દવા લઈને મરી જવાનું નાટક કર્યું. મરેલી સમજીને માબાપે એને ટોમ્બ એટલે કે કબરમાં પધરાવી.’

દાદા ધ્યાનથી સાંભળતા હતા.

‘રોમિયોને આ ખબર ન હતી કે એણે માત્ર બેભાન થવાની દવા જ લીધી છે. રોમિયો પણ એમ જ સમજ્યો કે જૂલિયેટ મરી જ ગઈ છે. તેણે કબર પાસે જઈ ઝેર ગટગટાવીને આપઘાત કર્યો.’

‘જૂલિયેટને ભાન આવ્યું. અને તેને ખબર પડી કે રોમિયો તો મરી ગયો છે. એણે પાસે પડેલી ઝેરની બોટલમાંથી ઝેર પીવાની કોશીશ કરી, પણ બોટલ તો ખાલી થઈ ગઈ હતી. જૂલિયાએ ચૂંબન કરીને રોમિયાના હોઠ પરનું ઝેર ચૂસવા પ્રયત્ન કર્યો. એટલામાં એના માણસો આવી ચઢ્યા. એટલે પોતે પેટમાં ખંજર મારીને આત્મહત્યા કરી લીધી.’

‘દાદા, પ્રેમનું આ સરસ નાટક દુનિયા ભરના સ્ટેજ પર જુદી જુદી રીતે ભજવાય છે. જેમને અંગ્રેજી આવડતું હોય એઓ તો એના સંવાદો સાંભળવા આ નાટક વારંવાર જૂએ છે.’

‘સારું થયું દીકરી તેં મને સરળ ગુજરાતીમાં સમજાવ્યું. ન્યુ જર્સીમાં આ નાટક ગુજરાતીમાં આવે તો મને જોવા લઈ જજે.’

વિદુષીનીએ કિચનમાં જતાં જતાં ન પાળવું પડે તેવું પ્રોમિસ આપ્યું. ‘ચોક્કસ દાદા, ન્યુ જર્સીમાં આવશે તો ડેડીને કહીશ. એઓ ચોક્કસ તમને લઈ જશે.’

દાદા ગણગણતા હતા. મુરખ રોમિયો, નામમાં શું દાટ્યું છે. જુલિયેટ હોય કે જમના પણવાનું તો બૈરાને જ ને. હું કેટલી વાર પરણ્યો! નામ જ બદલાયાને! શું ફેર પડ્યો?

**********

તિરંગા ડિસેમ્બર ૨૦૧૮

ચંદુ ચાવાલા અને કરસનદાદાનું “Me Too”

પ્રવીણ શાસ્ત્રી

પ્રવીણ શાસ્ત્રી

ચંદુ ચાવાલા અને કરસનદાદાનું “Me Too”

આજે અમારા કરસનદાદા ચોધાર આંસુએ રડ્યા. ડૂસકાં સાથે એમણે અનેકવાર રમાની માફી માંગી.

ખરેખર તો વાત આનંદની ઉજવણીનો હતો. ચંદુભાઈને ત્યાં આજે અમારી સુરતી ગેન્ગની દિવાળી ડિનરનો પ્રોગ્રામ હતો. બપોરે બે વાગ્યાથી જ ખાણીપીણીની ધમાલ ચાલતી હતી. મહિલાવર્ગનો તો હજુ નવરાત્રીનો નશો ઉતર્યો ન હતો. ગરબા અને રાસ પણ રમાયા. એક રૂમમાં ત્રણ ચાર કલાત્મક રંગોળી પુરાઈ હતી. મોટા ધડાકાવાળા બોમ્બ તો નહીં પણ સ્પાર્કલ્સનો તો ખજાનો હતો. આખો દિવસ ખૂબ ધમાલ રહી. રાત્રે દશ વાગ્યા પછી બાળબચ્ચા વાળા ઘરબેગા થયા. થોડા અંગત મિત્રો અને ચંદુનું ફેમિલી થાકીને વાતોના ગપાટા મારવા બેઠું હતું.

વાત નીકળી “મી ટૂ”  મુવમેન્ટની. એક ખૂણા પરની રિક્લાનર પર પગ લાંબા કરીને અમારા સદાના છન્નુવર્ષના કરસનદાદા કેરેટ કેઇક ઝાપટીને બેઠા હતા.

‘આ “મી ટૂ” કઈ બલા છે.’ કરસનદાદાએ પુછ્યું.

‘દાદા એ બહુ મોટી બલા છે. અમેરિકા પુરતી નથી આખી દુનિયામાં આ બલાની વાત છે. સૌથી વધારે વાતતો દાદા તમારા ઈન્ડિયામાં થાય છે.’  મંગુ મોટેલ દાદાને સતાવવાની એક પણ તક છોડતો નહિ.

‘મંગા ઈંન્ડિયા એકલું મારું નથી. તારો બાપ અને તેનો બાપ પણ પણ ઈન્ડિયામાં જન્મેલો છે. તું અમેરિકામાં પેદા નથી થયો.’

અમારી સાથે મહિલા વર્ગ પણ હતો.

‘આમ તો મેં પણ “મી ટૂ” ની વાત સાંભળી  છે પણ કાંઈ સમજાતું નથી’ ચંપાએ પણ જાણવાની ઈચ્છા દર્શાવી.

‘મમ્મી “મી ટૂ” એ મહિલા જાગૃતિની શરૂઆત છે.’ ચંદુની સૌથી નાની વહુ વિદુષીની એ ચંપા સાસુને શિક્ષિત કરવા માંડી. વિદુષીની ઘરમાં સૌથી વધુ ઠરેલ અને એજ્યુકેટેડ વહુ. એ જ્યારે બોલતી કે વાત કરતી હોય ત્યારે સૌ એને ધ્યાન આપીને સાંભળે. એણે જે જાણતી હતું તે કહેવા માંડ્યું.

‘૨૦૦૬માં એક નાની બાળકી પર કામુક હુમલો થયેલો. તે સમયે તરાના બર્કે નામની એક સોસિયલ એકટિવિસ્ટના મોંમાંથી અચાનક જ શબ્દો નીકળ્યા “Me Too”. આ “મી ટૂ”. કદાચ પોતાના ભૂતકાળની વાત હશે. ત્યાર પછી મીરામેક્સ નામની મોટી કંપનીના માલિક અને ફિલ્મપ્રોડ્યુસર હાર્વે વેઇનસ્ટીને એલીસા મિલાનો નામની અમેરિકન અભિનેત્રી અને ગાયિકાને જાતીય સતામણી કરી. બસ એલિસા મિલાનોએ આ વાત સોસિયલ મિડિયા પર વહેતી કરી અને એણે પણ તરાના બર્કેના જ શબ્દો “મી ટૂ” શબ્દો વાપર્યા. સીધો સાદો અર્થ તો “મને પણ” એવો થાય. હું પણ પિડિત છું. મને પણ અન્યાય થયો છે. આ શબ્દ નારી જગતનો ચેતના બની ગયો. જાતીય સતામણીનો ભોગ બનેલી મહિલાએ મોં સંતાડવાની જરૂર નથી. એ સંદેશની વાત છે. બહાર આવો અને સામનો કરો. તમે ગુનેગાર નથી પણ તમે પીડીત છો. સમય બદલાયો છે. તમારી વેદના માત્ર એક ક્ષણમાં તમારી વાત આખા વિશ્વમાં ફેલાવી શકો છે.’

‘અને મિલાનોએ એ જ કર્યું. ૧૫ મે, ૨૦૧૭ ના રોજ બપોરે મિલાનો દ્વારા “મી ટૂ” શબ્દને ટ્વિટ કરાયો અને દિવસના અંતે તો બે લાખથી વધુ લોકોમાં પ્રસરી ગયો. પછી ૧૬ ઓક્ટોબર સુધીમાં પાંચ લાખથી વધુ વખત ટ્વીટ થયો. ફેસબુક પર પહેલા ૨૪ કલાક દરમિયાન ૧૨ મિલિયન પોસ્ટમાં,મી ટૂ હેશટેગનો ઉપયોગ પાંચ મિલિયનથી વધુ લોકોએ કર્યો. આ છે સોસિયલ મિડિયાનો પાવર. વાત વાયરલ થતાં વાર નથી લાગતી. આ વાયરલ વાતે સમાજમાં એક વૈચારિક ક્રાંતી સર્જી દીધી છે.’ ‘સોશિયલ મીડિયા પર “#મીટૂ” હેશટેગનો ઉપયોગ ખૂબ ઝડપથી ભારતમાં પણ ફેલાઈ ગયો છે. જોબ કરતી મહિલાઓને ડર વગર સતામણીનો રિપોર્ટ કઈ રીતે કરવો તે શીખવવામાં આવી રહ્યું છે.  પુરુષોને પણ ઓફિસોમાં ખાસ ટ્રેનિંગ આપવામાં આવે છે કે સેક્સ્ચ્યુઅલ હેરેસ્ટમેન્ટમાં કઈ નાની નાની વાતોનો પણ સમાવેશ થાય છે. સાહેબો હવે તમે છટકી નહિ શકો. ખરેખર તો આ માત્ર ભારતની જ વાત નથી. પુરુષો દ્વારા કો વર્કર્સની થતી સતામણી વૈશ્વિક છે. અમેરિકામાં પણ છે. યુરોપમાં પણ છે. અને આફ્રિકામાં પણ છે. જ્યાં જૂઓ ત્યાં બધે જ છે.’  ‘પહેલાં મૌખિક સતામણી થાય, કોમેન્ટ થાય અને પછી શારીરિક અડપલાં અને છેડછાડ શરૂ થાય. બદનામી, શરમ, ધાક ધમકી, નોકરી જવાનો ભય, અંગત લાચારી નો ભોગ બનેલી બાળકી, સગીર છોકરી કે પુખ્ત મહિલા બળાત્કારનો ભોગ બને, મૂંગી રહે, આખી જીંદગી પિડાય અને કેટલીક આત્મહત્યા પણ કરે. લોકોને તો મહિલાનો દોષ જ દેખાય. તેં આવા કપડાં પહેર્યાં. તું આવી રીતે જ વર્તી એટલે જ તારી સાથે આવું થયું; વિગેરે વિગેરે. સ્ત્રી ક્યાં જાય? કોને ફરિયાદ કરે?’ ‘પણ આ મી ટૂ ની ચેતનાથી હવે જે જે સ્ત્રીઓએ ભોગવ્યું છે તેઓ ધીમે ધીમે હિમ્મતથી બહાર આવી રહી છે. વર્ષો પહેલાં થયેલા અન્યાય જાહેર કરવા માંડ્યા છે.’  ‘અમેરિકાનો તાજો જ કિસ્સો છે. સુપ્રીમ કોર્ટના નોમિનેશન વેળા ડો.ફોર્ડ જેવી મહિલા તેના ટીન વર્ષોમાં થયેલા બનાવની વાત લાવ્યા હતા. આજે પ્રસિદ્ધ ટીવી અને ફિલ્મ અભિનેતા બિલ કોસ્બી જેલમાં છે. બિલ ક્લિન્ટન અને ડોનાલ્ટ ટ્રંપનીની વાતો ચર્ચાય છે.’ ‘સ્ત્રી પુરુષો સાથે કામ કરતા હોય એવું એક પણ ક્ષેત્ર આમાંથી મુક્ત નથી. અમેરિકા હોય કે ઈન્ડિયા, હજુ આપણો સમાજ પુરુષ પ્રધાન છે. ફિલ્મ ઈન્ડસ્ટ્રી, શિક્ષણ સંસ્થા, રાજકારણ, મંદિરો અને ચર્ચો, બધે જ જાતીય સતામણી નું અસ્તિત્વ છે જ.’ ઘણાંએ “મી ટૂ” સાંભળ્યું હતું પણ આનો ઇતિહાસ કે મૂળ ખબર ન હતું. આમ જૂઓ તો આ ગંભીર અને શૈક્ષણિક વાત હતી. ત્યાર પછી તો અમારા મિત્ર મંગુમોટેલે ભારતના નામી નેતા અભિનેતા, કાસ્ટિંગ કોચની ઘણી વાતો કરી. ૨૪,ઓક્ટોબર ૨૦૧૭માં ઈજી પેનુ અને રોય નામના કેલિફોર્નિયાના ઈન્ડિયન સ્ટુડ્ન્ટે ઈન્ડિયાના એક સો જેટલા મોટા માથાના જાણીતા માણસોના નામની યાદી સોસિયલ મિડિયા પર ફરતી કરી હતી. આ લોકોના સેક્સ્ચ્યુઅલ પ્રરાક્રમો ળતાઅને ત્રાસની માહિતી હતી. કમનસીબે બધા કેસ દબાઈ ગયા અને સફળતા ન મળી. પણ ફાયદો એ થયો કે શિક્ષણ ક્ષેત્રે યુનિવર્સિટિઓમાં એક ફફડાટ વ્યાપી ગયો હતો. નાના પાટેકર કે એમ.જે. અકબર અને અનુ મલિક તો ટીપ ઓફ ધ આઈસબર્ગ કહેવાય. આવા તો કંઇકેટલા કેસ બહાર આવશે.  વિદુષીનીએ કહ્યું ‘મેં  હમણાં જ ઈન્ડિયન ન્યુઝ પેપરમાં વાંચ્યું. સરસ લખ્યું હતું.’

