Category Archives: ચન્દુ ચાવાલા

ચંદુની ગુગલી માસી – હળવી વાતો

પ્રવીણ લેખક કાર્ટુન.jpg

પ્રવીણ શાસ્ત્રી

ચંદુની ગુગલી માસી

‘શાસ્ત્રીજી આવતી કાલે સાંજે ગેટ ટુ ગેધર રાખ્યું છે. ગાંડાઓનું સંમેલન છે આવી રહેજો.’  અમારા ચંદુની ધર્મપત્ની ચંપાનો ફોન આવ્યો.

‘ગાંડાઓના ગામમાં મારું શું કામ? મને યે તું ગાંડો ગણે છે?’

‘ના ના પ્રવીણભાઈ, અમારા ઘરમાં બધા ચસ્કેલ ભેગા થવાના છે. આતો તમને તમારા આર્ટિકલ માટે સબ્જેક્ટ મળે એટલે કહું છું. એડવાન્સ ઇન્ફોર્મેશન.’

મોટેભાગે ઈન્વિટેશન ચંદુનું જ હોય પણ હમણાં હમણાં નવરા ચંદુના તૂત વધ્યા હતાં અને ચંપા જ અમને બધાને એક કે બીજા બહાને બોલાવતી હતી.. અમે બધા નાનપણથી જ સુરતના એક મહોલ્લામાં મોટા થયેલા, અમારી બ્રાહ્મણ વાણીયા દેસાઈની શેરીની પાછળ જ ઘાંચી શેરી. એમાં બે ત્રણ મોટા કુટુંબના વીશ પચ્ચીસ ઘરો. બધા જ માલદાર વેપારીઓ. તેમાંથી અડધા ભાગના મેટ્રીક ફેઇલ અને અડધા ખૂબ ભણેલા. અમારા ચંદુભાઈ કેમિસ્ટ્રીમાં M.Sc. ગોલ્ડ મેડાલિસ્ટ. પણ ભણવા ખાતર જ ભણેલા; ડિગ્રી મળ્યા પછી જૂની ચાની પેટીમાં બધા ચોપડા મૂકાઈ ગયેલા અને વેપારમાં પડી ગયેલા. મારે ઘણાં કુટુંબો સાથે ઘરોબો. ઘાંચી એટલે મસ્તાની કોમ. જાહેરમાં ખૂબ લડે ઝગડે અને અંદરથી એકના એક. સવારે માથાં ફોડવાની વાત કરે અને રાત્રે સાથે બેસીને બાટલી પણ પીએ. ઘરમાં બૈરાં લડતા હોય અને બહાર ઓટલા પર માટિડા તીન પત્તી પણ રમતાં હોય.

‘શાસ્ત્રીભાઈ, એક વીકથી ગુગલી આવી છે. બે દિવસ પછી જવાની છે. તમને પણ યાદ કરતી હતી.’

ગુગલી, ચંદુની દૂરની માસી થતી હતી. ઉંમરમાં ચંદુ કરતાં એક બે વર્ષ નાની પણ ખુબ ચંચળ અને ચાલાક. હોંશીયાર પણ ખરી. તોફાની પણ એટલી જ. બધા છોકરાઓ સાથે ગુંડાગીરી કરી જાણે. એનું મૂળ નામ તો ગાર્ગી પણ એ નામ એને પોતાને પણ યાદ હશે કે કેમ એ એક સવાલ છે. અમે મહોલ્લામાં બોલબેટ રમતા. (ક્રિકેટ શબ્દ ના બોલાય – ક્રિકેટનું અપમાન થાય). ગુગલી ઓટલા પર બેઠી હોય અને કોઈ ફટકો મારે અને એના ઓટલા પાસે બોલ જાય તો કૂદીને કેચ કરી લે. એ રમતી હોય કે ન રમતી હોય તો પણ પેલો આઉટ ગણાય. બોલ એના હાથમાં આવે તો એ સ્ટાંપ પર એવી રીતે મારે કે બેટ્સમેનના બે પગ વચ્ચેથી પણ સ્ટાંપને ઉડાવી છે. ગમે ત્યારે છોકરાઓ વચ્ચે ઘૂસી જાય. બેટ ખૂચવીને બેટિંગ કરવા માડે. તે વખતે અમને કાંઈ “ઓફ સ્પિન” કે “દૂસરા” બોલિંગનું ભાન ન હતું પણ કોમેન્ટ્રી સાંભળતાં અમે ગુગલી શબ્દ સાંભળેલો. રમતમાં ને રમતમાં ચંદુએ એનું નામ ગુગલીમાસી પાડી દીધેલું. પછી તો એનું નામ જ ગાર્ગીને બદલે ગુગલી થઈ ગયેલું.

મહોલ્લાના જ ગુણવંતભાઈ સાથે અમારી ગુગલીના લગ્ન થયેલા. ગુણવંતભાઈ ખુબ જ શાંત, ઠરેલ અને વ્યવહારુ યુવાન. ત્રણ ભાઈઓમાં તદ્દન નાના. બિઝનેશ એ જ સંભાળે. ગુગલીને એ ખુબ પ્રેમ કરતા. કમનસીબે લગ્નના એક વર્ષમાં જ ગુણવંતભાઈ ટૂંકી માંદગીમાં ગુજરી ગયા.

ગુગલીના સાસરીઆઓએ જ કહ્યું કે બેટી ‘નાતરુ કરી લે, આપણી નાતમાં તો રિવાજ છે. અમે તને દીકરીની જેમ વળાવીશું ગુણવંતનો ભાગ પણ તારો.’ પણ એણે કહેલું કે મન થશે તો પરણીશ, પણ અત્યારે પરણવું નથી. એણે સાસરાનો બિઝનેશ સંભાળી લીધો. પરણવાનું ભૂલાઈ ગયું. બન્ને જેઠ જેઠાણી એને નાની બહેનની જેમ પ્રેમ કરતાં. જેઠ જેઠાણી ના સંતાનો એને “ગુગલીમમ્મી” કહેતાં. અમે બધા મિત્રો અમેરિકા આવી ગયા. ગુગલી સાસરા પરિવારના સ્નેહમાં ગળાઈ ગઈ.

મેં એને ફ્રોકમાં જોયલી, લગ્ન પછી સાડી લૂગડામાં જોઈ હતી. છેલ્લી વાર એ અમેરિકા આવી ત્યારે ડિઝાઈનર ગાઉનમાં જોઈ હતી. તોફાની છોકરીનું ધીર ગંભીર પ્રભાવશાળી બિઝનેશ લેડીમાં પરિવર્તન થઈ ગયું હતું.

ચંપાએ ગુગલીમાસી આવી તેની વાતમાં ગાંન્ડા સંમેલન કેમ કહ્યું તે સમજાયું નહિ. બીજે  દિવસે હું કાર લઈને નીકળ્યો. હું કાયમ મારો સેલ ફોન GPS જાણીતી જગ્યાએ જવાનું હોય તો પણ કનેક્ટ કરી રાખું છું. ટ્રાફિક ઈન્ફોર્મેશન મળતી રહે. તે દિવસે મારા જાણીતે રસ્તે પણ એક્ઝિટ ચૂક્યો અને GPS એ મને રિકેલ્ક્યુલેટ કરતાં કરતાં બીજા બાર માઈલના ચકરાવામાં નાંખ્યો. આખરે એક કલાક મોડો પહોંચ્યો.

બધા મિત્રો મારી જ રાહ જોતા હતાં. રગડા સમોસા ઝાપટતા હતા. મેં પુછ્યું ગાન્ડા સમ્મેલના પ્રેસિડન્ટ કોણ છે અને ક્યાં છે. મારો સવાલ ચંદુ માટે હતો પણ ગુગલી આવીને મને વળગી પડી.

પ્રવીણભાઈ આઈ એમ ધ પ્રેસિડન્ટ. પહેલાં તો મળતી તો વાંકી વળીને પ્રણામ કરતી. આજનું સ્વરૂપ અલગ હતું. એણે તદ્દન ટૂંકું વ્હાઈટ શોર્ટ અને બ્લેક ટીશર્ટ પહેર્યું હતું. ટીશર્ટ પરસેવાથી લથબથ થતું હતું. આજે તમે મોડા આવ્યા. વહેલા આવ્યા હોત તો ચાવાલાજીની દશા જોવાની મજા આવતે. ભાણીયાજીને ખૂબ દોડાવ્યા.એના કરતાં તો ચમ્પાભાણી સારું રમ્યા.

તમે શું રમ્યા?

બેકયાર્ડમાં ટેનિસ રમ્યા.

ચંદુએ સંદિપ કોઠારીનું જોઇને એના બેકયાર્ડમાં ટેનિસકોર્ટ બનાવ્યો હતો. તેમાં ટેનિસ રમીને ૭૦+ની માસીએ ૭૫+ના ચંદુ ભાણીયાને હંફાવ્યો હતો. આજની ગુગલી ફરી જાણે ટિનેજર ગુગલી બની ગઈ હતી.

અમારા “ઓન ટાઈમ” દોસ્ત, ડોકટર કેદારે પુછ્યું, ‘શાસ્ત્રીજી, આજે કેમ મોડા પડ્યા?’

‘અરે ભાઈ, જવા દોને! વિચારમાંને વિચારમાં એક એક્ઝિટ ચૂક્યો આ Gps મને રખડાવ્યો. સોરી મોડો પડ્યો. વોટ ડીડ આઈ મિસ?’

‘એપેટાઈઝર સિવાય બીજું ખાસ કશુ જ નહિ.’

‘શાસ્ત્રીજી, આ તમારા દોસ્ત ગયે મહિને ચંદ્ર પર જઈ આવ્યા અને ગાંડા થઈ ગયા છે. તેમાં આ ગુગલી માસી આવીને જોડાઈ ગઈ. આખો દિવસ અને રાત બન્ને જણા નાસા, ઈસરો, સ્પેસ સ્ટાર, પ્લેનેટ, સેટેલાઈટ પર ગુગલ કર્યા કરે છે. બસ એક પછી એક. હવે આંખે વંચાતું નથી તો પણ ફોન્ટને ભમરડા જેવા કરીને વાંચે છે. મારી સાથે વાત કરવાનો પણ સમય નથી. બ્રેકફાસ્ટ, લંચ, ડિનર ખાતી વખતે પણ ટિનેજરની જેમ હાથમાં રમકડું હોય. રમકડામાં ગુગલ હોય, ગુગલમાં નાસા હોય, અને નાસામાં સ્ફુટનિક હોય. જાણે બન્ને ગુરુદેવ અને હનુમાનજીની જાત્રાએ જવાના હોય એમ જ્યુપિટર ને સેટર્ન એવી લમણાંઝીંકમાં લાગી ગયા. બેમાંથી એકેયને મારી સાથે વાત કરવાની ફુરસદ નથી.’ ચંપાએ હાયવરાળ કાઢી.

‘સાસ્ટરી, ટૂ ગરડા ઠીઓ. એહીં પૂરા ઠીયા. મગજમાં વાર્ટાના વિચાર ભમટા ઓય, કાંઠી કાં ગુસી જાય ટેનું ભાન ની રે પછી જીપીએસ નો વાંક કારે. પચ્ચીહ વરહ પે’લ્લાનું ડીકરાઓએ ફેંકી ડીઢેલું જીપીએસ વાપરે, રસ્ટો ચૂકી જાય પછી જીપીએસનો વાંક કારે.’

‘ચંદુભાઈ, આ જીપીએસ કેવી રીતે કામ કરે એ મને હજુ પણ સમજાતું નથી.’

‘ટો હું ટને હમજાઉં.’

‘ના માંડી વાળો. હું સુરતમાં જન્મેલો પણ હવે હું હુરતી લેન્ગ્વેજ ભૂલી ગયો છું. ક્યાંતો ગુજરાતી ભાષામાં કે અંગ્રેજીમાં વાત કરો. તમારું “હુરટી” માથાં વાગે છે.’