“યત્ર નાર્યસ્તુ પૂજ્યન્તે રમન્તે તત્ર દેવતા:” જ્યાં નારીનું સન્માન થાય છે ત્યાં દેવતાઓનો વાસ હોય છે. માની લઇએ કે જ્યાં મહિલાઓનું સન્માન થાય ત્યાં દેવતાઓ વસે છે પણ કમનસીબી એ છે કે દેવતાઓને વસવાનું મન થાય એવી જગ્યા હવે બહુ ઓછી બચી છે. હૅશટેગ “મી ટુ” કેમ્પેઇને આખી દુનિયામાં મહિલાઓ પર થતા અત્યાચારોની વાતો ઉઘાડી પાડી છે. મારી સાથે પણ આવું થયું છે એવું કહેનારી મહિલાઓની સંખ્યા વધતી જ જાય છે.

બોલિવૂડની સરોજ ખાને કહ્યું કે, ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં કાસ્ટિંગ કાઉચ છે પણ અહીં રેપ કરીને મહિલાને રઝળતી મૂકી દેવાતી નથી અને રોજી-રોટી અપાય છે!

લો કરો વાત! આ વાતે મોટો ઊહાપોહ મચ્યો પછી સરોજ ખાને માફી પણ માંગી. ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રી આ મામલે ખરડાયેલી છે. હજુ હમણાં સાઉથની હિરોઇન શ્રી રેડ્ડીએ, હૈદ્રાબાદના પોશ વિસ્તાર જ્યુબિલી હિલ્સમાં આવેલી ફિલ્મ ચેમ્બરની ઓફિસની સામે ટોપલેસ થઇને કાસ્ટિંગ કાઉચની વાત કરી હતી. તેણે તો ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રીના મોટાં માથાઓનાં નામ પણ આપ્યાં હતાં. અગાઉ પણ આવું કહેવાની હિંમત ઘણી હિરોઇનોએ કરી છે પણ થોડોક ઊહાપોહ થયા પછી બધું રાબેતા મુજબ ચાલવા લાગે છે. બોલિવૂડમાં તો હવે એવી હાલત છે કે કાસ્ટિંગ કાઉચ માત્ર હિરોઇનોનું જ નહીં, પુરુષ કલાકારો સાથે પણ આવું થાય છે.

કોંગ્રેસના નેતા રેણુકા ચૌધરીએ કબુલ્યું કહ્યું હતું કે રાજકારણ પણ આમાંથી બાકાત નથી. તેમણે કહ્યું કે કોઇએ તો હવે બહાર આવવું પડશે. આપણે ત્યાં નેતાઓ થોડુંક બોલીને ચૂપ થઇ જાય છે. વર્કિંગ વુમન્સ માટે આપણે ત્યાં કડક કાયદાઓ છે, પણ જ્યાં સુધી મહિલાઓ તેના ઉપર જે વીતે છે એ હિંમતભેર કહેવા માટે આગળ નહીં આવે ત્યાં સુધી એ કાયદાનો કોઇ ફાયદો થવાનો નથી. સમાજે પણ આવું બહાર લાવનાર મહિલાને બિરદાવવાનું કામ કરવું જોઇએ. મહિલાઓ મોટાભાગે એ કારણે ડરતી રહે છે કે એનું નામ બદનામ થશે. સમાજ જ્યારે એની પડખે ઊભો રહેશે ત્યારે જ જે ખરાબીઓ છે એ બહાર આવશે.

વિદુષીની અને મંગુ જ સમાચારોની વાત કરતાં હતાં.  અમે બધા શ્રોતા હતાં. મંગુ ઈન્ડિયન સોસિયલ મિડિયા પર કાયમ ભટકતો માણસ એટલે ઘણી વાતોથી માહિતગાર. એણે કહ્યું કે ૧૪ વરસની ઋચિકા હરિયાણાના પોલીસવડા રાઠોડની સામે પડેલી, એને ક્યાં આગળ આવવું હતું કે કેરિયર બનાવવું હતું ? બિચારીને આપઘાત કરવો પડેલો.

એરહોસ્ટેસ ગીતીકા હરિયાણાના મિનીસ્ટર સામે પડેલી એને ય આપઘાત કરવો પડેલો ૬ મહિના પછી એની માને પણ મરવું પડેલું. જેસીકા લાલને તો તરત જ કપાળ વચ્ચે બુલેટ મળેલી. મોટા માથાની સામે પડો એટલે પોલીસ અને વકીલોની ફોજ તમારી પાછળ પડી જાય કે તમારે મરે છૂટકો. સામાજીક, આર્થિક રીતે તમે પાયમાલ થઈ જાઓ.

ચંપાની વચલી વહુ, વિદુષીની જેવી શાંત અને ઠરેલ નહીં, જો વિફરે તો દુર્ગામાતાનો અવતાર. એણે  વાતમાં ઝંપલાવ્યું. ‘આપણે તો ફરિયાદ બરિયાદમાં માનીયે જ નહિ. વાંકીચૂકી વાતનો ઈશારો મળે એટલે તરત જ ઝપેટી નાંખવાનો. એકવાર ઈન્ડિયામાં મારી મમ્મી સાથે મંદિરે ગઈ’તી. એવી ખાસ ગીરદી પણ ન હતી. તોયે એક ભક્ત મારી પાછળ અને પાછળ જ રહે અને મારા બટ્ટ સાથે ઘસાયા કરે. જરાવાર જોયા કર્યું. પછી એના પેટમાં મારી એવી તો કોંણી મારી કે વળ ખાઈ ગયો. પછી મેં કહ્યું સોરી કાકા, આ ગીરદીમાં તો એવું થવાનું જ.’

‘એક વાર બસમાં મને એવું થયું હતું. બસ લગભગ ખાલી હતી. મારી બાજુની સીટ ખાલી હતી. બસમાં પુરતી જગ્યા હોવા છતાં, એક કાકો મારી બાજુમાં આવીને બેઠો. પછી મારી પાસેને પાસે ખસતો જાય. મેં તો મોટેથી બુમ જ પાડી, કંડક્ટર બસને પોલીસ સ્ટેશન પર લઈ જા. આ નાલાયક છેડતી કરે છે. માનશો નહિ પણ એ ઉઠીને ચાલુ બસે ઉતરીને નાસી ગયો.’

‘બે ત્ર્ણ લફંગાઓને કોલેજ ગરબામાં પણ બેનપણીઓ સાથે ઝપેટ્યા હતા. રાહ જોવાની જ નહિ.’ જાણે બાંય ચઢાવતી હોય એમ બધી બંગડી ઉપર ચઢાવી.

ચંપાએ ડોમેસ્ટિક એબ્યુઝની વાત કરી. બાળકીઓ ઉપર સ્વજન વડીલો કે ઓળખીતા કાકા મામાઓ બળાત્કાર કરે અને નાની છોકરીઓ બીચારી ચૂપ રહે. ટીનેજર પર બળાત્કાર થાય; ઈજ્જત સાચવવા આત્મહત્યા કે એબોર્શનનો માર્ગ લેવો પડે. વિક્ટિમ તો શું પણ માબાપ જાણતા હોય તો પણ એઓ બિચારા ચૂપ રહે. મિત્ર સાથે ડેટિંગમાં જતી છોકરીઓને પણ ફસાવીને સીધી પથારી ભેગી કરી દે.

ભલેને ગમે તેવો સગો હોય તો પણ વાત સાચી હોય તો ફટકારી ફટકારીને એને ફજેત કરી મુકવો જોઈએ. કે બીજાને પાઠ શીખવાના મળે.

વચલી વહુ કહે, ‘મરદોએ એ સમજી લેવું જોઈએ કે “નો મીન્સ નો” ભલેને એ હસબન્ડ વાઈફ વચ્ચેની વાત હોય. એ રેઇપ કહેવાય. ઈચ્છા અને મંજુરી વગરનો સેક્સ બળાત્કાર જ કહેવાય. વચલી ચંપાની બાજુમાં જ બેઠી હતી. ધીમે રહીને ચંપાને કહ્યું, ‘મમ્મી, તમારા દીકરા પર કેસ ઠોકી દઉં. કાલે મેં એને એકવાર ના કહી હતી.’ ચંપા એની બધી વહુઓ સાથે સાસુ તરીકે નહિ પણ પ્રેમથી ફ્રેન્ડ તરીકે જ વર્તન રાખતી. એટલે જ આવી ફ્રેન્ડલી વાતો પણ થતી. અમે અને આખું સુરત જાણે કે અમારા ચંદુ અને ચંપાના લવ-લફારાં પછી એક જ ન્યાતના એટલે માબાપે વિવાહ સગપણ કરી આપેલું. અમારા ચંદુચંપા એને લાઈસ્ન્સ સમજી બેઠેલા. પરિણામે ચંદુભાઈને સરાધીયામાં ઘોડે ચડવું પડેલું.

ચંપાએ જરા ચંદુ સાંભળે એમ વચલીને કહ્યું. ‘લગ્ન પહેલાં મે બેવાર ના કહી હતી તોયે તારા શ્વસુરજીએ મને ભોળવી. હવે એક કે બે વાર ના કેહેવાથી આજના હબી અટકતા નથી. ત્રણ વાર ના કહેવી પડે. પહેલી ના ને તો એઓ હા જ સમજે છે, બીજી નાને “મે બી” ગણી કાઢે.

અમારા સૌની નજર ચંદુ પર સ્થિર થઈ.

બિચારો ચંદુ પંચોતેર પ્લસની ઉમ્મરે પણ એકવીશનો હોય એમ શરમાયો. એણે કબુલ કર્યું ‘થઈ ગયું એ થઈ ગયુ. આપણે સૌ સુખી છીએ. આ બધી વાત છોડો. જરા કેઈક અને કોફી વાળું થવા દો. કરસનદાદાદાને માટે કેરેટ કૅક લાવો.’ વાત આગળ ના વધારવા ચંદુએ ઓર્ડર ફરમાવ્યો. વાતાવરણ જરા હળવું થયું.

મંગુની નજર અમારા કરસનદાદા પર પડી. દાદા ચોધાર આંસુએ રડતા હતા.

‘દાદા, શું થયું. દાદા આર યુ ઓલ રાઈટ? દાદા ૯૧૧ને ફોન કરું?’ ભલેને મંગુના જન્માક્ષર કરસનદાદા સાથે મળતાનહોતા આવતા હોય પણ કરસનદાદા માટે દોડવું પડે તો એ જ દોડી વળતો.

‘દાદા શું થયું.’

ધીમેથી દાદાએ કહ્યું “મી ટુ”

હેંએએએ? વ્હોટ? દાદા તમને કોઈએ…..?

‘ના મેં કોઈને…આ પસ્તાવો થાય છે.’

‘દાદા શું થયું હતું? માંડીને વાત કરો.’ દાદાએ આંખો નૂંછી, પાણી પીધું. વાત શરૂ કરી.

‘મારા બીજા લગ્ન પછીની વાત છે. મારી સેકંડ વાઈફના કાકાની દીકરી રમા અમારે ત્યાં ત્રણ ચાર દિવસ મહેમાન તરીકે આવેલી. ખરેખર તો મારી જ ઉમ્મરની. વાઈફની પિત્રાઈ મોટી બહેન થાય. પરણેલી પણ હતી. પણ મને બહુ જ ગમતી હતી. એકાંતમાં અચાનક મારાથી એને ગાલ પર બકી થઈ ગઈ. અરે આ શું કરો છો? તમારાથી આવું થાય? હું તો તમારી મોટી બહેન કહેવાઉં. આ પછી રમા એક દિવસ વહેલી ચાલી ગઈ. ત્યાર પછી રમાએ કોઈ પણ દિવસ મારી સામે જોયું નથી કે  વાત કરી નથી. હવે તો રમા આ દુનિયામાં નથી. એના કોઈ છૈયા છોકરાં પણ નથી. મને આજે ખોટું કર્યાનો ખુબ જ પસ્તાવો થાય છે. આજે જો રમા જીવતી હોત એ પણ કહેતે “મી ટૂ”.

કરસનદાદા ફરી ચોધાર આંસુએ રડ્યા. ડૂસકાં સાથે એમણે અનેકવાર રમાની માફી માંગી. વહુઓ કેઇક કોફિની તૈયારીમાં પડી.

ચંપા દાદાને આશ્વાસન આપતી હતી. ‘દાદા હવે રમા નથી. હોત તો તમને રડાવતે; હવે રડવાનો કાંઈ અર્થ નથી. તે સમયે રમાએ બુમાબુમ કરી હોત તો ફજેતો થાત. તમે બચી ગયા. કલાપીએ કહ્યું છે તે પ્રમાણે કબુલાત કરી, માફી માંગીને પસ્તાવો જાહેર કર્યો એટલું પુરતું છે. હવે આ કેરેટ કેકનો નાનો પીસ બચ્યો છે તે લઈ લો. મંગુભાઈ કહેતા હતા કે હવે દાદાનો કેઇક ખાવાનો મૂડ નહિ હોય એમ કહીને મોટ્ટો પીસ એમણે લઈ લીધો છે.’

‘સાલો બદમાશ મંગો, મારો સાત જનમનો દુશ્મન છે.’ કરસનદાદાએ શક્ય એટલી ભદ્રભાષામાં મંગુને ઢગલાબંધ સુરતી સંભળાવી. મંગુ અમને કહેતો હતો કે ‘ડોસો પશ્ચાતાપનું નહિ પણ, પરાક્રમ કરવાનું રહી ગયાનું રડતો હશે.’

“તિરંગા” નવેમ્બર ૨૦૧૮.

 

 

 

ચંદુચાવાલાના ફેસબુકી ફંડા.

પ્રવીણ શાસ્ત્રી

પ્રવીણ શાસ્ત્રી

 

ચંદુચાવાલાના ફેસબુકી ફંડા.

 

‘મમ્મી, એક બ્રેકિંગ ન્યુઝ છે. ન્યુઝ પરથી એવું અનુમાન છે કે વેરી સુન તમારા ડિવોર્સ થવાના છે. જો થાય તો હું તો તમારી સાથે જ રહીશ. મમ્મી યુ આર માય બેસ્ટ મધર ઈન લો.’

‘તને ભાન છે કે તું શું બકે છે? મારા સિવાય તને કેટલી બીજી મધર ઈન લો છે?’

‘અત્યારે તો ઓન્લી એક જ, પણ પોસિબલ છે કે સાઈડમાં ચાર પાંચ આવી ચડે.’

ચંપા એની ત્રણ વહુઓ એટલે કે ‘ડૉટર ઇન લૉ’ સાથે બેસીને નિરાંતે ગપ્પા મારતી હતી. સૌથી મોટીનો મોટો પરિવાર એણે આઉટઓફ સ્ટેટ સંસાર માંડ્યો હતો.

પંચોતેર પ્લસની ચંપા અને પાંત્રીસ થી પચાસની ત્રણ વહુઓ. સાસુવહુ નહિ. મા દીકરી પણ નહી, પણ બહેનપણીઓ જ. જાણે ફ્રેન્ડસ. ચંપાની આ આવડતને કારણે તો એનું મોટું કુટુંબ અમેરિકામાં પણ એક છત નીચે સંયુક્ત જળવાઈ રહેલું હતું. અઠવાડિયામાં બે ત્રણ વાર તો બપોરના ગપ્પાની સેસન્સ થાય જ.

નાની વહુ વિદુષીનો વિષય સાહિત્ય, જનરલ નોલેજ, એજ્યુકેશન, પોલિટિક્સ. વચલી વૈશાલીનો રસનો વિષય ફેશન અને ગામ ગોસીપ. એ કામની ખોટ્ટી અને ચોટ્ટી. પણ મોઢાની મીઠડી. બધાને લાડથી બટર લગાવ્યા કરે. મોટી મનિષાને ખાવા પીવાનો અને ફરવાનો ઈન્ટરેસ્ટ. બિચારી ખૂબ કામ કરે. જાત જાતનું બનાવતી જાય, ચાખતી જાય અને મોટી થતી જાય. આજે બધા બેઠા હતા અને વચલીએ ગંભીર ચહેરે ધડાકો કર્યો. “મમ્મી, એક બ્રેકિંગ ન્યુઝ છે. ન્યુઝ પરથી એવું અનુમાન છે કે વેરી સુન તમારા ડિવોર્સ થવાના છે.”

‘આજે કેમ લવારા કરવા માંડ્યા છે.  હમણાં તો એ મનોરંજન ગયા મહિને પતી ગયું અને તેં આ નવો બોમ્બ ફોડ્યો? શું વાત છે?’

‘મમ્મી, અમારા ડેડ, મીન્સ આપના સાત જન્મના ભરથાર આપને તલાક તલાક તલ્લાક કહી દે એવો તખ્તો ગોઠવાઈ રહ્યો છે.’

‘એઈ વચલી, વાતમાં મોણ નાંખ્યા વગર સીધું ભસને, શું વાત છે?’ ચંપા તાડુકી. ચંપા એની વહુઓના નામમાં ઘણીવાર ગુંચવાતી એટલે મોટી, વચલી અને નાની એ રીતે જ ઉલ્લેખ કરતી.

‘મમ્મી તમે કોઈ ચંદ્રકાંત ટીમર્ચન્ડને ઓળખો છો?’

‘ના.’

‘તમે આ હેન્ડસમ ગાયને ઓળખો છો?’ વચલીએ એના ફોનમાં એક ફોટો બતાવ્યો.

‘ના.’

‘અરે, જરા ધ્યાનથી જૂઓ.’

‘ઓહ! આતો તમારા ડેડીનો જ ફોટો છે. મારી પચ્ચીસમી બર્થ ડે પર એણે મને એક કેમેરો ભેટ આપ્યો હતો અને પહેલો ફોટો મેં એનો  પાડ્યો હતો તે છે. એ તેવીસના હતા અને હું પચ્ચીસની. હી વોઝ રીયલી હેન્ડસમ.’ ચંપાને એની જુવાની યાદ આવી ગઈ.

‘મને જોવા દે, મને જોવા દે’ મોટી અને નાની વચ્ચે ફોનની ખેંચાતાણી ચાલી. બધી વહુએ રૂપાળા જુવાન સસરાને જોયા અને પેટ ભરીને વખાણ કર્યા. એટલું જ નહિ પણ મોટીએ તો થોડો બફાટ પણ કર્યો. બિચારીથી બફાઈ ગયું. ‘મમ્મીએ સરસ દહિંથરુ ઉપાડી લીધું.’

ચંપાથી આ સહન થાય? એણે તરત એનું ફોન આલ્બમ ક્લિક કર્યું. એક પછી એક પંદરથી પચ્ચીસના પોતાના ફોટાની સ્લાઈડ સેરવવા માંડી. ત્રણે ડોટર ઈન લોને કબુલ કરવું પડ્યું કે ચંપા મોમ પણ ઓછી બ્યુટિફૂલ ન હતી. મોટીવહુ જરા શરીરે મોટી જ હતી. ચંપાએ પ્રેમથી કહ્યું કે ‘તું જરા ખાવાનો શોખ કંટ્રોલમાં રાખે તો તું પણ મારા જેટલી જ બ્યુટિફુલ લાગે.’

‘હું કાલથી કિચનમાં પગ જ નથી મુકવાની. નોમોર કુકિંગ ફ્રોમ ટુમોરો. નથી રાંધવાની અને નથી ખાવાની. તમને મારા પર દયા આવે તો થોડું ખાવાનું મારા બેડરૂમમાં પહોંચાડજો. બહુ ભૂખ લાગશે તો બહાર હોટેલમાં જઈને થોડું ખાઈ આવીશ.’

‘થોડું જ?’

‘હા, માત્ર ૫૦૦૦ કેલરી જેટલું જ. આજથી કિચનમાં મારી જવાબદારી નહિ. મારી હેલ્પ કેન્સલ.’

વાત આડે રસ્તે ચઢ્તી હતી. વિદુષીની એ વાળી દીધી. ‘ભાભીજી, તમારા જેવી રસોઈ તો સંજીવ કપુરને પણ ના આવડે. ઘરમાં બધાના ટેસ્ટ જાળવવા માટે તમારે કમને પણ ચાખી ચાખી ચાખી ને રાંધવું પડે એ સ્વાભાવિક છે. આમ રિસાવાનું નહિ. આ ડેડીના ફોટાની વાત ચાલે છે. બોલો ભાભીજી ડેડી હેન્ડસમ હતા ને?’

‘એ તો છે જ ને. એટલે તો એના બધા દીકરાઓ હેન્ડસમ છે બાકી તો….જવાદોને વાત જ કરવા જેવી નથી. પણ વચલી, ડેડીના શું પરાક્રમ છે? આપના વ્હાલા મમ્મીજીને કોઈ પ્રોબ્લેમ તો નથી ને?’

‘હા, મમ્મી હાલમાં ડેન્જર ઝોનમાં છે. મમ્મી, હવે તમારા આ હેન્ડસમ હસબંડ ફેસબુકને રવાડે ચઢ્યા છે. ફેઇક આઇ.ડી, ઉભી કરી છે. એની પ્રોફાઈલ તો જૂઓ. નામ ચંદ્રકાંત ચાવાલાને બદલે ચંદ્રકાંત ટીમરચન્ડ. ઉમ્મર પંચોતેરને બદલે ફોર્ટી પ્લસ. પ્યારે સસુરજીની નાઈન્ટી પર્સેન્ટ ફ્રેન્ડ્સ, પટાકડીઓ જ છે. ઓ બાપરે! બધાની કોમેન્ટસ તો જૂઓ, શરૂઆત જ હાય હેન્ડસમથી અને હાય સ્વીટીથી થાય.’ વચલીએ ચંદુની ફેસબુક પરની પોસ્ટની પોલ ખોલી. એમણે ભૂલમાં મને પણ ફ્રેન્ડ બનાવી દીધી છે એટલે બધા ભોપાળાની ખબર પડે.

‘હંમ.’ ચંપાએ ઊંડો શ્વાસ મૂક્યો. ‘બુઢ્ઢા મન્કીએ ગુંલાટ મારવા માડી. એનો ટાંટિયો પ્લાસ્ટરમાં જવાનો. તમારે બધાએ એની સેવા કરવી પડશે. એ શું લખે છે તે મને જણાવતી રહેજે’ મામલો સિરિયસ હતો. ચંપા કૂલ હતી.

વહુઓને એમ હતું કે હવે બેત્રણ દિવસમાં વૉર ડિક્લેર થવાની જ.  પણ કશું જ ના થયું. અને બધી વાત ભૂલાઈ ગઈ. એકવાર અમારી સુરતી સિનિયર્સની ગેન્ગ ભેગી થયેલી ત્યારે વચલી વૈશાલી વહુએ ફેસબુકનો સબ્જેક્ટ કાઢેલો પણ બીજી વાતોમાં વચલીની વાત હવાઈ ગયેલી.

ચંદુને અમારા સુરતી દોસ્ત મંગુએ ફેસબુક પર ચઢાવી દીધેલો. અમે એના દોસ્તાર ખરા, પણ ફેસબુક પર નહી. એના લફરાં તો અમને પાછળથી ખબર પડેલા. ભાઈ સાહેબને ભાઈબંધ નહિ, પણ બેનપણી ઓ જ વધારે. ચંદુએ શોધી શોધીને બહેનપણીઓ બ્નાવવા માંડેલી. આમ તો ચંદુ નિર્દોષ. કોઈની સાથે ફિઝિકલ કોન્ટેક્ટ નહિ. કોઈની સાથે ફોન પર વાત નહિ, વર્ચ્યુઅલ લવ. વર્ચ્યુઅલ ફેન્ટસી. આમ તો એના ઘરના બધા જ એક કે બીજા સોસિયલ મિડિયા પર એકટિવ પણ એકબીજાના મિત્રમંડળમાં નહિ. બધાને પોતપોતાનું ગ્રુપ. એકમાત્ર ચાંપલી વચલી વહુ વૈશાલી બધા પર નજર રાખે.