‘ઓકે ઓકે. શાસ્ત્રીજી તમે મારી “હુરટી”નું બારમું કરી નાંખ્યું. યુ નો. મેની પીપલ ઈવન ડોન્ટ નો, વ્હોટ ઇસ જીપીએસ. વ્હોટ જીપીએસ મિન્સ.’

‘આપણા તારાઓના ઝૂમખાઓને આપણે નક્ષત્ર કહીએ છીએ……’

‘હા હા હા હા તમે ચંદ્ર બનીને રોહિણી પર લટ્ટુ થયા હતા તે નક્ષત્રની વાત કરો છોને શ્રીમાન ચંદ્રકાંતજી.’ ચંપા ચંદુની ગયા મહિનામાં આવેલા સ્વપનાઓની વાત હજુ ભૂલી ન હતી. ચંપા વાતમાં કૂદી.

‘પ્લીઝ ચંપા, નો ફન. હું શાસ્ત્રીજી સાથે સાયન્સની સીરીયસ વાત કરું છું. નક્ષત્ર એટલે નક્ષત્ર, constellation, કોન્સ્ટેલેશનની વાત કરું છું. ગુગલી, તું જ શાસ્ત્રીજીને સમજાવ. આપણી ગુગલીમાસી હવે ખરેખર મોડર્ન ગાર્ગી બની ગઈ છે. મોટા ફેમિલીની ગુગલી દાદીમાને ઘરકામ અને બિઝનેશમાંથી રિટાયર્ડ કરી દીધી છે. કોમ્પ્યુટર અને ફોન પર બસ ગુગલ ગુગલ અને ગુગલ કર્યા કરે છે. એક પણ સબ્જેક્ટ એવો નથી જે ગાર્ગી ન જાણતી હોય. એક વીકમાં તો મને માસી પાસે ઘણું શીખવા જાણવા મળ્યું.’

‘અમારા કેદારે પણ એમાં ટાપસી પુરાવી. ‘હવે તો હું પણ મેડિકલ પ્રેક્ટિશમાંથી નવરો પડ્યો છું. રોજે રોજ મેડિકલ ફિલ્ડમાં નવું નવું આવતું જ જાય છે. સ્મોલ પ્રીન્ટસ બુક્સ કે જરનલ વાંચવાને બદલે બીગ સ્ક્રિન કોમપ્યુટર પર ગુગલ જ ફંફોળતો રહું છું.’

‘શાસ્ત્રીભાઈ. હું નહોતી કહેતી કે આજે ગાન્ડાઓનું સંમેલન છે.’ ચમ્પા આજે ચંદુને હેરાન જ કરવા માંગતી હતી.

‘ચંપા, આજે આ લોકો કંઈ જાણવા જેવી વાત કરે છે. જો તને રસ ન પડતો હોય તો કિચનમાં જઈને મારે માટે કેરેટ હલવો બનાવી લાવ. આ લોકોને વાત કરવા દે.’ કરસન દાદા બરાડ્યા. ‘ગુગલી, તું વાત ચાલુ રાખ.’

‘દાદા, મોટાભાગના લોકો તો જાણે જ છે કે જીપીએસ એટલે ગ્લોબલ પોઝિશનિંગ સિસ્ટીમ. એનું ભદ્રમ્ભદ્રીય ભાષાંતર “વૈશ્વિક સ્થળનિર્ધારણ પ્રણાલી”

 ‘આ જીપીએસ અમેરિકન ‘નાસા’ નું સર્જન છે. આપણી પૃથ્વીની આજુબાજુ ચંદ્ર ફરે છે એ કુદરતી ઉપગ્રહ છે. જીપીએસ માનવ સર્જીત ઉપગ્રહ છે. આમ તો પૃથ્વીની આજુબાજુ હજારો માનવ સર્જીત સેટેલાઈટસ ચકરડા લેયા કરે છે; તેમાં આ જીપીએસમાં પહેલાં ૨૪ સેટેલાઈટ પરિભ્રમણ કરતાં હતાં; પણ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૯ની માહિતી પ્રમાણે ૩૧ સેટેલાઈટ પૃથ્વીની આજુબાજુ ફરે છે અને કાર્યરત છે જ્યારે ૯ રિઝર્વમાં છે, બે ના ટેસ્ટ ચાલી રહ્યા છે અને ૩૦ રિટાયર થઈને નક્કામાં થઈને ગોળગોળ ફર્યા કરે છે. નાસાના જીપીએસનો મૂળ ઉદ્દેશ તો મિલિટરી વપરાશને માટે જ હતો પણ હવે અમેરિકાએ સિવિલ ઉપયોગ માટે પણ રમતો મૂક્યો છે. તમારા રિસિવર યુનિટ સાથે એકી સાથે ચાર સેટેલાઈટ સિગ્નલ મોકલે છે અને તમારી પોઝિશન નક્કી કરે છે. જીપીએસ દ્વારા ઘારેલી જગ્યાએ રોકેટ મિસાઈલ મોકલી શકાય છે.’

‘૧૯૯૯માં કારગિલ યુદ્ધ વખતે પેન્ટાગોને ભારત માટે પાકિસ્તાનની ફેવરમાં જીપીએસ બ્લોક કરી દીધું હતું. બસ ત્યાર પછી ભારતે પણ NAVIC (acronym for NAVigation with Indian Constellation નાવિક નેવિગેટર લોન્ચ કર્યું. આ સિસ્ટિમમાં સાત સેટેલાઈટ છે. અત્યારે તે સિવિલીયન અને મિલિટરી માટે વપરાય છે. સેટેલાઈટના આરંભનો યશ રશીયાને ફાળે જાય છે.’

‘રશીયાએ આશરે ૮૪ કિલોગ્રામ વજનનો પહેલો ઉપગ્રહ, સ્પુટનિક ઑક્ટોબર ૪, ૧૯૫૭માં અવકાશમાં મોકલ્યો હતો. એ તો તમને બધાને યાદ હશે. એક કલાકમાં ૨૯૦૦૦ કિ.મી સ્પીડે કાર્તિકસ્વામીની જેમ ૯૬.૨ મિનિટમાં પૃથ્વી માતાની પ્રદ્ક્ષણા કરી હતી. પણ આપણા ગણપતિ બાપ્પા તો મૂષક સવારીમાં ડોલતાં ડોલતાં સાત મિનિટમાં તો એના પેરન્ટસના સાત રાઉન્ડ લગાવીને પીઠી ચોળાવીને મ્હાયરામાં વિરાજમાન થઈ ગયા હતા.’

‘ગુગલી, વાત આડે પાટે ના ચઢાવ. સરખી વાત કર.’ કરસનદાદાને ઈન્ટરેસ્ટ પડ્યો.

‘હાં, તો હું એમ કહેતી હતી કે  સ્પુટનિક પછી તો સ્પેસ રેસ શરૂ થઈ ગઈ. હમ ભી કૂછ કમનહિ. ભારત પણ સેટેલાઈટ મોકલવામાં પાછું નથી પડ્યું. ઈસરોએ બીજા ૨૮ દેશના સ્ટેલાઈટ પણ લોન્ચ કર્યા છે. આજ સુધીમાં આશરે ૨૪૦ કરતાં વધુ કોમર્સિયલ વપરાશને માટે અવકાશમાં મોકલ્યા છે.’

‘હે ભગવાન મને બીજા સો વર્ષનું આયુષ્ય આપ કે હું દિવસે દિવસે થતી માનવ શોધ માણી શકું.’ અમારા ચંદુએ હાથ અને ડોકું ઊંચું કરી પ્રાર્થના કરી. ‘ઓ માઈટી ગોડ બ્લેસમી હમ્ડ્રેડ યર્સ ટુ સી ધ ન્યુ વર્ડ.’

અને ચંપા કોપરાની સુરતી પેટિસ અને ગાજરનો હલવો લઈને ફેમિલી રૂમમાં દાખલ થઈ.

‘ઓ માઈટી ગોડ, પ્લીઝ, બ્લેસ માય બિલવેડ હસબન્ડ વન હન્ડ્રેડ, ફિફ્ટીવન રોબેટિક અપ્સરા ફ્રોમ ધ હેવન. આ તમારો ગુગલ-ગુગલી જ્ઞાનયજ્ઞની સમાપ્તિની આરતી ઉતારો અને પ્રસાદના એપેટાઈઝરમાં ગરમ ગરમ પેટિસ અને હલવાથી શરૂઆત કરો. દિવાળી ડિનરનો મહાપ્રસાદ તો બાકી છે..’

બધા મનભાવન વાનગી પર લાગી પડ્યા. અને ચંપાને શાંતિ થઈ ગઈ.  ગુગલ-ગુગલીની વાત ભૂલાઈ ગઈ.

“તિરંગા” નવે. ૨૦૧૯

પ્રવીણ શાસ્ત્રી.

ચંદુયાન અને રોહિણી

પ્રવીણ લેખક કાર્ટુન

ચંદુયાન અને રોહિણી

ગયા સપ્ટેંબર મહિનાની ચૌદર્મી તારીખે વહેલી સવારે ચંદુ ચાવાલાનો ફોન આવ્યો.

‘સાસટ્રી, આજઠી ટારે રોજ મારે ટાં જમ્મવા આવવાનું છે.’

મેં પુછ્યું, ‘કેમ રોજ, રોજ શું છે?’

‘ટુ બામન છે ને એટલી પન ખબર નઠી? કેલેન્ડરમાં જૂએ છે કે નૈ? આજથી હરાઢીયા ચાલુ ઠાય છે.’

‘ડર વરસે ટો એક બામનના પોયરાને બુક કરાવી રાખેલો. રોજ આવીને જમી જટો. ને રોજના પાંચ ડોલર ડખણાં લઈ જટો. હવે એ પોઈરો હાઈસ્કુલમાંગીયો એટલે નખરા કરટો થઈ ગયો. ડિકરાને રોજના પચ્ચીહ ડોલર ડખના જોઈએ છે અને કે છે; રોજને રોજ લારવા, ડૂઢભાટ, મગજ, ડેસી દાલભાટ નઠી ભાવટા. એને સાલાને હરાઢીયામાં પંજાબી, ઈટાલિયન, મેક્સીકન, ચાઈનિસ, ઠાઈ ફૂડ જોઈએ છે. ચંપાએ એને ફાયર કરી ડીધો. બામન ને આપના ડોહાઓ જે ખાટા તે જ ખવરાવાય. મેં ચંપાને કીઢું એના કરટાં સાસ્ટ્રીને જ બોલાવીએ ટો કેમ. ચોખ્ખો બામન છે. ઈન્ડા પન ખાટો નઠી, અને ડારુ પન પીટો નઠી.’

‘સોરી ચંદુભાઈ હું પણ બગડેલો બ્રાહ્મણ છું. તમારે માટે નકામો. હું રેશનાલિસ્ટ નથી પણ અમુક રિવાજોમાં માનતો નથી. મારે ત્યાં શ્રાદ્ધ પક્ષમાં માત્ર એક દિવસ સદ્ગત વડીલોને યાદો તાજી કરીને માનસિક તર્પણ કરીયે, વડીલોની સ્મૃતિને વાગોળીએ અને દૂધપાક પૂરી ખાઈને જલસા કરી લઈએ છીએ. બ્રાહ્મણ, ગાય, કુતરા, કાગડાની વાત છોડો. અમેરિકામાં એવું કોઈ રખડતું ઢોર મળવાનું નથી. તમે ખાઈ પીને વડીલોએ તમારે માટે જે કાંઈ કર્યું હોય એને યાદ કરો; અને જો ધર્મને નામે કોઈને ખવડાવવું હોય તો, અનાથ ગરીબ બાળકો કે વૃદ્ધોને ભોજન પુરું પાડતી હોય એવી કોઈ સંસ્થાને ભારતમાં બસો પાંચસો દાન કરો.’

‘ચાલ ટારે મરઘે હવાર. પન કાલે રવિવાર છે. બઢા દોસ્ટારને બોલાવેલા છે. હાથે બેહીને જલ્સા કરીશું. મને હમના હમના બૌ ફની ડ્રીમ આવે છે. મારે ટારી હાથે ને આપના વિડવાન ડોસ્ટ ડાક્ટર કેડારને અને મંગાને પન બોલાવેલો છે.’