ફરી એકવાર વૈશાલીએ મધર ઈન લોને ચેતવણી આપી. જૂઓ આ કૂડી પંજાબણ અમૃતા અગ્રવાલ નામની ડાકણી વળગી છે. એની પ્રોફાઈલ તો જૂઓ. ફાધર સુરતમાં રગડા પેટીસની લારી ચલાવતા હતા. એ સુરતમાં જ જન્મી. લોયર થઈ. લગ્ન થયા. અમેરિકા આવી. ડિવોર્સ થયા. લોસ વેગાસમાં રહે છે. એને ખબર પડી ગઈ છે કે ડેડી મલ્ટિ મિલિયનર છે. ડેડી અને ડાકણી વચ્ચે શું રંધાતું હોય એ શું ખબર? મમ્મી જાગો.

‘ના કંઈ જરૂર નથી.’ ચંપા કૂલ.

બે મહિલા પછી…..

‘મમ્મી, પેલી પંજાબી ડાકણ ગઈ અને કોઈ શાયરી વાળી નવી જ ભૂતડી વળગી છે.’

‘કોણ છે?’

‘ફૅઇક નૅઇમવાળી ‘સ્વીટમધુ’ છે. ન્યુ જર્સીની જ છે. મમ્મી તમારા હબી પાસે ફેસબુકનું એડિક્સન છોડાવો. જૂઓ મારી “નવી સાસુ ટુ બી” એ ડેડીને માટે ખુલમખુલ્લુ પોસ્ટ કર્યું છે’

તુમ જમાને કે હો, હમારે સિવાય,
મગર હમ કિસી કે નહીં તુમ્હારે સિવાય

ને એની રિસ્પોન્સ કૉમૅન્ટમાં તમારા સીધા સાદા સાત જન્મના પતિદેવે ઠોક્યું છે

મૈં તો ઇસ વાસ્તે ચુપ હૂં મધુ, કિ તૂ તમાશા ન બને
ઔર તૂ સમજતી હૈ મુઝે તુઝસે ગિલા કુછ ભી નહિં

મમ્મી આ તો જાહેરમાં પોસ્ટ કર્યું છે. અંદર અંદર ટેક્ટ્સ મેસેજમાં મધુડી સ્વીટુડી શું શું ચલાવતી હશે? જાગો મમ્મીજી જાગો.

જોવા દે, એ કેવી દેખાય છે.

મમ્મી “મધુસ્વીટી” એ પણ ફૅઇક નામ છે. એનો પ્રોફાઈલ ફોટો જ નથી. એને બદલે માત્ર હાર્ટ જ બતાવ્યું છે. શું ભણી છે, ક્યાં કામ કર્યું છે. કોણ સગા છે. કશું જ નહિ. ક્યાં રહે છે એમાં માત્ર ન્યુ જર્સી.

દીકરી વૈશાલી. પ્લીઝ આ વાત પર પડદો પાડ. ડેદી કરતાં પણ હું બે વર્ષ મોટી. મારી સિત્તોતેરની ઉમ્મરે હવે હું ક્યાં જાઉં? ભલે એને જે રીતે જીવવું હોય એ રીતે જીવે. આ ઉમ્મરે હવે શું ફેર પડે?

પણ અમારો ચંદુ મેન્ટલી ચાલીસ પ્લસનો જ થઈ ગયો હતો. “મધુસ્વીટી” સાથેની વર્ચ્યુઅલ મેન્ટલ ફેન્ટસી માણતો થઈ ગયો હતો. વાસ્તવમાં કશું જ નહિ. શાયરીની બુકસ વસાવી લીધી. એણે પણ શાયરી ઠોકવા માંડી. અને ટેક્સ્ટ પ્રણય ચાલુ થઈ ગયો.

એક દિવસ હિમ્મત કરીને ચંદુએ ઈનબોક્ષ મેસેજ મોકલ્યો, મધુસ્વીટી, પ્લીઝ પોસ્ટ યોર ફોટો.

નહિ મિસ્ટર ટીમર્ચન્ટ, મે ફોટો પોસ્ટ નહિ કર શક્તી. મેરા બુઢ્ઢા એક્ષ દેખેગા તો મેરી પીછે પડ જાયેગા. અગર ચાહો તો પર્સનલી મીલ શકતી હૂં.

કહાં?

મૈં ન્યુ જર્સીમેં હી હૂં, અગર એડ્રેસ દેદો તો આપ કે ઘર આ જાઉં.

નહીં નહીં સ્વીટી, ઘર પર નહિ. ઘરમેં રિનોવેશન ચલ રહા હૈ.

અચ્છા, સન્ડે એટલાન્ટિક સીટી કેસિનો હોટેલ બેલીમેં રૂમ બુક કરવા દેતી હું. વહાં મિલેંગે. બટ એક શર્ત. નો ટચી ટચી. શિર્ફ બાતેં.

હાં હાં. શિર્ફ બાતેં.

અમારો ચંદુ ફેસિયલ પણ કરાવી આવ્યો. એક બે સૂટ ખાનગીમાં બદલી જોયા. છેવટે ડિઝાઈનર ડ્રેસ જીન્સ ફીટ થયો તે પહેરવાનું નક્કી કર્યું. બે ત્રણ શાયરી ગોખી કાઢી.

ચંપા, આ સન્ડે મારે બિઝનેશ મિટિંગ છે.

આ સ્ન્ડે? ના આ સન્ડે મિટિંગ બિટિંગ કશું  નહિ. મેં આપણે ઘરે સત્યનારાયણની કથા રાખી છે.

અરે પણ આ સન્ડે એક ફ્રેન્ચ બિઝનેશમેન આવે છે. કદાચ મોટો કોન્ટ્રાક્ટ મળે એમ છે.

ઓકે સવારે કથા રાખીશું. પછી સાંજે તમે છૂટ્ટા. બપોરે અમારી લેડિઝ ક્લબનું ઇલેક્શન છે. હું ત્યાં જઈશ.

તમે મિટિંગમાં જજો.

ચંદુને હાશ થઈ ગઈ.

રવિવારે સવારે અગીયાર વાગ્યામાં તો ‘જયદીશ હરે’ની આરતી ગવાઈ ગઈ. પ્રસાદ ખવાઈ ગયો. લંચ લેવાઈ ગયું. અને ચંપા ક્લબના ઇલેક્શનમાં પહોંચી ગઈ. અમે ગપ્પાં મારતાં બેઠા હતાં. અમને તે વખતે લાગ્યું કે ચંદુ કંઈક અકળાતો હતો. છેવટે એણે ફોડ પાડ્યો.

સાસ્ટરી, આજે મારે ઈમ્પોર્ટન્ટ મિટિંગમાં જવાનું છે. ટમારે બેહવું ઓય ટો ટમે બેહો. મારે ટો જવું પડહે. ત્રણ વાગ્યે એણે એની બ્લેક બીએમડબ્લ્યુ મારી મૂકી. અમે યે નીકળી ગયા.

ચંદુ પાંચ વાગ્યે ફ્લાવર બુકે લઈને બેલી કેસિનો હોટેલ પર પહોંચ્યો. રિસેપ્શન ડેસ્ક પર તપાસ કરી.

યસ, મીસ મધુ ઈઝ વેઇટિંગ ફોર યુ ઈન રૂમ રૂમ ૧૭૨૧,

એલિવેટરમાં ચંદુના ટાંટિયા ગળાતા હતા. આ મધુ કોણ હોય અને કોણ નહિ. કદાચ ભેરવાઈ જવાય તો? આ ખોટું છે. ચંદુ પંદરમે માળે એલિવેટરમાંથી બહાર નીકળી ગયો. બાજુના એલિવેટરનું નીચે જવા માટે બટન દબાવ્યું. નીચે ગ્રાઉન્ડ ફ્લોર પર આવ્યો. લોબીમાં જરા બેઠો. ફરી વિચાર્યું કે બિચારી મધુ મારી રાહ  જોતી હશે. આ તો ફ્રેન્ડલી મિટિંગ હતી. “શિર્ફ બાતેં” ની ચોખવટ પહેલેથી જ થઈ ગઈ હતી.

ફરી હિમ્મત કરી એ સત્તરમા માળે પહોંચ્યો. એકવીસ નંબરના રૂમના બારણે બઝર દબાવ્યું અંદરથી તીણો અવાજ આવ્યો ‘ઈટ્સ ઓપન’

ઓસન ફ્રંટ ડ્રેઇપ બંધ હતો. રૂમમાં માત્ર બે કેન્ડલ ટમટમતી હતી. બેડ પર એક મહિલા રાહ જોતી હતી. આઈએ મિસ્ટર મર્ચન્ટ.

યુ યુ યુ ચંપા?

દિલ ભી તોડા તો, સલીકે સે ન તોડા તુમને

પ્યારે ચંદુ, બેવફાઈ કે ભી આદાબ હુઆ કરતે હૈ.

સોરી, સોરી સોરી ચંપા.

બિચારો ચંદુ એને વળગવા ગયો.

નો ટચી ટચી. સિર્ફ બાતેં. પણ પછી બે વચ્ચે શું થયું તે અમને ખબર નથી.

ચંદુ-ચંપાના ફેસબુકી ફંડાની આ બધી વિગત તો અમને એક અઠવાડિયા પછી ખબર પડી હતી. વચલી ચંપાને વારંવાર સસરાજીની વાત કરતી પણ ચંપાએ જરા પણ ફોડ પાડ્યો ન હતો કે સ્વીટમધુ તરીકે તે જ ચણ્દુને રમાડતી હતી. હવે ચંદુએ ફેસબુક એકાઉન્ટ બંધ કરી દીધું છે. સ્વીટમધુની સીધી શાયરીઓનો માર, બિચારા બેવફા ચંદુને રોજ બેડરૂમમાં પડતો રહે છે. ચંદુને ઉર્દુ સમજાતું નથી પણ દુબારા દુબારા કરતો રહે છે.આપણો બિચારો ચંદુ “સ્વીટમધુ”માં એટલો તો ભેરવાઈ ગયો હતો કે સત્યનારાયણની કથા કરી પણ એની એન્નિવર્સરી પણ ભૂલી ગયો હતો; એ પાપની શિક્ષા વારંવાર ભોગવતો રહ્યો છે.

તિરંગા ઓક્ટોબર ૨૦૧૮

ઘરકી મુરધી દાલ બરાબર.

પ્રવીણ શાસ્ત્રી

ઘરકી મુરધી દાલ બરાબર.

અમારા ચંદુભાઈના ફેમિલીમાં ચાર પેઢી એક સાથે ખદબદે. સોળ સત્તર માણસો, ગણવા બેસીએ તો અમે તો ગુંચવાઈએ જ પણ ચંદુ પણ ગણવામાં અટવાઈ જાય. એના ત્રણ દીકરાઓ એમના કુટુંબ સહિત સાથે જ રહે. એક દીકરો કેલિફોર્નિયામાં રહે. કોનો છોકરો કે છોકરી કઈ કોલેજ કે ડોર્મમાં છે એમાં યે પાછા લોચા. બિચારો ચંદુ માથું ખંજવાળે અને કપાળ કૂટે.કોઈવાર મનમાં તો કોઈવાર બરાડો પાડીને બબડે “સાલું એલ્ઝાઇમર વળગ્યું છે.” આ ચાર પેઢીમાં ચન્દુ, ચંપા, એનો મોટો દીકરો અને બે વહુઓ ઈન્ડિયા બોર્ન અને બાકીના બધા જ મેઇડ ઇન અમેરિકા. બધા જ્યારે ભેગા હોય ત્યારે ઈન્ડોઅમેરિકન કલ્ચરની પાવભાજી.

અમારા ચંદુભાઈનો ચમચો ગરમ. મહેમાનોની આગતા સ્વાગતા, ખાવું, ખવડાવવું મહેમાનગીરી અને મોટાઈગીરીનો શોખ. ઉનાળો શરૂ થાય એટલે એને ત્યાં, નાટક ચેટક વાળાઓ, તબલા સારંગી વાળાઓ, જ્ઞાન વેચવાવાળા બાપુઓ, મોદીવાળા અને સોનિયાવાળા દેશહિત અને સંસ્થાઓના કલ્યાણાર્થે આવેલા જ હોય.

શરૂઆતના વર્ષોમાં તો પહેલી પેઢીને બધા આવે તે ગમતું. પણ પછી તો તેઓ પણ અકળાતાં. ખાસ કરીને મહિલાઓ. ચંદુભાઈ તો હિંચકે ઝૂલે પણ મહેમાનગીરી તો ચંપા અને ત્રણ વહુઓએ જ સંભાળવી પડે. એક સમયે રાંધવા માટે બે બાઈ રાખી હતી પણ એઓએ કટાળીને ચાલતી પકડેલી. બીજી પેઢીના બે દીકરાઓને દેશીઓ પોતાને ઘેર ધામા નાખે તે તો નજ ગમે એટલું જ નહિ પણ અમેરિકા આવે તે પણ ન ગમે. એ છકરાંઓમાં ‘અતિથિ દેવો ભવ’ ની ભાવનાની આશા રાખવી નકામી. એકવાર તો ચંપાએ જ કંટાળીને મને કહ્યું હતું કે “આ તમારા દોસ્તે મારા ઘરને ઘર્મશાળા બનાવી દીધું છે.” પણ ચંદુભાઈ એટલે ચંદુભાઈ.. સમજે તો ને? અમારા મંગુએ પણ ચંદુને કહેલું કે તારે ત્યાં જે આવે તેને મારી મોટેલ પર મોકલી આપ. હું એમને ખંખેરી લઈશ અને ચંપાને રાહત રહેશે. એમને ખબર પડવી જોઈએ કે તમારી મહેમાનગીરી અમને મોંઘી પડે છે. બધા જ પ્રાર્થના કરે છે કે અતીથી તુમ કબ જાઓગે?

હવે વાત એમ છે કે જેઓ ઈન્ડિયાથી આવે તેઓ ભારતીય સંસ્કૃતિ અને ગુજરાતી ભાષાની જળવણીના ચંદુભાઈના ઘરના સભ્યોને લેક્ચર ફાડે. ચંદુભાઈના ઘરમાં ચંદુભાઈ સુરતી ભાષાની જાળવણી કરવા પ્રયાસ કરે. તદ્દન નાની વહુ વિદુષીની શુદ્ધનાગરીબ્રાહ્મણની ભાષા જાણે પણ ઘરમાં બધા સાથે અંગ્રેજીમાં જ વાત કરે. અમેરિકામાં જન્મેલાં છોકરાંના છોકરાંઓ ત્રીજી પેઢી તો પુરી અમેરિકન. દેખાવ દેશી એટલું જ બાકી ભારત જવા પણ રાજી નહિ. જેમ જેમ અમારા ચંદુની ભારતીય ધેલછા વધતી જાય તેમ તેમ છોકરાંઓનો દેશીઓ પ્રત્યેનો અનાદર વધતો જાય.

આજની ધમાધમી એ માટે હતી કે ભારતથી કોઈ કલ્ચરલ ગ્રુપ અમેરિકન દેશીઓને ભારતીય કલાજ્ઞાન અંગે માહિતી આપવા ન્યુ જર્સીમાં આવવાનું હતું. અમારા કરસનદાદાએ ચંદુભાઈનું નામ સૂચવ્યું હતું. પારકે ધેર પરોણાગત જેવો જ ધાટ હતો. દશ મહેમાનો એક વીક ચંદુભાઈને ત્યાં ધામા નાંખવાના હતા. કેટલાક ગ્રુપ જુદી જુદી જગ્યાએ યજમાનો શોધી કાઢે તો કેટલાક ભારત સરકારને ખંખેરીને જલસા કરતા હોય છે. આ વખતે ચંદુભાઈને બાદ કરતાં ઘરમાં બધાનો વિરોધ હતો.

અમારા મિત્ર રાજુભાઈએ એક વાર જણાવ્યું હતું કે સંસ્કૃતિ પ્રસારણને નામે આ બધા જલસા ચાલે છે. ગુજરાત કે અન્ય પ્રદેશ ના રાજકર્તા સાથે ના સંબંધો ને લીધે; જે તે રાજ્ય નું પ્રવાસન ખાતું તેના રાજ્ય ના કરવેરા ત્યાં ની પ્રજા ની સગવડો ના ભોગે, અહીં ના તેમના મળતિયાઓ ને નાણાં કે અન્ય મદદ કરે અને ત્યાં ના કલાકારો ને અહીં આવવા બહાનું જોઇએ તે માટે સગવડો કરે છે . આ બધી સ્ટેજ પર થતી મસ્તી નો વીડીયો રીપોટઁ પણ ખરચા ના હિસાબ તરીકે મોકલવો પડે અને રાજકર્તા ઓ ની વાહવાહી પણ કરવી પડે અને જે તે પ્રસંગ માં થી વહીવટકર્તા પોતાની સગવડો પણ કરી લે જ તેથી સ્થાનિક કલાકારો રહી જ જાય ..સંસ્કૃતિ પ્રસારણના નામ હેઠળ પરદેશ પ્રવાસના જલસા ઉડાવાય છે.. જ્યાં રાજકીય રોટલા શેકાતા હોય ત્યાં અહિના સ્થાનિક કલાકારોની તો કોઈ ગણના જ ન થાય. .

અમારા ચંદુભાઈના નાના દીકરાની વહુ વિદુષીની અમદાવાદમાં જન્મેલી અને ત્યાંની કોલેજમાં ભણેલી. શરૂઆતમાં તો એને પણ બધા કલાકારો અને સાહિત્યકારો આવતા તે ગમતું પણ હવે તો તે પણ કંટાળતી. એણે સાહિત્યિક સમીક્ષા અંગે સરસ નિબંધો લખેર્લા, મને વંચાવેલા. એણે બે ત્રણ પ્રકાશકોને મોકલેલા પણ કોઈ એની નોંધ લેવા પણ નવરું ન હતું. એણે મને પુછ્યું; ‘શાસ્ત્રી અંકલ તમે શું માનો છો, તમે તો અમારા ડેડીના સમય થી અહિં છો. કેટલાક મેગેઝિનના તંત્રી સંપાદકો તો મારા જેવા નવા અને અજાણ્યાની કૃતિઓ વાંચવાની જ દરકાર નથી કરતા.’ મારે કહેવું પડ્યું કે ‘દીકરી તારી વાત સાચી છે’

‘જો દીકરી હું પોતે તારા સસરાજીની જેમ માનવંતો યજમાન નથી થતો. મને પોસાય પણ નહિ અને રસ પણ નથી. ચંદુભાઈએ અને અહિની જ સંસ્તાઓના બડેખાંઓએ અમેરિકાના ખૂણેખૂણે વેરાયલા સર્જકો અને કલાકારોને પ્રકાશમાં લાવી બિરદાવવા જોઈએ.’

‘મારા એક મિત્ર મહેન્દ્રભાઈ શાહ વ્યંગચિત્રકાર છે, તું તો જાણે છે કે મહાગંથ કે નવલકથા કરતાં નવલિકા સર્જન અધરી વાત છે. તેમાંયે માઈક્રોફિકશન તોબ ખૂબ જ અઘરું. પોએટ્રી ઇઝ નોટ માય કપ ઓફ ટી. પણ જાણું છું કે એમાં યે મુક્તકો અને હાયકુ એ અધરો પ્રકાર છે. ઘટનાઓની અભિવ્યક્તિનો સૌથી ઉત્તમ પ્રકાર વ્યંગચિત્રો કે કાર્ટૂન છે.’

‘હા હા અંકલ મેં એમના કાર્ટૂન જોયા છે.’

‘એમણે મને એમની વ્યથાનો સંદેશ મોકલ્યો. આ એમના જ શબ્દો છે.’

“ ચાલો ગુજરાત” માં મારું કાર્ટુન્સ પ્રદર્શન માટે મેં અસફળ પ્રયત્ન કરેલ, અસફળ જ રહેલ, ભારતથી ઘણા બધાને ટિકીટ, રહેવા ફરવાના ખર્ચા સાથે બોલાવશે, આપણે આપણા ખર્ચે જઇએ તો પણ ના બોલાવે, અધૂરા માં પૂરું પ્રદર્શનમાં લોકો આપણાં કાર્ટુન્સ જોઇને ગાંડા થઇ જાય! ( આ તો એક વાર તક મળેલ, એટલે ખ્યાલ આવેલ!) મને તો આમાં કંઇક સેટીંગ હોય એવું લાગતું હોય છે! આપણે એ લાઇનમાં પાછા પડીએ એટલે માર ખાઇ જઇએ! તેથી જ તો સમ ખાવા કોઇ મહાનુભાવો જોડે લીધેલ એકાદ સેલ્ફી પણ ફેસબુક પર પોસ્ટ કરવા આપણી પાસે નથી”

એમણે વધુમાં જણાવ્યું કે “એક વાર તો મેં એક ઇવન્ટમાં કાર્ટુન્સ પ્રદર્શન માટે ફોન કરેલ, તો બુથના ભાડાનું એની સાઇઝ પ્રમાણે પ્રાઇસ લીસ્ટ મોકલી આપેલ! મેં દલીલ કરેલ કે મારું પ્રદર્શન તો લોકોના મનોરંજન માટે છે, હું ત્યાં કંઇ વેચવાનો નથી, મારું પ્રદર્શન તો એક મનોરંજન પુરુ પાડશે, It will be an added attraction! શોભામાં અભીવ્રુધ્ઘિ કરશે, તો કહે.., “ ભાડું તો આપવું જ પડશે, સાડી બુથ, ફુડવાળા, ટ્રાવેલ એજન્ટ, ઇન્સ્યુરન્સ એજન્ટ, રીયલ એસ્ટેટ બ્રોકર, જ્વેલર્સ, બ્સુટી પાર્લર બધા જ ભાડું આપે છે, તમે ભાડું નહીં આપો તો ઇન્ડિયાથી કલાકારો, કથાકારો, સંગીતકારો, સાહિત્યકારોને બોલાવવાનો ખર્ચો ક્યાંથી કાઢીશું?”

આપણે તો જાણીયે છીએ કે અહિ અમેરિકામાં દર વર્ષે તબલા સારંગી સાથે, પોલિટિશીયનસ, નાટક ચેટકવાળા, કથા વાર્તાવાળા બાવાઓ કવિતાવાળા સાહિત્યકારોની જમાત ઉતરી પડે છે. આયોજકો એમના પ્રોગ્રામ ગોઠવી પોતાના રોટલા શેકી લે છે. અમેરિકાના પ્રોગ્રામ આયોજકોને અમેરિકામાં જ સ્થાયી થયેલા મધ્યમ કે ઉચ્ચ કલાકારો દેખાતા જ નથી.. ઘરકી મુરઘી દાલ બરાબર જેવી જ વાત કહેવાય.

અમારા એક નેટ જગતના પ્રસિદ્ધ સાહિત્યકાર મિત્ર શ્રી નટવર મહેતા કહે છે; “મને કદી ‘ચાલો ગુજરાત’ કે એવા આયોજનમાં જવાનું દિલ જ નથી થતું. એક વાર તો એક મહિલા મિત્ર જેઓ અહીં યોજાયેલ આવા જ એક કાર્યક્રમના આયોજક પૈકી એક હતા. એમણે અંગત સંદેશ મોકલાવેલ.”

“એની પ્રવેશ ફીમાં પણ રાહત મળે એમ હતું. તો દિલ જ ન થયું. એ જ રીતે ડાયાસ્પોરા કે ગુજરાત લિટરરી કે એવા કાર્યક્રમથી પણ હું દૂર રહું છું. અરે! ગુજરાત દર્પણ ના કાર્યક્રમમાં જવા માટે પણ સમય નથી મળતો. બાકી, સુભાષભાઈ શાહે તો મારી હરેક વાર્તા એમના પ્રકાશનમાં પ્રકાશિત કરી જ છે. “

“ખેર! મને વાંચકો, ચાહકો મળી રહે છે. અર્થોપાર્જનનો આશય તો હતો જ નહીં અને ગાંઠના ગોપીચંદન કરી વાર્તા કે કવિતાના પુસ્તકો પ્રકાશિત કરવાનું સાહસ કરવાની ખેવના પણ નથી.”

“ટો શાસટરી આ બઢામાં ટારી બોટમ લાઈન હુ છે ટે ભસી નાંખને? મનૅ ટો ખબર છે કે ટને કૉઇ બોલાવટું નઠી એટલે ટને પેટમાં ડૂંખે છે. આ બઢાનો સટ્કાર હું કરું છું ઍતલે તો મને એમના પ્રોગ્રામમાં વીઆઈપીની લાઈનમાં બેહવાનું મલે. ટુ જેલસ છે. બોલ આ ડહ આર્ટિસ્ટ આવ્વાના છે એનું મારે હું કરવું?”

મારે બદલે ચંપા જ તાડુકી;

‘ચૂલામાં જાય તમારા ગેસ્ટ; અત્યારે ને અત્યારે એ લોકોને ઈન્ડિયા ફોન કરીને કહી દે કે મારે ત્યાં સગવડ થાય એમ નથી. તમે તમારા પ્રમોટરનો કોન્ટેકટ કરો. જો પ્રમોટર સગવડ ના કરી શકે એમ હોય તો અમારા મંગુભાઈની મોટેલ છે જ. એક નાઈટના $૧૨૦ પર રૂમનો ભાવ ચાલે છે. ત્યાં ગોઢવી આપીશું. તમને ખબર નથી પણ આવા ગેસ્ટને બોલાવનાર ખંધા પ્રમોટરો પણ આ બધાને પોતાની મલાઈ ચાટવા જ બોલાવે છે. પછી થોડા જ ટાઈમમાં એમને સગવડ આપવાને બદલે એમના ચંદુ ચાવાલા જેવા સગાને ત્યાં રખડતા મૂકી દે છે.’