આમ પણ અમે મહિનામાં એક બે વાર ભેગા થતાં જ હોઈએ છે. રવિવારે સાંજે અમારો ડાયરો ચંદુભાઈનેત્યાં જામ્યો હતો. મેં આ પહેલાં પણ જણાવ્યું હતું કે અમારા ચંદુભાઈ અને ચંપાવતીએ લગ્ન પહેલાં જ થોડી ગરબડ કરી નાંખેલી એટલે ન છૂટકે ડોહાઓએ કમને પણ શ્રાદ્ધ પક્ષમાં ચંદુને ઘોડે ચઢાવી દીધેલો. એ યાદમાં ગમેતે એક દિવસે એન્નીવર્સરીમાં કેઈક મેમોરિયલ થઈ જતું.

હું ચંદુને ત્યાં ગયો ત્યારે ચાળીસ પચાસ નાના મોટા માણસો ભેગાં થયાં હતાં. ગપ્પા મારતા હતા.

મેં પુછ્યું ‘ચંદુભાઈ તમારા ડ્રીમની વાત શું છે?’

‘સાસ્ટ્રી, મારે નઠી કે’વી.’

‘શાસ્ત્રીજી ચંદુએ મને ફોન પર વાત કરી છે.’ મંગુએ કહ્યું. બસ પછી તો મંગુએ પેટ પકડીને ખડખડાટ હસવા માંડ્યુ. અટકે જ નહીં. કપિલ શર્મા શોમાં પેલો કીકુ શારદા તો જૉક કહ્યા પછી ગાંડાની જેમ હસે; પણ મંગુએ તો ચંદુની વાત કહેતાં પહેલાં જ મોટે મોટેથી હસવા માંડ્યું. આંખ નાકમાંથી પાણી નીકળતા થઈ ગયા. જેમ તેમ કરતાં અટક્યો.

સામાન્ય રીતે ગંભીર રહેતા અમારા મિત્ર, ડોક્ટર કેદારે કહ્યું ‘મંગુભાઈ, મામલો શું છે? જરા અમને કહો તો અમે પણ લાફિંગ ક્લબમાં જોડાઈ જઈએ. અમારા ફેફસાને પણ એક્સર્સાઈઝ મળે.’

ચંદુ સામે આંગળી કરીને કહ્યું; ‘આપણા સુપર સ્ટાર, ચંદ્રકાંત ચાવાલા ગયા’, એણે પાછું  ખડખડાટ હસવા માંડ્યું.

ચંદુભાઈ ચિઢાયા. ‘વાતમાં કાઈ દમ નથી ખાલી પીલી, ખોટું હસે છે.’

મંગુએ ગ્લાસમાંનો બિયર પુરો કર્યો. ‘ઑકૅ. ઑકૅ. છેલ્લા પંદર દિવસથી જ્યારે ચંદુ બપોરનો નેપ લે છે ત્યારે રોજ જ એકનું એક ડ્રીમ રીપીટ થાય છે. એ ડ્રીમ એને એટલું ગમે છે કે ઊંઘ ન આવતી હોય તો પણ શેડ બંધ કરીને સ્વપનું લાવવાને માટે ગોદડું ઓઢીને સૂઈ જાય છે; અને પાછું જોવા માંડે છે.’

‘ના ના એવું નથી. મંગુને મસાલો નાંખીને વાત વધારવાની કુટેવ છે.’ વાત ચાલતી હતી અને મહિલા મંડળ પણ આવી ચઢ્યૂં. ચંપાએ પુછ્યું ‘મંગુભાઈ, એમના સ્વપનાની એવી તે કેવી વાત છે કે એમણે તમને કહી અને મને ના કહી?’

મંગુએ વાત કહેતાં પહેલાં હસવા માંડ્યું. અમારા કરસનદાદાએ બરાડો પાડ્યો. ‘મંગા, પહેલાં વાત ભસ અને પછી હસજે. જો અમને હસવા જેવું લાગશે તો જ અમે હસીશું.’

વાતાવરણ શાંત થયું.

‘ચંપા, તારા હબીને રોજ ફની સ્વપનું આવે છે. મોદીજી એને માટે ખાસ ચાર્ટર પ્લેઇન મોકલે છે. એમાં એ બેંગલોર ઈસરો સેંટર પર જાય છે. આ ૨૦૧૯ નથી પણ ૨૦૨૪ની સાલ છે.’

‘ચંદ્રયાન-૩ની પુરી તૈયારી થઈ ગઈ છે.  રોકેટ ફાયર થવાનું કાઉન્ટ ડાઉન ગણાય છે. જાપાનની સ્પેસ એજન્સીએ મોકલેલું લુનાર રોવર અને લેંડર પણ ગોઠવાઈ ગયું છે.’

‘મોનિટર કન્ટ્રોલ લેબમાં મોદીજી બેઠા છે. આપણા ચંદુભાઈ બાઘા મારે છે. એમની આજુબાજુ સ્પેસ સાઈન્ટિસ્ટોનું ટોળું છે.’

‘મોદીજી ચંદુભાઈને કહે છે. “શ્રી ચંદ્રકાંતજી, આ એક સિક્રેટ મિશન છે. દુનિયાને એટલી જ ખબર છે કે આપણે ચંદ્રની સાઉથ પોલનો જ અભ્યાસ કરવાના છીએ. પાણી છે કે નહિ અને ત્યાંની અંધારી રાત્રે રોવર સાથે કેમ ભટકવું અને નવું શોધવું એ મિશન છે. અમેરિકા કે બીજા દેશના લોકોને ચંદ્ર પર રહેવા જવાનો રસ હોય એમ લાગતું નથી. પણ આપણે તો ત્યાં વસાહત ઉભી કરવી જ છે. નાસા સાથે ખાનગી સમજૂતી થઈ છે કે સૌથી પહેલાં એક ઈંડિયન અમેરિકન સિટીઝનને કાયમને માટે ચંદ્ર પર રહેવા મોકલવા છે. એમાં મારી ભલામણથી તમારું સિલેક્શન થયું છે. તમારા જન્માક્ષર મેચ થયા છે. તમારું નામ પણ ચંદ્રકાંત છે. ચંદ્રપતિ છો. તમે ગુજરાતી છો. તમે મારી જ્ઞાતીના છો. અને મારી જેમ ચાવાલા પણ છો. તમે બત્રીસ લક્ષણા છો. તમારે ચંદ્ર પર જવાનું છે અને કાયમને માટે ત્યાં જ રહેવાનું છે. ત્યાં તમારે નવો સંસાર માંડી નવું આર્યાવત સર્જવાનું છે.”

“ તમે તો ઈંટેલિજંટ છે એટલે તમને ખબર તો હશે જ કે સૌથી પહેલાં એપોલો ૧૧ માં નીલ આર્મ્સ્ટ્રોંગ અને એડવીન બઝે, એકવીશ કલાક અને એકત્રીસ મિનિટ (૨૧ક-૩૧મિ) ચંદ્ર પર ગાળી હતી, ત્યાર પછી અમેરિકાએ એપોલો ઉડાવી ઉડાવીને કુલ બાર (૧૨) જણાને ચંદ્રની ધરતી પર ઉતાર્યા હતા. છેલ્લે ડિસેમ્બર ૧૯૭૨માં એપોલો ૧૭માં યુજીન અને હેરિસન ચંદ્ર પર ઉતર્યા અને તેઓ ચંદ્ર પર ૩ દિવસ ૨ કલાક ૫૯ મિનિટ ગાળી હતી. એટલે કે લગભગ ૭૫ કલાક. પણ એ લોકોને ચંદ્ર પર ન ગમ્યું એટલે પાછા નાસી આવ્યા. તમારે તો ત્યાં જ રહેવાનું છે. અત્યારે તમને એનું કારણ કહેતો નથી”

“તમે પૃથ્વી પરથી ગયેલા ચંદ્ર પરના પહેલા વસાહતી આદી માનવ ગણાશો. ઈસરો અને જાપાનીસ સ્પેસ એજન્સી JAXA બનાવેલું લુનાર રોવર અને લેંડર એના પ્રોગ્રામ પ્રમાણે એનું કામ કરશે. અને સ્પેસક્રાટ પાછું આવશે. તમને ત્યાં બધે ગોલ્ફ કાર્ટ જેવું રોવર મળશે. અમે તમને પાણીપુરી સહિતની જીવન જરૂરિયાત માટેની બધી વસ્તુઓ પહોંચાડીશું.”

આમ કહીને મોદીજીએ ચંદુભાઈને બે મિનિટ પિસ્તાળી સેકંડનું ગાઢ આલિંગન આપ્યું. મોદીજી હગ કરવાનો રેકોર્ડ ધરાવે છે. એની છપ્પનની છાતી જેને વળગે તે વ્યક્તિ મોદીજીનો ભક્ત બની જાય.

આલિંગન પછી ઈસરોના માણસોએ ચંદુભાઈને સ્પેસ સૂટ પહેરાવીને H3 રોકેટમાં ધકેલી દીધા.

‘મંગા, આમાં તને હસવા જેવું શું લાગ્યું?’ કરસનદાદા મંગુ મોટેલ પર ખિજવાયા.

કેદારે પણ કહ્યું કે ‘ચંદુભાઈએ ચંદ્રયાન-૩ ની માહિતી વાંચી હશે તે સ્વપનામાં આવતી હશે. એમણે જે જોયું તે હકિકતમાં સાચું જ છે. એપોલો ૧૧ અને ૧૭ની માહિતી પણ સાચી જ છે. ચંદુભાઈ, તમારા સ્વપનાની વાતે બધાને કેટલીક વાત જાણવા મળી. એ વાત પણ સાચી છે કે જાપાન સાથે લુનાર રોવર અને લેંડરનો સહયોગ છે. ઈટ્સ એજ્યુકેશનલ ડ્રીમ. કોંગ્રેચ્યુલેશન ચંદુભાઈ. આવા રિકરિંગ ડ્રીમ અમુક વખત રીપીટ થાય અને પછી આપોઆપ બંધ થઈ જાય. આમાં ચંદુભાઈ એકલા નથી લાખ્ખો લોકોને આવા રીકરિન્ગ ડ્રીમ આવતા હોય છે. તમારા જીવનમાં ઊંડે ઊંડે એવું કંઈક છે જેને તમે સ્વીકાર્યું નથી અથવા તો કોઈ અશક્ય મહેચ્છાને બહાર આવવા નથી દીધી તે સ્વપ્ન દ્વારા જાગૃત થાય છે. સફળતા પૂર્વક ભણેલા એજ્યુકેટેડ માણસને પણ એવાં સ્વપના આવે છે કે એ  એક્ઝામ આપવા જાય છે અને કાંઈ યાદ આવતું નથી.  ઈન્ટરનલફોબિયા જાગ્ર્ત થાય છે. કોઈક હવામાં ઊડે છે તો કોઈક જાહેરમાં કપડા વગર ફરે છે.  વ્યક્તિ સાથેના સારા માઠા પ્રસંગોમાં વાસ્તવમાં ન બન્યા હોય તે બનતા દેખાય છે. બીક લાગે એવા સ્વપના આવે છે. જાગ્રૂત થતાં એ વિખેરાઈ જાય છે. બધા જ સ્વપના આપણને યાદ રહેતાં નથી. ઊંઘવાના સમય અને ઊંગતા પહેલાં કોઈ બીજા જ વિષયના વિચારમાં ચિત્ત પરોવો તો એકની એક વાત પુનરાવર્તિત થતી અટકે છે. જો એ બોધર કરે તો સાયકોલોજીસ્ટને મળવું જરૂરી છે. પણ મને નથી લાગતું કે ચંદુભાઈને કોઈ માનસિક પ્રોબ્કેમ છે અને સાઇકિયાટ્રિકને મળવું પડે.’ કેદારે રિકરિંગ ડ્રીમ વિશે માહિતી આપી. આમાં હસવા જેવું અમને લાગ્યું જ નહિ.