‘પન ચંપા, આપની પ્રેસ્ટિજ નો સવાલ છે! આપના બાપ ડાડાની ઈજ્જટનો સવાલ છે.’

‘ભલે આપની ઈજ્જતના ઝંડા અડ્ધી કાઠી એ થઈ જાય નો મીન્સ નો.’

ચંદુભાઈ ફોન હાથમાં લેતા બબડતા બબડતા બોલ્યા “હવે મિસ્ટર ચા વાલાને વીવીઆઈપીની ફ્રન્ટ રૉમાં બેસવા નહિ મળે.”

તિરંગાઃ ઓગસ્ટ ૨૦૧૮

“લગન લગન કે ફેરે” – ચંદુ ચાવાલા

પ્રવીણ શાસ્ત્રી

“લગન લગન કે ફેરે”

‘સાસ્ટ્રી, ટારી વાર્ટાની વાટને હો ટક્કર મારે એવી જાનવા જેવી વાટ છે. આપનો મુન્નો દાકતર કાલે જ એના તીજા લગનની કંકોટરી આપી ગીયો. સાલો જબરો ઊસ્તાડ ને ભારે નસીબવાલો.’

ચંદુભાઈ જો તમે સુરતીને બદલે સીધી સરળ ભાષામાં વાત કરવાના ના હો તો મારે તમારી કોઈ વાત સાંભળવી નથી. બધા સાથે જે પ્રમાણે વાત ખરો તે જ પ્રમાણે મારી સાથે વાત કરતાં તમારા પેટમાં શું ચૂંકે છે? આપને આપની પુત્રવધૂએ કેટલીયે વાર ડિફણાં મારીને સમજાવ્યું કે પપ્પા હવે તો સુરતમાં પણ તમારા જેવી બોલી બોલનાર કોઈ રહ્યું નથી. ચંદુભાઈ ક્યારે સુધરશો?’

‘સાલો મારો વાત કરવાનો મૂડ બગાડી નાંખ્યો. હું તમારા કરતાં નાનો છું તો પણ તમને શાસ્ત્રી કહું છું. તમે મોટા છો તો પણ મને ચંદુભાઈ કહો છો. કારણ કે આપણી વચ્ચે ન સમજી શકાય, ન સમજાવી શકાય એવી દોસ્તી છે. આપણી વચ્ચે કોમ્યુનિકેશનની એક શૈલી અથવા ઘરેડ સ્થાપીત થઈ ચૂકી છે. વ્હેન આઈ ગો આઉટ ઓફ ધીસ એસ્ટાબ્લિસ્ડ પેટર્ન ઓફ અવર કોમ્યુનિકેશન, હું બોલતો કે વાત કરતો ચંદુ નહિ પણ શાળાના શિક્ષકની સામે વાંચતો વિદ્યાર્થી લાગું છું. બધું કૃત્રિમ લાગે છે. ભલે પ્રવીણભાઈ આજથી તમારી સાથે શુદ્ધ ગુજરાતીભાષામાં જ આપણી વચ્ચે વાણીવ્હ્યવહાર થશે. ભાષા બચાવો ભાષા બચાવોના તૂત ક્યાં સૂધી ચલાવવાના છો. તમારા પોતાના ઘરમાંથી જ ગુજરાતી ભાષાની હિજરત થઈ ગઈ છે. કાલે ઉઠીને કહેશો કે ભદ્રંભદ્રીય ભાષા બોલો. સંસ્કૃત બોલો. શાસ્ત્રીજી, હું માત્ર આપની સાથે જ મારા દિલથી વાત કરું છું. કારણ કે આપશ્રી મારા આત્મીય છો. બસ હવે આપણી વચ્ચે શુદ્ધભાષાનો દુરાગ્રહ એક દિવાલ બની રહેશે. ચંપાવતી, આ આપના શાસ્ત્રીજીના મગજમાં બધા સાહિત્યકારોએ શુદ્ધ ગુજરાતીનું ભૂત ભરાવી દીધું છે. નાવ ઓન નો મોર સુરતી બોલી વીથ શાસ્ત્રીજી.’

‘ભલે કૃત્રિમ લાગે, તમે શાસ્ત્રીભાઈ સાથે સુરતીબોલીમાં નહિ પણ સિમ્પલ ગુજરાતીમાં બોલવાની ટેવ પાડો’ ચંપાએ મારો પક્ષ લીધો.’

‘શુદ્ધ ભાષાના ઠેકેદારો, સિમ્પલ ને બદલે સરળ નથી બોલાતું?’ આ શાસ્ત્રીની ભાષાના જ ક્યાં ઠેકાણા છે? એ ગુજરાતી બોલે છે કે અંગ્રેજી એનું એમને પોતાને પણ ભાન નથી. જ્યાં સીધા સરળ ગુજરાતી શબ્દ પ્રયોગ થઈ શકે ત્યાં પણ અંગ્રેજીની ઠોકાઠોક કર્યા કરે છે.  આજે અમારો ચંદુનો ભાષાવિકાસ ગાંડો થયો હતો.

હમણાં જ એક સાહિત્યસભામાં એક વિદ્વાનને શિક્ષણ અંગે બોલતા સાંભળ્યા. પોતે પ્રોફેસર હતા. પણ જ્યારે જ્યારે એઓ શિક્ષક શબ્દ બોલતાં ત્યારે સિક્ષક સંભળાતું. અને વર્ણસંકર બોલતા ત્યારે વર્ણશંકર સંભળાતું. શાસ્ત્રીજીના કાનમાં વાંધો છે એટલે એને તો ના સમજાય પણ હું બધિર નથી. મને તો બરાબર સ, શ અને ષનો ભેદ ખબર છે. હું સાસ્ટ્રી બોલું છું એ અભણ તરીકે નથી બોલતો પણ મારા બાળપણની પ્રેમસ્મૃતિ તરીકે એ કુદરતી રીતે નીકળે છે.  પ્રીયેચંપાવતી હવે તમે અંતિમ નિર્ણય જણાવો કે મારે કઈ ભાષામાં શાસ્ત્રીજી સાથે કઈ ભાષામાં વાણી વ્યવહાર કરવો?

‘મોસ્ટ સ્યુટેબલ એન્ડ પ્રેક્ટિકલ. નોરમલ. બટ નોટ સુરતી.’  ચંપાએ લાંબી જીભે લાંબા હાથે જવાબ વાળ્યો. વાતનું વતેસર થાય તે પહેલાં વાક્ભાષા યુદ્ધ વિરામ કરાવવો પડ્યો. મારે જ કહેવું પડ્યું ‘ ચન્ડુભાઈ એ બઢી વાટ ને મારો ગોલી ને ટમારા મુન્ના દાક્તરની હું નવાજૂની છે ટે વાટ કરો.

‘મારો મુન્નો નહિ, ચંપાનો મુન્નો. એની વે…. પિસ્તાળીશ વર્ષની ઉમ્મરમાં તો આ એના ત્રીજા ચોથા લગ્ન. મારો બેટો ટ્રંપથી પણ આગળ નીકળી ગયો. પહેલેથી જ સાલો નસીબદાર. જેલસી થાય એવો લક્કી.’

‘બિચારા ચન્દુ ચા વાલાના નસીબમાં માત્ર એક જ ક્વિન.’ ચંપા હસી. વાતાવરણ હળવું અને રાબેતા મુજબનું થઈ ગયું.

આ મુન્નો એટલે, ચંપાના દૂરના મામાના દીકરા રમણિક ગાંધીનો સૌથી નાનો દીકરો. ચાંદીના ચમચા સાથે જન્મેલો. પાછો રંગે રૂપે હેન્ડસમ, અને હોશિયાર. જરાક સ્મિત કરે, હોઠનો ખૂણો સ્હેજ ખેંચાય એટલે એના ગાલના ખંજન હસી ઉઠે. છોકરીઓ એના પર લટ્ટુ થાય એમાં શી નવાઈ! રમતાં રમતાં M.B.B.S. થઈને અમેરિકા આવી ચઢેલો.. શરૂઆતમાં ચંપાફોઈને ત્યાં જ રહેલો એટલે અમે બધા એને ઓળખીયે. વિવેકી અને હસમુખો એટલે અમને બધાને વ્હાલો પણ લાગે. સ્વભાવ રંગીલો એટલે એની બહેનપણીઓ પણ પુશ્કળ. એની ચંપાફોઈએ ભાભીને ફોન કરીને કહી દીધું આને માટે તને ગમતી કોઈ છોકરીને પારસલ કરી દે. દીકરો જલસા કરે છે અને પરણવાનું નામ જ નથી લેતો. એક તો નામ રાહુલ ગાંધી એટલે અમારી વહુઓ પણ હવે એને પપ્પુભઈ જ કહે છે.

બસ ભાભી પારસલ કરવાને બદલે જાતે જ એક ભણેલી ગણેલી કવયત્રિ લઈ આવ્યા. અમે પણ એના પહેલા લગ્નમાં ઝાપટી આવેલા. પહેલાં પહેલાં તો એમનું ઠીક ઠીક ચાલ્યું. આ મુન્નાભાઈ તો જોક્સ અને હસીખુસીનો જુવાનીયો. ઈલાબેન એકદમ સિરીયસ. સોસિયલ મિડિયા પર રાત દિવસ ઝાડવા પાંદડા અને વેધર વરસાદની કવિતાઓ ઠોક્યા કરે. આઠ દશ મહિનામાંતો  બન્ને એકબીજાથી કંટાળ્યા. બન્ને મ્યુચ્યુઅલ કન્સેન્ટથી છૂટા પડી ગયા. ઈલાબેનને પણ અમેરિકાનો દેશી પ્રોફેસર મળી ગયો.

મુન્નો પાછો મૂડમાં આવી ગયો. સરસ પ્રેક્ટિસ ઝામી હતી. કેટલીક અમેરિકન છોકરીઓ તો બસ એનું મોં જોવા અને મજાની વાત સાંભળવા જ વગર પ્રોબ્લેમે ફોલો-અપ માટે આવ્યા કરતી. (ઈન્સ્યુરન્સ હોય એટલે કોના બાપની દિવાળી) મમ્મી કહે કે તને ગમતી કોઈ છોકરીને પરણી જા નહિતો બીજી પારસલ કરું. મુન્નાની પાસે પટાકડીઓ તો ઘણી. “ઈન્ની, મીન્ની માઈની મો” કરવી પડે એટલી બધી અને એમાં મુન્નો અકળાય. એ પ્રોબ્લેમ તમારી કલ્પનામાં પણ ના આવે એ રીતે સોલ્વ થઈ ગયો.

એના એક ડોક્ટર મિત્રની બ્યુટિફુલ બ્લોન્ડ વાઈફ આપણાં મુન્નાભાઈ પર ફીદા થઈ ગઈ. મુન્નો પણ ફસકવા માંડેલો. અમેરિકન દોસ્તાર પણ આપણા ઈન્ડિયન મુવી સંગમના રાજેન્દ્રકુમાર જેવો ઉદાર. એણે એની બ્યુટિફુલ વાઈફને ડિવોર્સ આપીને મુન્નાભાઈને સમર્પણ કરી દીધી. હોટલમાં રિશેપ્શન પણ એણે જ ગોઢવેલું. પણ આ વખતે બિચારો ભલો ભોળો મુન્નો ભેરવાઈ ગયેલો. બ્યુટિફુલ બ્લોન્ડ ખરેખર સાચા અર્થમાં બુદ્ધિમાં ડમ્બ બ્લોન્ડ હતી. એ એના દોસ્તના ગળામાં ઘંટીનું પડીયું બનીને રહેતી હતી. દોસ્તારે બન્નેને સમજાવી પટાવીને ડમ્બનું ટેક્ષફ્રી ડોનેશન આપણા મુન્નાને અર્પણ કરી દીધું. છૂટા પડવા માટે માથાનો દુખાવો થઈ પડી હતી. એનો દોસ્તાર તો લગભગ મફતનો છૂટો થઈ ગયેલો પણ આ વખતે એના બાપે સ્માર્ટ લોયર મેળવી આપેલો. બિચારા મુન્નાએ ચંદ્રકાન્તફૂઆને જણાવ્યા વગર ચાર લાખ ડોલરમાં સેટલ્મેન્ટ કરી દીધેલું. અમારા મંગુમોટેલે મોટેલે તો એ દાક્તરને સુરતીભાષામાં બૈરાઓ વચ્ચે એટલો ઠપકારેલો કે બિચારો રડી પડેલો. ચાર વર્ષમાં ચોંત્રીસની ઉમ્મરે બે લગ્ન અને બે ડિવૉર્સ. ચાર લાખ ડોલર ગાર્બેજમાં. બિચારાનું રસિક જીવન નિરસ થઈ ગયું. બધી લપ્પન છપ્પન છોડીને મેડિકલ પ્રેક્ટિસ પર જ લાગી ગયો. ઘણું ગુમાવ્યું હતું. છ વર્ષ વીતી ગયા. થોડો ઠરેલ થયો હતો. કમાવું હતું.

એની ઓફિસની સેક્રેટરી કે નર્સ તરીકે એણે કોઈ રૂપાળીને રાખી નહતી. બે સીનિયર ડોસીઓ જ નર્સ તરીકે કામ કરતી. એની સેક્રેટરી કાળી અને હેડંબાને પણ મહાત કરે એવી મજબુત હતી. ડિવોર્સી હતી. એને લોટરી અને ગેમબ્લિંગનું એડિક્શન હતું. એકવાર એણે ડોકટરને કહ્યું, ;ડૉક લેટ્સ બાય લોટરી ટુ ગેધર. પાંચ ડોલર તમારા અને પાંચ મારા.  ૫૦% ની પાર્ટ્નરશીપ. મારા એપાર્ટમેન્ટની બાજુના લિકર શોપમાંથી હું લેતી આવીશ. આપણા મુન્નાએ એને ખુશ રાખવા પાંચ ડોલર એના ડેસ્ક પર ફેંક્યા. પહેલી જ ટિકિટમાં મુન્નો ફાવી ગયો દશ હજાર ડોલર આવી ગયા. કાલીકાદેવીએ પાંચ હજારનો ચેક મુન્નાને આપી દીધો. બસ આ શિરસ્તો ત્રણ વર્ષ ચાલુ રહ્યો.  નાનીમોટી રકમ આવતી ગઈ. અને જતી ગઈ. ભલે મહાકાય હતી, રંગ શ્યામ હતો. પણ આખરે એ સ્ત્રી હતી. એણે જીતેલી રાતની ઉજવણીમા મુન્નાને અભડાવ્યો.

એક દિવસ એક શનિવારની સવારે મુન્ના પર ફોન આવ્યો, ‘ડાક, આઈ વન ટ્વેન્ટી ફાઇવ મિલિયન ડોલર.’ મુન્નો કહે ‘મારો ભાગ?’

‘ડાક, તારો ભાગ ઝીરો. મેં જ લોટરી ખરીદી હતી, ટિકિટ પણ મારી પાસે જ હતી.’

પછી તો લોયર્સ, એકાઉન્ટન્સ, ફ્રેન્ડસની દરમ્યાનગીરીથી એ કાલિકામાતાને બાટલીમાં ઉતારી. મુન્નો ડોક્ટર કાલિકાને પરણી ગયો. પરણવું પડ્યુ. બાર સાડાબાર મિલિયન ડોક્ટરને માટે મોટી રકમ ના હતી, તેમ નાની પણ ન હતી. બે વર્ષમાં બાર પંદર મિલિયનની સામે મુન્નાએ મોટી લોન લઈને જૂદી જૂદી સ્પેશિયાલિટિનું ફ્રેન્ચાઈસ ગ્રુપ ઉભું કરી દીધું. નુકશાન માત્ર એજ કે બિચારો હેન્ડસમ, નિર્દોષ મુન્નો બે વર્ષ સૂધી ભારે વજન નીચે કચડાતો રહ્યો.

એક કૂડી પંજાબન એની પેશન્ટ હતી. સ્માર્ટ ડિવોર્સ લોયર તરીકે જાણીતી હતી. કાલિકા સાથે ડિવોર્સનો કેસ શરૂ થઈ ગયો. મુન્નાને એમ હતું કે સહેલાઈથી બધું પતી જશે. પણ એક કે બીજે કારણે કેસ લંબાતો જ ગયો. લક્ષ્મી સાચવીને કાલિકાદોષ વિવારણ કરવાનું હતું. ત્રણ વર્ષ થઈ ગયા. ડિવોર્સ સેટલમેન્ટનું ઠેકાણુ પડતું ન હતું. પછી તો અમારા સર્કલમાં મુન્નો ભૂલાઈ ગયો હતો. અમારો કોન્ટેકટ છૂટી ગયો હતો.

આજે ચંદુભાઈ મૂડમાં આવી મુન્નાની વાત કરતાં હતા અને વાતમાં લેન્ગ્વેજનો વધાર થઈ ગયો.

મેં પૂછ્યું, ‘મુન્નાના કેસનું પતી ગયું?’

‘હા, એ ટો ફાવી ગીયો. સાસ્સ્ટ્રી ટમારે હારુ હો રિશેપ્શન ઈન્વિટેશન કાર્ડ આપી ગયલો છે. બ્યુટિફુલ, કૂડી પંજાબન લોયર હાઠે, સાલા મુન્નાએ કન્નુ બાન્ઢી જ ડીઢું. સાલો આપનો મિલિયોનર પપ્પુ  નસીબડાર ટો ખરો જ.’

વાંકી પૂછડીના ચંદુએ સુરતી બોલીમાં જ બળાપો વ્યક્ત કર્યો. એમતો ચંદુ પણ મિલિયોનર પણ આખી જીંદગી ચંપાએ જ બાંધેલો રાખેલો. બળાપો કદાચ એ જ હશે.

પ્રગટ “તિરંગા” જુલાઈ ૨૦૧૮

ચંદુ ચાવાલાની સમર પિકનિક

ચંદુ ચાવાલાની સમર પિકનિક

 જૂન મહિનો એટલે અમારા ન્યુ જર્સીમાં ફેમિલી પિકનિકની સિઝન. ગયા શનિવારે ચંદુ ચાવાલાને ત્યાં એના વિશાળ બેકયાર્ડમાં સવારથી ખાણી પીણીનો જલસો ચાલતો હતો. સવારે ફાફડા, પાપડી ગાંઠીયા, જલેબી, ગોટા, ચા, કોફી, ડોનટ,

લંચમાં ઈડલી, મેદુ વડા સંભાર, ખીચીયું, પાવભાજી, ભેળ, શેરડીનો રસ, ફરી બ્રેકમાં વોટરમેલન, આઈસક્રિમ, આઈસ ગોળા, મકાઈભુઠ્ઠા, પોપકોર્ન, ચા કોફી અને સોડા બિયર તો ચાલ્યાજ કરે.

સાંજે ખિચડી, વગારેલી છાસ, સુરતી પાપડીંમાં રસાવાળા મુઠ્યા, વેગણબટાકાનું શાક, અને પનિર ટીક્કા મ્સાલા, પુરી અને પરોઠા, છોકરાંઓ માટે પિઝા, પાસ્ટા અને પરોઠા ….બાપરે બાપ અધધ ખાવાનું પીવાનું.

 બે એકર પ્રોપર્ટી એટલે છોકરાં અને જુવાનીયાઓ છૂટથી વોલીબોલ, ટેનિસ રમે, થોડા તાજા આવેલા દેશીઓ બોલબેટ (ક્રિકેટ નહી) રમે. સ્વિમિંગ પૂલમાં પણ કેટલાક નાના મોટા મજા કરે. વચ્ચે વચ્ચે રોક મ્યુઝિક બ્લાસ્ટ થાય. ગયે વર્ષે એક ખૂણામાં બાર્બેક્યુ અને નોન્વેજ રાખેલું. પણ આ વર્ષે ચંપાએ નોન્વેજની મનાઈ ફરમાવેલી. અંતાક્ષરી રમાય લગભગ એકસો પચાસ માણસો હશે. સવાસો તો એના કુટુંબના જ અને વીસ પચ્ચીસ જેટલા અમે સુરતી મિત્રો. શુદ્ધ દેશી પિકનિક.

અમારો મંગુ મોટેલ એના કોઈ કામમાં રોકાયલો હોવાથી પિકનિકમાં આવ્યો ન હતો પણ અડધું ડિનર પતી ગતું પછી આવ્યો. ડિનર પછી નધા આમંત્રિતોએ વિદાય લીધી, અમે જવાની તૈયારી કરતાં હતા પણ મંગુ મોડો આવ્યો એટલે અમે સુરતી વયસ્કો રોકાઈ ગયા. પછીતો અમારા વયસ્કોનો જલસો જામ્યો.

અમારા કાયમના છન્નુ વર્ષના કરસનદાદા ઈન્ડિયાની ટ્રિપ મારીને હમણાં જ પાછા આવ્યા હતા. ઈન્ડિયાથી પંચ્યાસી વર્ષના ગાયનેકોલોજીસ્ટ ડો.રાગિણી પણ આવ્યા હતા. અમારા ટોળામાં આ વખતે ચંદુની ચંપા પણ બેસી ગઈ હતી.

અમારો મંગુ કરસનદાદાને માટે કેરેટ કૅઇક લાવ્યો હતો. કરસનદાદા કોઈની પણ બર્થ ડે પાર્ટિમાં જાય ત્યાં બધા જ એને માટે એક જૂદી નાની કેઈક મંગાવે જ. બર્થ ડે હોય કે ના હોય એની કેઈક પર, “Happy Birthday Karasandada 96.” લખાવવાનો એક ધારો જ પડી ગયેલો. એમની પાચન શક્તિ સારી. નાની કેઈક અડધી તો પોતે જ પૂરી કરે બાકીની અમારા ચંદુની.

આજે ચંપાએ ચંદુને કૅઇક ખાતાં અટકાવ્યો. ‘આખો દિવસ ખાખા જ કર્યું છે. હવે તમારે ચોવીસ કલાકનો ઉપવાસ. કિચનમાં પ્રવેશ બંધી.’

‘હું ક્યાં ઉપવાસમાં માનું છું. ચોવીસ કલાક તે ભુખ્યા રહેવાતું હશે? હું ઉપવાસની બાબતમાં ધાર્મિક નથી.’ કરસન દાદા કહે ‘ચંદુ, તું રાહુલના ગાંધીના સમર્થનમાં અને મોદીના વિરોધમાં પ્રતિકાત્મક ઉપવાસ કર. તમારી ન્યાતમાં ગાંધીઓ અને મોદીઓ બન્ને છે.’

મંગુ કહે ‘જો તું આવતા શનિ રવિ એડિસનના ઓક ટ્રી રોડ પર ઉપવાસ કરવા તૈયાર થાય તો દેવ દેવતાની જેમ તારે માટે એક ખાસ કમલાસન બનાવડાવું. જેઓ કોઈ મોદી સપોર્ટ માટે તારી સાથે એક કલાકના ઉપવાસ કરે તો એને એક ભાજપનો ખેસ મારા તરફ થી ભેટ.’

ચંદુ કહે ‘તેલ લેવા જાય રાહુલ અને મોદી. આઈ એમ નોટ ગોઈંગ ઓન ફાસ્ટિંગ ફોર એની પાર્ટી. નો મોર પોલિટિક્સ ટોક ટુ ડે.’

અમે બધા જાણીયે કે જો કરસનદાદા અને મંગુ કોંગ્રેસ ભાજપની રેસ્લિંગમાં ઉતરે તો સુરતી ભાષા પર ઉતરી પડે. ચંપા અને ડો. રાગિણીની હાજરીમાં એટલિસ્ટ ગાળાગાળી તો ન જ થવી જોઈએ. અમે રાજકારણની વાત બંધ કરી.

પણ મંગુથી ના રહેવાયું, ‘કરસનદાદા, તમે જોધપુર તમારા ગુરુજીના આશીર્વાદ લઈ આવ્યા કે નહિ.’ એક સમયે દાદા આસારામના ભગત હતા.