‘ના ડોક્ટર સાહેબ, તમે આખી વાત સાંભળી જ નથી. ચંદુ તું બધાને જાતે કહે છે કે પછી તે જે મને કહ્યું છે તે બધાને હું જ કહી સંભળાઉં?’

‘મંગા, મારી મોટી ભૂલ કે મેં મારા ડ્રીમ્સની વાત તને કરી. હું શાસ્ત્રીને વાત કરવાનો હતો અને ભૂલમાં તારો નંબર લાગી ગયો. મેં થોડી વાત કરી. તે મૂગા રહીને સાંભળ્યા કર્યું. બદમાશ ભસ્યો પણ નહિ કે હું મંગો છું. શાસ્ત્રી નથી. સ્વપનું પુરું થયું. હવે આગળ કહેવા જેવું કશું જ નથી.’

‘અરે દોસ્તો સાંભળવા જેવું તો હવે જ છે.’ મંગુ મૂડમાં હતો

ચંદુનું ડ્રીમ પાર્ટ ટુ.

‘ચંદુભાઈનું H3 રોકેટ ઊડ્યું. આપણી પૃથ્વીની એક બે પ્રદક્ષિણા કરીને પૃથ્વીના ગુરુત્વાક્ક્ષણની બહાર નીકળી ગયું. ઈસરો કમાન સેંટરમાંથી સિગ્નલ અને સૂચના આવતા હતા. રોકેટમાં ચંદુભાઈના પગ ફ્લોરપર રહેતા ન હતા. અધ્ધર ઊંધા ચત્તા થતા હતા. હવે હું ચંદુભાઈએ મને ફોન પર જે વાત કરી તે એના શબ્દોમાં જ કહીશ.’

‘શાસ્ટ્રી, ટુ આ વાટ કોઈને કે ટો નૈ.’

મોડીસાહેબે મારે હારુ પ્લેન મોકલેલું ટ્યારે મેં ખાઢેલું પન નૈ. ભૂખ લાગેલી. પેટમાં કડાકા બોલે ને રોકેટના કડાકા બોલે. રોકેટ ના બઢા ભાગ છૂટા પડતા ગૈલા. છેલ્લે બે પાંખવારૂ કેપ્સ્યુઅલ જેવું જ ઊડતું હતું. મેં ટો જોરથી બુમ પારી, ચંપા ખાવાનું આપ. પણ ચંપા થોરી ખાવાનું આપ્પાની ઉતી. ઍતલામાં એક ખૂનામાંથી એક બ્યુટિફુલ જાપાનીસ લેડી નીકલી. ‘સર તમારે માતે અત્યારે ચહા અને બે સમોસા તૈયાર છે.’ એ બ્યુતીને અરકવા ગયો તો બોલી સર, હું રિયલ નથી પણ રોબોટિક વૈઇટ્રેસ છું. નો ટચી ટચી. સુનિટા વિલિયમ્સની જેમ મેં પણ સમાસા ખાઈ લીઢા.  સોફ્ટ લેંડિંગ થઈ ગયું.

પેલી રોબોટ મને પિટાંબર, નાઈસ ખેસ, બે ટન હાર, હાથના ડાયમંડના ઘરેના અને માઠાનો મુગટ આપી ગઈ. હું એ પહેરીને બાર નિકલ્યો ટો દૂર મોટો મહેલ હટો, પાસે ગના બધા ઘોડા વારો રથ હતો. રથમાં બેસીને હું મહેલ પાસે ઉતર્યો. એતલે તરત ઐશ્વર્યારાય કરટાં પન સો ગની બ્યુટિફુલ લેડિઝ મારી આજુબાજું આવી ગઈ. બધીએ પોત પોતાની ઓલખાન આપવા માંડી.

મંગા, ભલે તું ચંદુની વાત કરે છે પન એની તોતડી સુરતી બોલી બોલવાનું બંધ કર અને સીધી વાત કર. સુરતી બોલી તારે મોંએ ના શોભે. ત્રાસ લાગે છે.  કેદારે એને ટોંક્યો.

એક પછી એક સુંદરી ઓ આવી.

ઓ અમારા કાંત, ઓ અમારા બીલવેડ હસબંડ ચંદ્રકાંત, હું અશ્વિની, હું ભરણી, હું કૃત્તિકા, હું મૃગશિર, હું આર્દ્રા, હું પુનર્વસુ, હું પુષ્ય, હું અશ્લેષા, હું મઘા, હું પૂર્વાફાલ્ગુની, હું ઉત્તરાફાલ્ગુની, હું હસ્ત, હું ચિત્રા, હું સ્વાતિ, હું વિશાખા, હું અનુરાધા, હું જ્યેષ્ઠા, હું મૂલા, હું પૂર્વાષાઢા, હું ઉત્તરાષાઢા, હું શ્રવણ, હું ધનિષ્ઠા, હું શતભિષા, હું પૂર્વાભાદ્રપદા, હું ઉત્તરાભાદ્વપદા, હું રેવતી. અમે તમારી પત્નીઓ છીએ તામારી સાથે રતિ રમણ કરવા અમે તલપી રહ્યા છીએ.

ચંદુભાઈને તો જન્નતની એકવીસ હૂરને બદલે છવ્વીશ અપ્સરા મળી. પણ ચંદુભાઈ બીજી કોઈ ખાસને ખોળતા હતા. મોસ્ટ બ્યુટિફુલ, મારી ફેવરિટ ક્વીન રોહિણી, ક્યાં છે? ચંદુ રોહિણી, રોહિણી, રોહિણી બુમ પાડતો હતો.

અને મહેલમાંથી એક સુપર ડુપર બ્યુટિફુલ ગર્લ લચકતી ચાલે આવી, ચંદુ પાણી પાણી થઈ ગયો. ઓહ માય રોહિણી. રોહિણી ચંદુને વળગે તે પહેલાં જ કબાબમાં હડ્ડીની જેમ એનો ફાધર ઈન લો, દક્ષ પ્રજાપતિ ગુસ્સે થતા ચંદુ પાસે આવ્યો.

‘ચંદુડા, એકલી રોહિણી જ નહિ મારી  બધી દીકરીઓને ઈક્વલ ટાઈમ, લવ અને એટેન્શન આપજે. હવે જો સરખો નહિ મરે તો શ્રાપ આપીને તને ફરી પાછો તારી ચંપુડી પાસે મોકલી આપીશ.’

ચંદુએ કહ્યું, ના ના, પિતાજી. હવે કોઈ શ્રાપ આપશો નહિ. મને આ બધી જ ચાલશે. બધીને હું સાચવીશ. મારે ચંપા પાસે હવે નથી જવું. હું બધીને પ્રેમ કરીશ. અને બિચારાનું સ્વપ્ન પુરું થયું. હા હાહા. ચંદુ ચંપાની પાસે પાછો ફેંકાઈ ગયો. મંગુ તાળી પાડી ને હાહા કરતો હતો. બધા હસતા હતા. મંગુએ વાત પૂરી કરી.  બિચારા ચંદુએ  મને ફોન કરવાને બદલે ભૂલથી મંગુ મોટેલને ફોન કરી દીધો અને હાહાનું કારણ બન્યો.

હંમ, ચંપા નથી જોઈતી એમને? હંમ કરીને જ્યારે ચંપા ઊંડો શ્વાસ લે ત્યારે સમજવું કે ચંદુનું આવી બન્યું.

‘માઈ હબી, માઈ ડિયર ચંદ્રકાંત ચાવાલા ફાધર ઈન લો મિસ્ટર દક્ષ પ્રજાપતિએ ઉંચકીને એમના હોંચી હોંચી કરતા ઘોડા પર અવળા બેસાડીને મોકલી આપ્યા કે શ્રી મોદીજીએ ઈસરોમાંથી સ્પેશિયલ રોકેટ મોકલ્યું હતું.  હવે સમજાયું કે રાત્રે અને બપોરે રોહિની રોહિની કેમ લવતો હતો! આજે હમણાં તારી ધોલાઈ નહિ કરું. રાત્રે તારી વાત છે.’

અમે બેઠા હતાં ત્યાં બધી લાઈટ ડીમ થઈ ગઈ. ચંપા એક મોટી કેઈક લઈ આવી. મારી સામે ગોઠવી દીધી. એના પર લખ્યું હતું “ HAPPY 80Th BIRTHDAY SHAASTRIJI” મેં ધાર્યું ન હતું કે મારા મિત્રો મારી બર્થ ડે ઉજવશે. હું થેંક્યુ સિવાય કશું બોલી ન શક્યો.

એ પંદરમી સપ્ટેંબર હતી.

Pravin Shastri

“Tiranga” October

છોટુ અને ૩૭૦ 

પ્રવીણ લેખક કાર્ટુન

છોટુ અને ૩૭૦ 

જૂન મહિનામાં મંગુને ત્યાં ભાજપનો મોટો વિજય સમારંભ રાખ્યો હતો.અમારો મંગુ મોટેલ, મોદીસાહેબનો પરમ ભક્ત. એની સાથે ચંદુભાઈના વચલા પુત્રનો સાળો મોટુ પણ એટલો જ ભક્ત. અને મોટાનો ટ્વિન બ્રધર છોટુ કાયમનો વિરોધ પક્ષનો સરદાર. બન્ને ભાઈઓ સમજે કે ન સમજે પણ બન્ને વચ્ચે દલીલ અપીલ અને લડત ચાલતી જ હોય.

કોન્ગ્રેસની કારમી હાર પછી મોટુ અને પોતાની પત્ની સહિત બધાના દબાણથી, છોટુએ જાહેરમાં પક્ષ પલટો કરેલો. ખરેખર તો કરવો પડેલો. છોટુ મુઝાતો હતો પણ એની વાઈફ એને ઘસડીને સ્ટેજ પર લઈ ગયેલી. મોટુએ છોટુને ભાજપનો ખેસ પહેરાવેલો અને કમળનું ફૂલ આપીને ભાજપમાં વટલાવેલો. મોટુએ છોટુ પાસે કમળ શેઈપની કેક પણ કપાવેલી.

બસ ત્યારથી મોટુએ જાણે મોટો મીર માર્યો હોય અને પંદર વીશ કોંગ્રેસના ધારાશભ્યને ઊઠાવી લાવીને ભાજપી બનાવી દીધા હોય એમ છાપ્પનની છાતી ફૂલાવીને ચાલતો હતો.

બિચારા છોટુની હાલત મારી મચડીને મુસલમાન બનાવ્યા જેવી હતી. એ કાંઇ જ બોલતો ન હતો , મોટુની ડંફાસો મુંગે મોઢે સાંભળી લેતો. આ બન્નેને ઈંડિયા સાથે કશી જ લેવાદેવા ન હતી પણ પણ “કુછ તો લડનેકા બહાના ચાહીયે” એ હિસાબે એક ભાજપી થઈ ગયેલો અને બીજો કોંગ્રેસી.

રાહુલ ગાંધીએ જ્યારે કોંગ્રેસ પક્ષના પ્રેસિડંટ તરીકે રાજીનામું આપેલું  ત્યારે ખાનગીમાં એ રડેલો પણ ખરો. ભલે એણે ભગવો ખેસ એક વખત ગળામાં નાંખેલો પણ એ ખેસ એને ગળામાં નાંખેલો સાપ જેવો લાગતો હતો. એનો આત્મા તો રાહુલ ગાંધી સાથે જ જોડાયલો હતો. એની પત્ની એની મશ્કરી કરતી કે “ હની તું રાહુલ ગાંધી જેવો જ હેંડસમ છે અને પપ્પુ જેટલો જ બ્રિલિયંટ પણ છે.”

છોટુએ મોટુ કે ઘરના બીજા કોઈ ન જાણે એ રીતે રાહુલ ગાંધી ને મેસેજનો ડ્રાફ્ટ પણ તૈયાર કરેલો કે મેં ભલે ખેસ બદલ્યો છે પણ હું તમારી સાથે જ છું. હું એકલો નથી. મારી સાથેના બધા જ યુવાન સાથીદારો પણ તમારી અને પ્રિયંકા બહેનની સાથે જ છે. પ્લીઝ પ્લીઝ તમે પ્રેસિડંટ તરીકેનું મુકેલું રાજીનામું પાછું ખેંચો. જો રાજીનામું પાછું નહીં ખેંચો તો હું ઉપવાસ પર ઉતરીશ.

કમનસીબે એ ડ્રાફ્ટ મોકલાયા વગર, રાહુલનું ચોક્કસ ઈ-મેઇલ એડ્રેસ ન મળવાને કારણે પડી રહ્યો હતો. કમનસીબે એની પત્નીના ધ્યાનમાં એ ડ્રાફ્ટ આવ્યો અને બિચારો મુન્નો (એટલેકે અમારો છોટુ) હુઓ બદનામ. ઘરના બધાએ બિચારાને ખુબ ઉઠાવ્યો. મશ્કરીઓ થઈ. ડિનર સમયે એની પ્લેટ ખાલી રાખી અને કેચપ થી લખ્યું હતું “માય પપ્પુ, ઓન હંગર સ્ટ્રાઈક.”

નાના મોટા મળીને છોટુ-મોટુના ઘરમાં બાર માણસો. બધા જ ભાજપી ભક્તો. છોટુ લધુમતીમાં. ઓફિસિયલ લિડરશિપ  માટે પણ દશ ટકા જોઈએ. બાર માણ્સ એટલે વન પોઇંટ ૨ તો જોઈએ જ. એ બિચારો દશ ટકામાં પણ નહિ. પોઈંટ ટુ પર્સંટ લાવવા ક્યાંથી. નાના છોકરાં પણ ઘરમાં કમળ છાપ ડાયપર પહેરે.

પણ પાંચમી ઓગસ્ટે છોટુ ખીજવાયો.લવારા ચાલુ થઈ ગયા. જે પાર્ટીને ઇંડિયાના કોંસ્ટિટ્યૂશન માટે માન નથી તે પાર્ટી સાથે મારે કોઈ સ્નાન સૂતક નથી. અભી નિકાહ અભી તલ્લાક. એણે એનો કમળબ્રાંડ ભાજપી ખેસ લીધો, એક મેટલ ડસ્ટબીનમાં નાંખ્યો અને ઉપર રેડ વાઈનની બોટલ રેડી દીધી. દીવાસળી શોધવા કિચનમાં ગયો.  દિવાસળી મળી નહિ એટલે બબડાટ કરતો બેસી રહ્યો. એની પત્નીએ બહારથી આવી જોયું. અને પતિ પત્ની વચ્ચે જબરૂ યુદ્ધ ચાલ્યું. પછી તો આખા ધરના બધા સભ્યો અને બિચારો એકલો છોટુ.

દર વખતે છોટુ મોટુને વાંધો પડે ત્યારે ઘરમાં યુદ્ધ જેવું વાતાવરણ થાય. બન્નેની પત્નીઓ પણ સગ્ગી બહેનો. બસ બધું પડતું મૂકીને તેઓ ચંદુબાપાને ત્યાં વેકેશન ગાળવા પહોંચી જાય. આ વખતે છોટુ જ ચંદુભાઈને ત્યાં પહોંચી ગયો.  તો એની પાછળ મોટુ પણ આવી ગયો. ચંદુએ મને ફોન કરીને બોલાવ્યો. કહ્યું કે જલ્દી આવો; છોટુ ગાંડો થયો છે

હું પહોચ્યો ત્યારે, એના ધમપછાડા હળવા થયા ન હતા. થ્રી સેવન્ટી, થ્રી સેવન્ટીના બરાડા જ ચાલુ હતા.

‘જાણે બાપાના ઘરનો જ કાયદો હોય અને બારમાનો રિવાજ કાઢવસનો હોય તેમ દાઢીવાળાઓએ ૩૭૦નો રિવાજ જ કાઢી નાંખ્યો. સાલા બદમાશ. કોંન્સ્ટીટ્યૂશનનું કોઈ રિસ્પેક્ટ જ નહિ. મારેના ભગતડાઓ સાથે રહેવું જ નથી. હું કોઈ મંદિરમાં રહેવા જઈશ. ના કોઈ  હોટેલ મોટેલમાં જઈશ.’

‘છોટુ બેટા મારી મોટેલમાં આવી રહે. કરસનદાદા અત્યારે મારે ત્યાં જ રહે છે. એને તારી કંપની ગમશે.’ અચાનક જ મંગુ કરસન દાદાને લઈને આવી પહોંચ્યો.

ચંદુભાઈએ એને ઠંડો પાડ્યો. ‘આ ત્રણસો સિત્તેર શું છે એ મને સમજાવ.’

મોટુ કહે ‘હવે કાશ્મિર આપણું થઈ ગયું’

છોટુ કહે ‘ગેરકાયદે પચાવી પાડ્યું?

દાદા આપણાથી એ ન લેવાયને? મોદી શાહની ગેંગે ઝઃટવી લીધું એમ જ કહેવાયને?’ છોટુ એ  કોંગ્રેસી કરસનદાદાની સાક્ષી શોધી.

‘જો છોટીયા ભલે હું કોંગ્રેસી છું પણ આ બાબતમાં હું ભારતીય છું. મોદી અને અમિતે આ એક પહેલું કામ એવું કર્યું છે કે જેમાં મારે એના જખ્ખ મારીને વખાણ કરવા પડે. હું એકલો કોંગ્રેસી નથી. ઘણાં મોદી વિરોધીઓએ પણ આ નિર્ણયને વધાવી લીધો છે. કેટલાક કોંગ્રેસી નેતાઓએ પણ જાહેરમાં એને સપોર્ટ કર્યો છે. જ્યોતિરાદિત્ય શિંધીયા, દિપેંદ્ર હૂડા, ભુબનેશ્વર કાલિતા અને જનાર્દન દ્વિવેદી જેવા ઘણાં સમજુ કોંગ્રેસીઓ એ ડર્યા વગર સરકારને ટેકો આપ્યો છે.’

‘પણ રાહુલજી તો એમ કહે છે કે મોદીએ બંધારણનો ભંગ કર્યો છે. બહુમતિનો દુર ઉપયોગ કર્યો છે.’ છોટુના દિમાગમાં કશું ઉતરતું ન હતું.

‘અલ્યા દાદા પાસે પહેલા સમજ કે આ ત્રણસો સિત્તેર શું બલા છે. તને અને તારા પપ્પુને ત્રણસો સિત્તેર અંગે કશું જ ભાન નથી. દાદા એને જરા ટૂંકમા સમજાવો.’  આજે મંગુ મોટેલ દાદા સાથે માન પૂર્વક વાત કરતો હતો.  દાદાએ ગંભીરતાથી બધાને ઐતિહાસિક વાતો સમજાવવા માંડી.

‘જ્યારે ભારત પાકિસ્તાનને આઝાદી મળી ત્યારે ભારતમાં લગભગ ૫૬૨ નાના મોટા રજવાડાઓ હતા. એ બધાને માટે ત્રણ ઓપ્શન હતા. હિદુસ્તાનમાં જોડાવ, પાકિસ્તાન સાથે જોડાવ ક્યાં તો સ્વતંત્ર રહો. સરદાર વલ્લભભાઈએ બધા રજવાડાને સમજાવ્યા ને તેઓ હિદુસ્તાન સાથે જોડાઈ ગયા. હૈદ્રાબાદનો નિઝામ અને જૂનાગઢીયો સુલતાન ટેંટેં કરવા ગયો તો તેને આપણા સરદારે ઠેકાણે પાડી દીધો. નેપાળ ભારત સાથે કેટલીક શરતોને આધીન રહીને સ્વતંત્ર થયું.’

‘હા, એ તો અમને બધી ખબર છે પણ કાશ્મિરનું શું?’  છોટુ અકળારો હતો.

‘આઝાદી વખતે કાશ્મીરના મહારાજા હરિસિંહે ભારત કે પાકિસ્તાન સાથે જોડાવાના બદલે પોતાનું અલગ રાજ ચાલુ રાખવાનો નિર્ણય કરેલો હતો. ૨૦મી ઓકટોબર ૧૯૪૭ના રોજ આઝાદ કાશ્મીર ફોર્સે પાકિસ્તાન આર્મી સાથે મળીને કાશ્મીર પર ચઢાઈ કરી. રાજા હરિસિંહ પાસે કોઈ લશ્કર ન હતું થોદાસિપાઈઓ હતા અને તેમાના મુસ્લીમ સૈનિક સામેના લોકો સાથે જોડાઈ ગયા એટલે બાકી વધેલા સૈનિકો મુકાબલો કરવા સક્ષમ ન રહ્યા. પાકિસ્તાની આર્મી શ્રીનગર તરફ આગળ વધતું હતું.’


‘મહારાજા હરિસિંહે એમનાં દીવાન મહેરચંદ મહાજનને મદદ માટે ભારત મોકલ્યા. ભારત સરકારે મદદ માટે ના કહી દીધી. કારણકે કાશ્મીર ભારત સાથે જોડાયેલું નહોતું. હોમમિનિસ્ટર સરદાર પટેલે કહ્યું કે કાશ્મીર ભારત સાથે જોડાવા માટેના જોડાણખતમાં સહી કરી આપે તો એ ભારતનો હિસ્સો ગણાય પછી ભારત કાશ્મીરને મદદ કરી શકે. ભારત સરકારની આ વાત સ્વીકારવા સિવાય મહારાજા હરિસિંહનો છૂટકો ન હતો. એમણે ૨૬મી ઓક્ટોબર ૧૯૪૭ના રોજ જોડાણખત પર રહી કરીને કાશ્મીરને ભારત સાથે જોડી દીધું.’

‘છોટુ દીકરા, આટલી સમજ તો પડી ને કે કાશ્મિર ૧૯૪૭માં જ તારા જન્મ પહેલાં અને તારા રાહુલના જન્મ પહેલા જ ભારતનું થઈ ગયું હતું. રાહુલનો બાપ રાજીવ પણ તે સમયે ત્રણ વર્ષનો હતો અને લાકડાના વિમાન સાથે રમતો હતો. અને દશ મહિનાની સોનિયા મમ્મા ઈટલીમાં ઘોડિયામાં ગાંગાગુંગા કરતી હતી.’ મંગાએ એક સાથે બેત્રણ સિક્સર મારીદીધી.

 

મેં મંગુને શાંત રહેવા ઈસારો કર્યો. આ જાણવા જેવી વાત છે. આપણે પણ આ બધું જાણતા ન હતા. આપણે ૧૯૪૭માં ગિલ્લી દંડા જ રમતા હતા. દાદા તમે વાત ચાલુ રાખો.’

 

 કાશ્મિરનો કાશ્મીર હવે ભારતનો હિસ્સો બની ગયું એટલે  ભારતના આર્મિએ પાકિસ્તાને જડબાતોડ જવાબ આપીને ભગાડ્યું. હવે કાશ્મિરમાં રાજા હિંદુ અને પ્રજા મુસ્લિમ.  શેખ અબ્દુલાનો મુસ્લિમ પોલિટિકલ લિડર હતો. નહેરૂનો ખાસ દોસ્તાર. એણે કાશ્મિરની પ્રજાને ભંભેરી. કે આ હિંદુઓ તમને રંજાડશે.. શેખ અબ્દુલ્લા પોતાનો કેશ લઈને જવાહરલાલ નહેરુ પાસે આવ્યા. શેખ અબ્દુલ્લાની માંગણી હતી કે કાશ્મીરની પ્રજાને સાંત્વના આપવા માટે ભારત સરકાર કાશ્મીરને ખાસ બંધારણીય અધિકારો આપે. આવા વિશેષ અધિકારોની યાદી તૈયાર કરીને શેખ અબ્દુલ્લાએ નહેરુજીને રજુઆત કરી. 