‘મંગુ, આસારામની વાતો તો સારી હતી. વર્તન ખરાબ હતું. એના કારનામાની મને શું ખબર! હું કાઈ એનો ભગત ન હતો. હું એના ટીવી પરના લેક્ચર સાંભળતો હતો એ જ. એના પાપની સજા ભોગવે એમાં કોઈને વસવસો ન થાય. ગમે તે જાણીતો ચમરબંધી હોય; ગુનેગાર હોય તેને તો સજા થવી જ જોઈએ. ખરેખર તો પ્રખ્યાત માણસો જો ગુનેગાર હોય તો તેને તો ડબલ સજા થવી જોઈએ.’ કરસનદાદા ઉકળ્યા. ‘ખબરદાર મને એનો ભક્ત કહ્યો  તો… એનો દીકરો નારાયણ સાંઈ પણ લંપટ નીકળ્યો. એણે તો નારાયણ અને સાંઈબાબાના બન્નેના નામને કલંકિત કર્યું. એને તો એનું @#$% કાપીને બૈરાના ટોળાને જ સોંફી દેવો જોઈએ. એમને જાહેરમાં પથરા મારીને સળગાવી દેવો જોઈએ. ભલે એ ગેરકાનુની કહેવાય. એને માટે વળી કાયદો શું અને કાનુન શું? જેલમાં ઘોંધીને જીવે ત્યાં સૂધી પાળવા પોષવાનો ખર્ચો તો પ્રજાએ જ ઉઠાવવાનોને?’

વ્હિલ ચેરમાંથી અડધા ઉભા થઈને કરસનદાદા ખરેખર આકોશ ઓકતા હતા., દાદા હાંફતા હતા. બેલેન્સ ગુમાવ્યું. પાસે જ ડો.રાગીણી બેઠા હતા એમણે એને સંભાળી લીધા; અને ખુરશી પર બેસાડ્યા.

 

‘આઠ દશ વર્ષની બાળકીઓ પર અત્યાચાર થાય, એના ખૂન થાય એ હેવાનોને સેક્સનો શું આનંદ આવતો હશે?’ ચંપાએ હળવેથી કહ્યું. હું રોજ ઈન્ડિન ટીવી પર ક્રાઈમ પ્રોગ્રામ જોઉં છું. મૂળ સત્ય ઘટનાઓ પર જ આ શોનું ડ્રામેટાઈઝેશન થયું હોય છે. આવા કેસ વર્ષોના વર્ષો ચાલે, લોકોને માટે તો આ માત્ર સમાચાર જ બની રહે. ગુનેગાર નફ્ફટની જેમ કોર્ટમાં હાજર થાય. જેણે ભોગવ્યું હોય તેનો પરિવાર એ દુર્ઘટનાનો પરિતાપ રોજે રોજ ભોગવતા રહે.  દાદા કહે છે તે વાત સાચી જ છે. એમને કડકમાં કડક શિક્ષા થવી જોઈએ. અને તે પણ વિલંબ વગર. ધર્મગુરુ હોય કે જાણીતો એક્ટર હોય, પ્રધાન હોય કે પૈસાવાળો હોય. યુવાન હોય કે બુઢ્ઢો હોય ગુનેગારને સજા થવી જ જોઈએ. એંસી વર્ષની ઉમ્મરના જાણીતા કૉમેડિયન બિલ કોસ્બીને પણ ત્રણ કાઉન્ટ હેઠળ દશ દશ વર્ષની સજા થઈ. જેઓ એમ માનતા હોય કે અમે ધનિક છીએ, અમે જાણીતા, વગદાર અને સમાજમાં પ્રતિષ્ઠિત છીએ, અમે વય્સ્ક છીએ એટલે અમને સજા થાય જ નહી, એ વાત હવે ભૂલી જવાની.’

 ડો. રાગિણીબહેને કહ્યું. ‘આપણે તો માત્ર છાપે ચઢેલા બનાવો જ જાણીયે છીએ. વણનોંધાયલા બળાત્કારના બનાવો તો દશ ઘણાં હોય છે. ઘરના વડિલો, અરે સગ્ગો બાપ વર્ષોના વર્ષો સુધી દીકરી પર બળાત્કાર કરતો રહે, દીકરીને પિંખતો રહે એવા દાખલાઓ પણ સાંભળ્યા છે. બાળકીઓનું ખૂન થાય કે પોતે આત્મહત્યા કરી લે. ઈન્ડિયામાં ડોક્ટરો પાસે કુંવારી સગીર છોકરીઓના ગર્ભપાતના કેસ આવતા હોય છે. ભારતનો સમાજ જ એવો છે કે ઇજ્જતના ખોટા ખ્યાલોમાં જે બનાવો પોલીસમાં નોંધાવા જોઈએ તે નોંધાતા જ નથી. શિક્ષકો વિદ્યાર્થીની ઉપર બળાત્કાર કરે. ઓફિસના બોસ મહિલા કર્મચારીઓનો ગેરલાભ ઉઠાવે. કાસ્ટિગ કાઉચ એ તો જાણે કાયદેસરની સ્વીકૃત બાબત. જાણે કાંઈ નવાઈ જ નહિ. જો કે ઈન્ડિયામાં પણ હવે ધીમે ધીમે મહિલાઓમાં જાગૃતિ અને હિમ્મત આવવા માંડી છે. મહિલાઓ ત્યારે જ નિર્ભય બની શકે જ્યારે એને એના પરિવારમાંથી પૂરેપૂરો સહકાર મળે. સમાજનો દૃષ્ટિકોણ બદલાય.’

ડોક્ટર ગંભીર વાત કરતાં હતાં. ‘આજે સમય ખૂબ ઝડપથી બદલાઈ ગયો છે. સ્ત્રીઓ માત્ર બચ્ચા પેદા કરીને, ઘરમાં રસોઈ કરીને પુરુષોની સેવા કરવા વાળી ગૃહિણીઓ જ નથી રહી. પુરુષ સાથે દરેક ક્ષેત્રમાં ખભેખભા મિલાવીને કામ કરે છે. સાથે બીજી વાત પણ સમજવા જેવી છે. સ્ત્રી આખરે તો સ્ત્રી છે, પુરુષ એ પુરુષ છે. સમય સંજોગો પ્રમાણે પ્રકૃત્તિ કામ કરતી જ હોય છે. ઉમ્મર અને હાર્મોન્સ પણ કામ કરતાં હોય છે. બળાત્કાર નહિ પણ સ્વૈચ્છિકરીતે પણ જો પુખ્ત ઉમ્મરની બે વ્યક્તિ વચ્ચે પોતાની મરજીથી સંબંધ બંધાય તો એ કેટલું વ્યાજબી અને કેટલું ગેરવ્યાજબી એ પોતે જ નક્કી કરવું પડે. પોતાના અને પોતાના પરિવાર પર શું અને કેવી અસર પડશે એનો પૂરેપૂરો ખ્યાલ બન્ને પુખ્ત ઉમ્મરની વ્યક્તિએ જાતે જ નક્કી કરવો પડે અને પરિણામો ભોગવવાની તૈયારી રાખવી પડે.’

‘તમારા અમેરિકાની તો વાત જ ન્યારી. આગળ પાછળના લફરાંની ચિંતા નહિ. વર્તમાનમાં જે સાથી હોય એના પ્રત્યે વફાદારી રાખો એટલે ભયો ભયો. પછી જો બીજા સાથે સંબંધ બંધાય તો તે અનિતિ નહિ પણ ચિટિંગ કહેવાય. બસ લગ્ન વગર સાથે રહેતાં હોય અને ચિટિંગ થાય એટલે પોટલાં બાંધીને છૂટાં પડી જવું. અને લગ્ન થયા હોય અને કોઈ ચિટિંગ કરે તો ડિવૉર્સ લઈ નવી ગિલ્લી નવો દાવ.’

અમારા મંગુ મૉટૅલથી બહુ લાંબા સમય સુધી દુઃખદ વાત કે ગંભીર વિષયની વાત સહન ના થાય. ‘ડોક્ટર મૅડમ, તમે ગમે તે કહો પણ અમારા અમેરિકામાં પ્રેસિડન્ટ થવા માટેનું એક અગત્યનું ક્વોલિફિકેશન એ છે કે તે વુમનાઈઝર હોવો જોઈએ. અમારા કેનેડિ સાહેબો, અમારા ક્લિન્ટન સાહેબ, અમારા ટ્રંપ સાહેબ, અમારા ઘણાં ગવર્નરો, સેનેટરો, કોંગ્રેસમેનો માટે એમના લફરાઓની સાચી ખોટી અફવાઓ ચાલ્યા જ કરતી હોય છે. જો જેલમાં જાય તો જ જાણીયે કે એણે ખરેખર કંઈ ગુનો કર્યો જ હ;શે બાકી બધું ચોખ્ખું જ. અમારા ટ્રંપ સાહેબ ત્રણ ત્રણ લગ્ન પછી પણ અનેક મહિલાઓના રસિક મિત્ર હતા જ, છે, અને હશે જ.’

આપણા સંસ્કૃત ના ટિચરે શીખવેલું કે

यौवनं धनसंपत्तिः प्रभुत्वं अविवेकिता।
एकैकमपि अनर्थाय किमु यत्र चतुष्टयम्।

               

યૌવન, ધનસંપત્તિ, સત્તા અને વિવેકહીનતા પૈકી એક પણ ઓવરફ્લો થાય તો મોટ્ટો પ્રોબ્લેમ થાય તો ચારે ભેગા થઈ જાય તો આવી જ બને સુનામીમાં બધું સાફ થઈ જાય. સાલુ આપણા ટ્રંપ સાહેબનું પણ આવું જ.

ટેબ્લોડની અફવાઓ પ્રમાણે તો ટ્રંપ સાહેબ સામે સોળ જેટલી મહિલાઓએ  અણછાજતી છેડછાડની વાતો જાહેર કરી હતી. પણ પુરાવા શું? “હી સૅઇડ સી સૅઇડ”ની જ વાતને! હવે તો પોર્ન સ્ટાર સ્ટોર્મી ડેનિઅલ્સ સાથેના સેક્સની અને તે ઈલેક્શન ટાણે જાહેર ન કરવાના ૧૩૦,૦૦૦ ડોલરની વાત પણ ગવાઈ ચુકી છે. આપણા કરસનદાદા પણ ત્રણ ત્રણ  વાર ઘોડે ચઢેલા અને નર્સ સાથે લગ્ન કરવા તૈયાર થયેલા જ ને !’ મંગુએ દાદાને ટ્રંપ સાથે જોડી દીધા.

‘એઈ મંગા, બહુ ફાટ્યો છેને? તારી જ વાત કરને. તારામાં સત્તા સિવાય બધું જ છે. કાળા રંગીને જુવાન દેખાય છે; પૈસાનો ઢગલો છે. વિવેકતો બાપાએ શીખવ્યો જ નથી. તારા શું ભોપાળા હશે તે અયોધ્યાવાળો રામ જ જાણે. આ તારો કરસનદાદો, તારી એક દાદી જીવતી હોય એને છોડીને બીજી પરણવા નહોતો દોડ્યો. એક પછી એક બિચારી ભગવાનને ત્યાં ગઈ પછી જ  બીજીને લાવ્યો હતો. અને તે પણ મારા સ્વાર્થ માટે નહિ પણ મારા છોકરાંઓ મા વગરના ના રહે એટલે અમારા ડોહાઓએ મને ફોર્સ કરીને પરણાવ્યો હતો. અને ત્રણે દાદીઓને અમારા બધા વડીલ ડોસાઓએ “અખંડ સૌભાગ્યવતી ભવ” ના આશીર્વાદ આપ્યા હતા. શું થાય ઈશ્વરેચ્છા બલીયસી. આજે તો હું એકલો જ ને?’ દાદાની આંખ જરા ભીની થઈ. અમને તો દયા આવે. પણ મંગુ એટલે મંગુ.

‘દાદા પેલી હોસ્પિટલની નર્સને તમે અમારી દાદી બનાવવાના હતાં તેનું શું થયું?’

એ મીઠડી તો પરણેલી નીકળી. હું ભોળો ભરમાઈ ગયો. મને શું ખબર કે મજાક કરતી હતી.

 અમારા પંચ્યાસી વર્ષના ડો.રાગિણીએ છેલ્લી સિક્સર મારી. કરસનજી પેલી નર્સ પછી પાંચમો નંબર મારો બુક કરી કરી રાખજો. કરસનદાદાનું મોં જાણે શરમથી લાલચોળ થઈ ગયું.

 અમારી સુપર સિનિયર સિટીઝનની ગંભીર અને હળવી વાતોમાં ક્યારે રાતના અઢી વાગી ગયા તે ખબર ના પડી. મિટિંગ રાત્રે અઢી વાગ્યે પૂરી થઈ. કરસનદાદાએ ખુરશી પર ઘોરવા માંડ્યું હતું. મોં પરના સ્મિત ઉપરથી લાગતું હતું કે કરસનદાદા કોઈક સુખદ શમણાંમાં ઘોરતા હતા. કદાચ ડો. રાગિણીના સ્વપ્નામાં રાચતા હશે.

(રગટઃ તિરંગા જુન ૨૦૧૮)