 

          નહેરુજીએ કહ્યું કે તમે ડો.ભીમરાવ આંબેડકરને મળો. બંધારણ ઘડવાની  જવાબદારી એમની છે. શેખ અબ્દુલ્લા પોતાની માંગણી લઈને ડો. આંબેડકરને મળ્યા. ડો. આંબેડકરજીએ ઘસીને ના કહી દીધી. આખા દેશનું બંધારણ એક જ હોય. દેશના બીજા નાગરિકો કરતા કાશ્મીરના નાગરિકોને વિશેષ અધિકારો કેવી રીતે આપી શકાય ?  શેખ અબ્દુલ્લા ફરીથી નહેરુજી પાસે આવ્યા.

નહેરુ બહુ ભોળીયા.   નહેરુજીએ સરદાર પટેલને બોલાવીને શેખ અબ્દુલ્લાની માંગ કોંગેસની વર્કિંગ કમિટીમાં મંજૂર કરાવવા માટે કહ્યું પણ સરદાર સહીત વર્કિંગ કમિટિએ પણ આ બાબતનો વિરોધ કર્યો. 

નહેરુ થોડા વધુ લાગણીશીલ હતા; એમાંને એમાં એમણે મોટી ગરબડ કરી નાંખી. કાશ્મીરની પ્રજા માટે શેખ અબ્દુલ્લાની માંગણીઓને ધ્યાનમાં લઈને બંધારણની કલમ ૩૭૦ માટેનો મુસદો તૈયાર કરવા માટે ગોપાલસ્વામી આયંગરને કહેવામાં આવ્યું અને ગમે તે ભોગે આ મુસદો બંધારણ સભામાં મંજૂર કરાવવાની જવાબદારી સરદાર પટેલને સોંપવામાં આવી. નહેરુના હઠાગ્રહ સામે બધાને નમવું પડ્યું. કાશ્મીરની પરિસ્થિતિ થાળે પાડવા માટે હંગામી કલમ ( ટેમ્પરરી કે જે થોડા સમય પછી રદ થઈ શકે તેવી કલમ ) તરીકે કલમ ૩૭૦ને બંધારણમાં ઉમેરવામાં આવી. કાશ્મીર રાજ્યને વિશેષ રાજ્યનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો. કાશ્મિરના કોકડા માટે નહેરૂની મુર્ખાઈ અને અબ્દુલ્લાની કોમવાદી લુચ્ચાઈ જવાબદાર છે.’

જરા જાણવા, સમજવા જેવી વાત છે.  કાશ્મીર રાજ્યને કેટલાક ખાસ અપાયલા. જે દેશના બીજા રાજ્યના નાગરિકોને મળતા નથી. 

ભારતની સંસદ દ્વારા ઘડવામાં આવેલા કોઈ કાયદાને જો કાશ્મીરની વિધાનસભા મંજૂરી ન આપે તો તે કાયદાને કાશ્મીરમાં લાગુ કરી શકાય નહિ. (સંરક્ષણ, વિદેશી બાબતો અને સંદેશાવ્યવહાર સિવાય). જે રીતે ભારત દેશનું પોતાનું બંધારણ છે એવી જ રીતે કાશ્મીરનું પોતાનું અલગ બંધારણ છે. ભારતની સુપ્રીમકોર્ટના કોઈ નિર્ણયને માનવા માટે કાશ્મીર બંધાયેલું નથી. 

જાણે કાશ્મીર અલગ દેશ હોય એમ કાશ્મીરના નાગરિકને બેવડું નાગરિકત્વ મળે છે. એક ભારતનું નાગરિકત્વ અને બીજું કાશ્મીરનું નાગરિકત્વ જ્યારે અન્ય રાજ્યના નાગરિકોને માત્ર ભારત દેશનું એક જ નાગરિકત્વ મળે છે.

કાશ્મીરના કાયમી નાગરિક સિવાય બીજી કોઈ વ્યક્તિ કાશ્મીરમાં મિલકતની ખરીદી કરી શકતી નથી. 

મજાની વાત તો એ છે કાશ્મીરની કોઈ કલી કાશ્મીર સિવાયના ભારતના અન્ય કોઈ રાજ્યના ભમરા સાથે લગ્ન કરે તો એ કલીનું કાયમી નાગરિકત્વ ખતમ થઈ જાય છે પરંતુ જો એ પાકિસ્તાનના કોઈ છોકરા સાથે લગ્ન કરે તો નાગરિકત્વ ખતમ થતું નથી. (બાપના ઘરનો કાયદો)

          કાશ્મીરનો પોતાનો અલગ ધ્વજ છે.  કાશ્મીરમાં કોઈ નાગરિક ભારતના રાષ્ટ્રધ્વજ કે રાષ્ટ્રચિહ્નનું અપમાન કરે તો તેને કોઈ સજા પણ કરી શકાતી નથી.

          ભારતના અન્ય રાજ્યની વિધાનસભામાં ધારાસભ્યનો કાર્યકાળ ૫ વર્ષ છે જ્યારે કાશ્મીરની વિધાનસભાના ધારાસભ્યનો કાર્યકાળ ૬ વર્ષ છે.  કાશ્મીરમાં ભારત સરકાર ક્યારેય નાણાકીય કટોકટી જાહેર ના કરી શકે. અબ્દુલ્લા ભાઈજાન બોલા ઔર પંડિતજીને દે દીયા.

આવા તો નાનાં મોટા કેટલાય વિશેષાધિકાર બંધારણની કલમ ૩૭૦ દ્વારા કાશ્મીરને આપવામાં આવ્યા હતા. આ જ કલમના અનુસંધાને ૧૪-૫-૧૯૫૪ના રોજ તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ ડો.રાજેન્દ્ર પ્રસાદનાં હુકમથી બંધારણમાં કલમ ૩૫એ ઉમેરવામાં આવી અને કાશ્મીરના કાયમી નાગરિકોના અધિકારોની જોગવાઈ કરવામાં આવી જે મુજબ કાશ્મીરમાં રહેતા હોય પણ કાશ્મીરના કાયમી નાગરિક ન હોય તો તેમને સરકારી નોકરી કે સરકારી યોજનાઓનો લાભ મળી શકે નહિ અને કાશ્મીરની વિધાનસભામાં મતદાન પણ કરી શકે નહિ. 

હવે છોટુ, તારે અને આપણા યુવરાજ રાહુલજીએ બંધારણ સમજવાની વાત છે.

‘બંધારણની કલમ ૩૭૦ રદ કરવા માટે બંધારણમાં જ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. એ ટેંપરરી હતું. મૂળ બંધારણ પ્રમાણે, ભારતના રાષ્ટ્રપતિ, જમ્મુ કાશ્મીર વિધાનસભાની મંજૂરી સાથે એક જાહેનામુ બહાર પાડીને આ હંગામી કલમને રદ કરી શકે. પણ વિધાન સભા તો હતી નહિ. રાસ્ટ્રપતિ શાશન હતું. કોઈની મંજુરી લેવાની રહીજ નહિ. ભારતના બંધારણે આપેલા આ અધિકારનો ઉપયોગ કરીને ભારતના રાષ્ટ્રપતિ રામનાથ કોવિંદે તા.૫મી ઓગસ્ટ ૨૦૧૯ને સોમવારના રોજ જાહેરનામું બહાર પાડીને બંધારણની ટેંપરરી કલમ ૩૭૦ કાયદેસર ઉડાડી દીધી. મોદી શાહે બધું જ પર્ફેક્ટ કાયદેસર જ કર્યું છે. સાલાઓ હોંશીયાર તો ખરા જ.’

‘છોટુ, ગાંડાની જેમ બંધારણ બંધારણના બરાડા ના પાડ. લોકો તને પાકિસ્તાની ગણશે? પાકિસ્તાને પણ તારા જેવી જ રડારોડ કરી હતી. રડતુ કકળતું યુનોમાં ગયું.  યુનોમાં પણ કોઈ દેશે એને દાદ આપી નહિ. માત્ર ચપટા નાક વાળા ચીનાએ ટેકો આપ્યો. પોલાંડ વાળાને તો નિયમ મૂજબ ટેકો આપવો પડે એટલે લૂલો ટેકો આપ્યો. પાકિસ્તાનનું કશું વળવાનું નથી. દીકરા છોટુ, હું તો કોંગ્રેસી છું અને કોંગ્ર્સી તરીકે જ મરીશ પણ કોંગ્રેસી પહેલા હું હિંદુસ્તાની છું.

વાતો ચાલતી હતી એમાં છોટુ મોટુની વહુઓએ ભંગ પાડ્યો. એક તિરંગા કેરેટ કેઇક લઈ આવી. ઉપર લખ્યું હતું કાશ્મિર હમારા થા, હમારા હૈ, હમારા રહેગા. દાદાની ભાવતી કેરેટ કેઈક હતી. છોટુ બિચારો એકલો પડી ગયો. સમજ્યો પણ સ્વિકારવા તૈયાર ન હતો. એક ખૂણાપરની ખુરશી પર બેસી કેઇક હાથમાં લઈને મનમોહનસિંહે પરાણે બોલેલા વાક્યનું રટણ કરતો હતો.  हमें पार्टी की कुर्बानी मंजूर है लेकिन देश का नुकसान मंजूर नहीं है।

દાદા તમે ગમે તે કહો પણ કાળી ધોળી દાઢીએ બંધારણની હાંસી ઉડાડી છે.  અને કાશ્મિરની પ્રજાનો મત દબાવી દીધો છે. દુનિયાની પ્રજા ભાજપને ધિક્કારશે. પાકિસ્તાન મોદીને માફ નહિ કરે. રાહુલજીના મનોભક્ત છોટુની આંખમાં પાણી હતા.

 ( તિરંગા સપ્ટે. ૨૦૧૯)

ચંદુભાઈનું ડિપ્રેશન

પ્રવીણ લેખક કાર્ટુન

ચંદુભાઈનું ડિપ્રેશન

શાસ્ત્રીજી, ચંદુ હોસ્પિટલમાં છે. હું તમને લેવા આવું છું. આપણે જઈને જરા ઠેકાણે પાડી આવીએ.
કેમ? શું થયું? ચાર દિવસ પહેલાં તો એની સાથે દોઢ કલાક ખપાવ્યું હતું. મજામાં હતો. આનંદથી
વાત કરતો અને બૈજુ બાવરાનું ગીત “આજ ગાવત મન મેરો” ગાતો હતો.

હવે ચંદુ રડતા અને ઘોઘરા અવાજે ગાય છે. “સૂરના સજે. કોઈ સાગર દિલ કો બહલાતા નહિ.
આસું ભરી હૈ, હમને તો જબ કલિયાં માંગી કાંટો કા હાર મિલા, તુટે હુવે ખ્વાબો મેં.”
પણ ચંદુને થયું શું?

ચંપાએ એને સાઈક્રિયાસ્ટ્રિક વોર્ડમાં દાખલ કરાવ્યો છે. આપણે જઈએ પછી બધી વાત. હં હમણાં જ
નીકળું છું. તૈયાર રહેજો. હું તૈયાર થઈને બહાર ઉભો અને મંગુમોટેલ મને લેવા આવ્યો. સાથે સાથે
કરસનદાદા તો હોય જ.

મેં દાદાને કહ્યું “દાદા આ ઉમ્મરે તમે શું કામ દોડાદોડી કરો છો!

દાદાને બદલે મંગુએ જ જવાબ આપ્યો “દાદાના મનમાં એમ છે કે એની ચમ્પાવહુ હોસ્પિટલમાં
પણ એમને માટે કેરેટ કૅઇક લાવશે. એટલે સાથે આવવા તૈયાર થઈ ગયા.”

“ચંદુ તો દીકરા જેવો વ્હાલો છે, મને એની ચિંતા થાય છે એટલે તો આવું છું.” ચંદુ માટે દાદાને
લાગણીનો ઊભરો આવ્યો. ખરેખરતો ગયે વખતે જ્યારે ચંદુ હોસ્પિટલ્માં હતો ત્યારે ચંપા એક
ડબ્બામાં કેરેટ કેક વધેલી હશે તે લઈ આવી હતી. અને ચંદુને બદલે કરસનદાદાએ જ પુરી કરી
હતી. મંગુ એને કેરેટ કેકની વાતમાં હમ્મેશ સતાવતો રહેતો. વડીલને ખોટું ના લાગે એટલે મારે
કહેવું પડ્યું. “દાદા, મંગુ તો આપને માત્ર ચિઢવવા માટે જ કહે છે. મનમાં ઓછું ના લાવવું. એ જ
તો તમને રાખે છે. કાળજી રાખે છે.”

બિચારા દાદાએ હતાશ અવાજે કહ્યું, “મારા ચાર ચાર દિકરાઓ ઈંડિયામાં જલસા કરે છે અને છતે
પૈસે આ દેશમાં મારે પડી રહેવું પડે છે. મારું કોઈ નથી. આ ઉંમરે મારે ભત્રિજાઓને ત્યાં રહેવું પડે
છે. લોકો જાત જાતની સલાહ આપે છે. આ ઉમ્મરે તમારે એક જ જગ્યાએ ઠરેઠામ રહેવું જોઈએ.
મારો એક દીકરો દીલ્હીમાં છે અને એક ગાંધી નગરમાં છે. બન્ને કહે છે કે હવે દેશમાં ગુંડા રાજ છે.
દેશમાં આવવા જેવું નથી. જ્યાં છો ત્યાં પડી રહો. તમારી સલાહ પ્રમાણે, બે પૈસા આમતેમ કરીને
કમાયા એટલે હવે બેંકવાળા પાછળ પડ્યા છે. લોનના પૈસા પાછા આપો. સરકારનો ડોળો હવે
અમારા પર છે. જો પાછા જ આપવાના હોય તો લેવાનો અર્થ જ શું રહે? માલ્યાની જેમ અમારે જ
પોટલાં બાંધવા પડશે. બાપા, તમે ત્યાં અમેરિકામાં જ રહેજો’

‘દેશના લોકોએ, સીધા સાદા, ભલાભોળા જુવાનીઆ છોકરાને બદલે લુચ્ચા, લફંગા, બદમાશ,
ગુંડાઓને દેશ પર રાજ કરવા ખુરશીઓ આપી. હું જો સુરત કે અમદાવાદમાં હોત તો આવું ના
થાત. ગુજરાતની છવ્વીસે છવીસ ખુરસી પર પંજાનો ખેશ હોતે. વાદરાએ તો મને ફોન કરીને કહ્યું
હતું કે ભૈલાને માર્ગદર્શન આપવા દિલ્હી આવો; તમારી ખાસ જરૂર છે. પણ હવે આ ઉમ્મરે સોળ
સોળ કલાક વિમાનમાં થોડું બેસી રે’વાય. મેં કહ્યું કે હું ફોન પર જ જેમને સલાહ જોઇતી હોય
એમને સલાહ આપીશ. પણ બિચારાઓ ક્યાં ક્યાં દોડે. અમેઠીને સાચવે કે કેરાલામાં પથરાય?
બચારાઓને મારી સલાહ માંગવાનો પણ ટાઈમ ક્યાં હતો? મેં સામેથી ફોન કરેલો કે એટલિસ્ટ
મારા લાજપોરીયા ભત્રીજાને કાઠીયાવાદમાંની એકાદ ટિકિટ આપો. જામનગરની ટિકીટ આપો. સો
ટકા એ સીટ તો આપણી જ સમજવી. પણ હાઈ કમાંડમાં કંઈ ગરબડ થઈ. કોઈએ મારું ના માન્યું.
લાજપોરીઓ ભત્રીજો બિચારો ભુખ્યો તરસ્યો કેટલા દિવસ બહાર તંબુમાં પડી રહ્યો હતો. દેશભરના
લોકો એની સાથે હતા. એને ટિકીટ ન આપીને પંજાએ મોટ્ટી ભૂલ કરી હતી. મેં પાછો ફોન કર્યો તો
મને જવાબ મળ્યો કે જામનગરમાં એ ઊભો રહે તો એક જ સીટ મળે. જો એ ગુજરાતમાં ફરતો રહે
તો છવ્વીસે છવ્વીસ સીટ લાવી શકે. એ વાત પણ માનવા જેવી હતી. બિચારો લાજપોરીયો એકલો
તો ક્યાં ક્યાં દોડે? મેં દિલ્હી ફોન કર્યો કે એને ગાડી કે હેલીકોપ્ટર જેવું આપો. બધું આપ્યું પણ મોડું
મોડું. હવે પાચ વર્ષ મોદીના રાજમાં કેમકેમ જીવાશે? કોઈને બિમાર વિધવાની દયા નથી આવતી.
બિચારો રાહુલ કેટલા ડિપ્રેશનમાં છે. તમને શું સમજાય જેને જે મળવું જોઈએ, પોતાના હક્કનું ના
મળે એટલે ડિપ્રેશન આવે જને. ભલોભોળો રાહુલ ડીપ્રેશનમાં છે. ભગવાન એને જલ્દી ડિપ્રેશનમાં
થી બહાર લાવે અને ગર્જના કરતો સિંહ બનાવે.’

‘દાદા તમે ક્યાં મોદીના રાજમાં જીવો છો? તમે તો ટ્રંપ સાહેબના રાજમાં લીલા લે’ર કરો છો. અને
દાદા છન્નુ વરહ તો પાંચ વરસથી ઊજવો છો હજુ બીજા પાંચ કાઢશો તો કદાચ ધોળી દાઢીને

બદલે કાળી દાઢીના રાજમાં પણ જીવવું પડશે. છન્નુ તો ઘણાં વર્ષ ઊજવ્યા હવે સત્તાણું, અઠ્ઠાણું
ગણવા માંડો. કે વ્હેલો પાર આવે.’

અમારા કરસનદાદાની કેટલીઓ છન્નુમી બર્થડે અમે ઉજવી હશે. સાચી બર્થડે કોઈને ખબર નથી. એ
મોટેભાગે મંગુની મોટેલ પર ધામો નાંખીને પડી રહેતા. મંગુએ એક નાનો રૂમ એને માટે રાખી
મુક્યો હતો. આમ પણ અમુક સમયે જ બધી રૂમો ભરાયલી હોય બાકી કોઈ ખાલી રૂમમાં એમની
સગવડ થઈ રહેતી.

દાદાની વાતોમાં લાંબો રસ્ત્તો ક્યાં કપાઈ ગયો તે ખબર ના પડી. અમે હોસ્પિટલ પહોંચ્યા. આ
વોર્ડમાં ડિપ્રેશન વાળા કરતાં તો ખરેખર અડધા પાગલ લોકો વધારે જણાતા હતા.

અમે એની રૂમમાં ગયા ત્યારે ચંદુ સિલિંગ સામે જોઈને મોટેથી રડતો હોય એમ ગાતો હતો. આંસુ
ભરી હૈ યે જીવનકી રાહેં.

ચંપા ખુરશી પર બેસી કપાળ પર હાથ ઠોકતી બબડતી હતી, મારે હવે ઘડપણના દિવસો આ
ગાંડિયા સાથે કાઢવાના? બે મહિનાથી ઘરમાં રાગડા તાણ્યા કરે છે અને હવે તમારો દોસ્ત ગાંડો
થઈ ગયો છે.

“ના કોઈ ઉમંગ હૈ” ચંદુએ ગાવા માંડ્યું. કરસનદાદાએ ચંદુની પાસે જઈને પુછ્યું ચંદુ શું થયું?
“દિલકા ખિલૌના આ જ તૂટ ગયા.”

ચંપા, આ તારો ચંદુ કોઈ બૈરાના લફડામાં પડ્યો હતો? મંગુએ ચંપાને સીધો સવાલ પૂછ્યો.
તમે માનો છો કે કોઈ એના ડાચા સામે પન જોતું હશે. અને જૂએ તો હું બેઠી છું ને એને સીધી
કરવાવાળી. પણ એક મ્યુઝિકના પ્રોગ્રામમાં જઈ આવ્યા પછી એ બસ દેવદાસના જેવા ગીતો ગાવા
માંડ્યો છે.

મંગુ એને તતડાવતો હતો.

મેં કહ્યું ચંદુભાઈ શું પ્રોબ્લેમ છે. આ વિકએન્ડના મ્યુઝિકલ પ્રોગ્રામનું શું થયું? અમે હાઈસ્કુલમાં હતા
ત્યારે અમે થોડા મ્યુઝિકના પ્રોગ્રામ સાથે જોયલા. એને પણ મારી જેમ સાંભળવાનો શોખ. મારી
ટિકિટ પણ એ જ કઢાવતો. એનો અવાજ સરસ હતો અને પ્રમાણમાં સારું ગાતો પણ ખરો.
અમેરિકામાં આવ્યા પછી ગાવા વગાડવાનું બંધ થઈ ગયું હતું. પાંચ દશ વર્ષ પહેલાં એનો એ રસ

ફરી જાગૃત થયો હતો. ઈન્ડિયાથી કોઈ સંગીતકાર આવે તો એને પોતાને ત્યાં રાખતો અને રાત્રે
એના સંગીતનો લાભ પણ લેતો. એને એક સંગીત સંસ્થા સાથે સારો ઘરોબો હતો. દર મહિને એ
સંસ્થાને પોતાની રીતે મદદ પણ કરતો. એ સંસ્થાનો ગયા વિકએન્ડમાં કાંઈ પ્રોગ્રામ હતો. એ મને
કહેતો હતો કે આ વખતે પ્રોગ્રામમાં હું ગાવાનો છું.

એના સંદર્ભમાં જ એ કાંઈ લવારે ચઢ્યો હતો.

મેં ફરી પુછ્યું ચંદુભાઈ તમારો પ્રોગ્રામ કેવો ગયો એ તો વાત કરો.

સાસ્ટરી આ મંગુને એમાં કઈ હમજ નૈ પરે. આઈ એમ અપ સેટ, આઈ એમ ડિપ્રેશ. આ ડુનિયામાં
જીવ્વા જેવું લાગટું જ નઠી. અવે કોઈડા’રો પણ કૉઇણે મ્યુઝિક માટે પૈહા આપ્પાનો નઠી.

ઓકે, તમે પૈસા આપવાના નથી તો ન આપતા પણ ડિપ્રેશ કેમ છો તે તો કહો?

સાસ્ટ્રી મારી જગ્યાએ ટુ હોય ટો ટુ ટો કાંટો ખૂન કરી બેસે કાંટો આટ્મહટ્યા કરી બસે.
આ શાસ્ત્રીજી પૂછે છે એનો જવાબ ભસને” મંગુ બરાડ્યો.

સાસ્ટ્રરી મને ગાવાનું કીધેલુ ને મને ગાવા જ નઈ ડીઢો. સંગીટ ક્લબના સેક્રેટરી સૂરિયાએ મને
પ્રોમિશ કરેલું કે બે મહિના પછીના મન્ઠલી પ્રોગ્રામમાં ટમારે ગાવાનું જ છે. ટમે જ મેઈન સિંગર.
ટમે સંગીટના ટમારા ઈન્ટરેસ્ટ અને ટમારા નોલેજનું બેકગ્રાઉન્ડ આપજો અને એકાડ સરસ સોંગ
ગાજો. ટુ ટો જાને છે કે તને અને મને ક્લાસિકલ મ્યુઝિકનો શોખ છે. મેં ટને કઈલું પન ખરું કે હું
બજુબાવરાનું આજ ગાવત મન મેરો ઝૂમકે ગાવાનો છું. ટને ટો ખબર છે કે આ સોંગ ડેસી રાગમાં
છે. કેટલાક ડેસી બુઠ્ઠાઓને રાગ ડેસીમાં અને રાગ ડેસ માં ગટાગમ નઠી. હું એમને સમજાવવાનો બે
રાગનો ડિફરન્સ હમજાવવાનો હટો. મારા માઇન્ડમાં મે પ્લાન કરેલો કે હું શું બોલવાનો છું ને હુ
ગાવાનો છું. યુ નો ઇટ વોઝ લાઈફ તાઈમ ઓપોર્ટ્યુનિતી ફોર મી.

પન હુમ ઠીયું ટે હું ટને કઉં. આપનો સૂરિયો સુરેશ પ્રોગ્રામમાં આઈવો જ નૈ. એને બડલે મુકેશ
મુકલાએ પ્રોગ્રામ કંડક કઈરો. એને જાહેર કરી ડીધુ કે બઢ્ઢાએ ટન ટન મિનિટનું એક જ સોંગ
ગાવાનું છે. મને એમ કે બીજા બઢાને ટન ટન મિનિટ પન મને ટો ટીશ મિનિટ મલહે જ મલહે.
એમાં પાછો એક બોલિવૂડ વાલો સિંગર પન આવેલો. ઓય એને પન ગાવાની બાબટમાં લેક્ચર
ફાડેલું. મને હૌ ગમેલુ. પછી મારો વારો આઈવો. મેં તૉ મારી વાટ કરવા માંદી ટો બોલિવૂડ વારાએ
કઈ દીધુ કે તારી ટન મિનિટ પુરી થઈ ગઈ. અને મૂકલા મહેશે મારા હાઠમાં થી માઈક છિનવી લીઢું. એ માઈક ન હટું મારી બોલિવુડિયા કરટાં હારુ ગાવાની સુપિરિયારીટી બતાવવાની ટક હટી.
સાલુ બૌ લાગી આવેલું. હું મારા ડિલનું ડુખ ગાઈ ગાઈને બાર કાઢતો હુતો ને ચંપાએ મને
ગાંન્ડાની ઓસ્પિતાલમાં ઢકેલી ડીઢો. બોલ મારી જગ્યાએ ટુ ઓય ટો ટને ડિપ્રેશન આવે કે નૈ?
ના ચંદુભાઈ મને જરા પણ ડિપ્રેશન નહિ આવે. એ કાંઈ મોટી વાત નથી. બિચારા મહેશને સુરેશે
વાત જ કરી ન હોય કે આમાં ચંદુને લાંબુ બોલવા ગાવા દેવાનો છે.

એટલામાં અમારો ડોક્ટર કેદાર આવી પહોંચ્યો. પછી તો અમે ડિપ્રેશનની વાત પર ચઢી ગયા.
જ્યારે કોઈ એમ માનતું હોય કે અમુક સ્થાનને માટે હું લાયક છું. અથવા તો આ સ્થાન કે આ પદ
કે આ માન મને મળવું જોઈએ અને એ મેળવવાનો મારો અઘિકાર છે એ કોઇ કારણસર ન મળે,
એના કરતાં નીચલી કક્ષાની વ્યક્તિ એ માન કે પદ મેળવી જાય કે ઝૂટવી જાય ત્યારે હતાશા આવે
અને એ હતાશા એ જ ડિપ્રેશન. પછી સ્વાભાવિક છે કે દિલિપકુમારની જેમ ગાવાનું મન થઈ જાય
કે “કોઈ સાગર દિલ કો બહલાતા નહિ”

ડોક્ટર આ ચંદુની વાતમાં તો કાઈ દમ નથી પણ આપણા કરસનદાદાને થોડી ડિપ્રેશનની અસર
છે. રાહુલને બદલે મોદીનું રાજ આવી ગયું. મંગુએ ફરી દાદાને ચિઢ્વ્યા.

આજે ડોક્ટર મુડમાં હતા. “એમાં દાદાનો જ વાંક. એ જો ગયા હોત તો સરકારમાં રાહુલ, માયાવતી
કેજરીવાલ સિધ્ધુ વાંકુ ઊભું ત્રાંસુ ઘણું હોત. પન શું થાય? દાદાએ જઈને રાહુલને મદદ કરવી
જોઈએ. ખરેખર તો આખું ગાંધી પરિવાર ડિપ્રેશનમાં ગરકી જાય એવા સંજોગો છે.

ચંદુભાઈને તો અહિ રાખવાના નથી. મારે ડોકટર સાથે વાત થઈ છે. એક દિવસ મારે ત્યાં જ
આપણે આપણા માટે જ સંગીતનો પ્રોગ્રામ રાખીશું. અમિરખાન અને પુલ્સ્કરનું બૈજુબાવરાનું નહિ
પણ પડોશનનું એક ચતુરનાર. ચંદુભાઈ અને મંગુભાઈ બન્ને ગાશે. અમે બધા હસી પડ્યા.

તિરંગા ઓગસ્ટ ૨૦૧૯

મંગુ મોટેલ અને વીવીઆઈપી સંદીપીયો

પ્રવીણ લેખક કાર્ટુન.jpg

પ્રવીણ શાસ્ત્રી

ચન્દુ ચાવાલા, મંગુ મોટેલ અને વીવીઆઈપી સંદીપીયો

‘સાલો ____(એક સુરતી ગાળ) એ કદીયે ન સુધરે. _____(ફરી એક જોરદાર મરચાવાળી સુરતી) સાલો બદમાશ, આપણો જ દોસ્ત, અને આપણી સાથે જ મહોલ્લામાં રમેલો, સાથે જમેલો, સાથે ભટકેલો; એક બે વાર મેં જ એને માર ખાતો બચાવેલો તે; આજે બધું ભૂલી ગયો. મારી પાસે પણ પેલા ચોર લોકો _____(એક ફ વાળી અમેરિકન સમાજમાં ગયેલી ભદ્ર ગાળ) પૈસા ઉઘરાવી ગયેલા.’

અલ્યા આ ઉકળાટ શાનો છે? એમ હું પુછું તે પહેલા ચન્દુ ચા વાલાએ પુછ્યું. ‘ઐલા ટને હું થીયું. એકડમ હુરટી સંસ્કૃટમાં ફાડવા માંઈડું છે. આપનો કયો હુરટી ડોસ્ટાર બઢૂં ભૂલી ગીયો? હરખી વાટ ભસી કાર.’

‘પેલા ભગતડાઓ(એક અમેરિકન ગાળ) વગર લેવે દેવે ઉજવણી કરવા તૈયાર થઈ ગયા. કે’તા હતા કે કેનેડિયન દેશીઓએ તો જીતની ખુશાલીમાં સ્ટ્રીટમાં ડોલર ઉછાળેલા તો આપણાંથી નાનું ઉજવણી ના થાય? એમ સમજાવી ઈલેક્શન વિનિંગ સેલિબ્રેશન માટે મારી પાસે પણ ઘણું ડોનેશન લઈ ગયેલા. મને પાસ પણ આપી ગયેલા. મારી પાસે પણ કોન્ટ્રીબ્યુટર તરીકે વીઆઈપીનો પાસ હતો. ફંકશનમાં વહેલો જઈને હું આગળની રોમાં બેઠેલો ને આપણા જાડીયા સંદીપીયાની મોડીમોડી પધરામણી થઈ. એના ચમચા ઓર્ગેનાઈઝરોએ મારી પાસે આવીને મને કહ્યું ‘કાકા, પ્લીઝ તમે જરા પાછળ જાઓને.

આ વી.વી.આઈ.પીમાટેની સીટ છે. સંદીપભાઈને બેસવા દો.’ અને સંદીપીયો જાણે મને ઓળખતો જ નથી, એમ મારી જગ્યા પર બેસી ગયો. મને ઉઠવાનું કહેવા વાળા ચમચાએ થેન્ક્યુ કહ્યું પણ ફ……સુંદીપીયાએ મારી સામે જોઈને થેન્ક્સ કહેવાની દરકાર પણ નહિ કરી. મારું તો એટલું ખસી ગયું હતું કે સાલાને ફેંટ પકડીને ખુરશી પરથી ઉઠાડું. જેમ તેમ જાત પર કન્ટ્રોલ રાખ્યો.‘

મારે કહેવું પડ્યું કે એ વાત તો ગઈ કાલની હતી. મંગુ, જેમ ગઈકાલે તેં કંટ્રોલ રાખ્યો એ જ રીતે આજે પણ મગજ અને ભાષા પર કન્ટ્રોલ રાખ. બાજુના રૂમમાં બધી લેડિઝ છે અને તારો સુરતી બબડાટ સાંભળે છે.
ઈંડિયાનું ઈલેક્શન પતી ગયું હતું. ભાજપ સિવાયના બીજા પક્ષો અને ઉમેદવારોની આશાઓનું ઊઠમણું અને માસીસા શ્રાદ્ધ થઈ પણ ગયા હતા. હવે કોઈને રસ ન હતો. પણ ઉત્સાહ ઘેલાઓ મારી તોડીને ટોળું ભેગું કરી ભાષણબાજી કરી લેતાં હતાં. અને એને માટે પણ સ્પોંસર ઊભા કરીને જલસા કરતા હતા. એવા એક પ્રોગ્રામમાં અમારો મંગુ મોટેલ ગયો હતો.

સંદીપ અમારો નાનપણનો દોસ્ત. આજે અમેરિકામાં મોટો બિઝનેશમેન બની ગયો. દરેક સોસિયલ ઈવાંટ્સને એ પોતાના બિઝનેશમાં કન્વર્ટ કરી શકતો. એની પ્રવૃત્તિઓ બધી. એક પબ્લિક ઈમેજ ઉભી કરી. ખરેખર મોટો બોટો તો હવે ઠીક, પણ મોટાઈ ખોર. તો ખરો જ. એના એરિયાનો મોટો સોસિયલ વર્કર તરીકે આગળ આવી ગયો.

જ્યારે અમે સુરતી મિત્રો ભેગા થઈએ અને એને કહેણ મોકલીયે ત્યારે વચ્ચે જરા મોઢું બતાવી જાય, આવે તો મિત્ર તરીકે નહિ પણ જાણે અમારા ઉપર ઉપકાર કરીને આવતો હોય એવા મહાનુભાવની જેમ આવે અને ચાલ્યો જાય. અમારા ચંદુ ચાવાલા પાસે એના કરતાં ચાર ઘણા પૈસા પણ એટલિસ્ટ સંદીપ કરતાં અમારો ચંદુ ઘણો હંબલ.

મંગુની વાત જરા જૂદી. જ્યારે મંગુ એને જુએ એટલે એને ઇરિટેશન થવા માંડે.

સંદીપે મંગુ સાથે શું કર્યુ એ વાત બાજુ પર મુકીતે તો પણ મંગુનો ઉકળાટ એક રીતે વ્યાજબી જ હતો. માત્ર સંદીપની વાત ન હતી. અમારા અમેરિકામાં દરેક ગુજરાતી સામાજિક ટોળાઓમાં થોડા મોટા માથાના વીવીઆઈપીઓ ઝામી ગયા છે.

બસ એક વખત નામનો ટપ્પો પડી જાય પછી દરેક જાહેર ફંકશનમાં વીવીઆઈપી ડોલતાં ડોલ્તાં મોડા મોડા આવે. ચમચાઓ ઓહો ઓહો કરતાં એમને ફ્રંટ રોની સેંટરની સીટ પર બેસાડે. સ્ટેજ પર ભારત નાટ્યમ ચાલતું હોય તે પણ બે પાંચ મિનિટ માટે બિચારું કમ્ન્ફ્યુઝ થઈ જાય. કોઈપણ જાતનું ડોનેશન આપ્યું હોય કે ન આપ્યું હોય તે માત્ર રામ જ જાણે..

બેશરમ વીઆઈપી એમાં જ પોતાનું સન્માન સમજે.
હવે આ અતિવિશિષ્ટ વ્યક્તિ એટલે કે વેરી ઈમ્પોર્ટન્ટ પરસન ખરેખર મહત્વના છે? ધારો કે આ ઈમ્પોર્ટન્ટટ પરસન ઈવાન્ટમાં ન જ આવે તો પ્રોગ્રામ બંધ રાખવો પડે? પણ આવે એટલે એમને મોટાભા કરીને વિશેષ અધિકાર અને ખાસ સગવડ આપવી પડે. આ હિસાબે તો ટિકિટ લઈને પાછળ બેઠેલાઓ જરા પણ ઈંપોર્ટટન્ટ ના કહેવાય. જરા ફની તો કહેવાય જ. ગુગલ વિકિપિડિયા વીઆઈપી માટે કહે છે-

A very important person (VIP) is a person who is accorded special privileges due
to their status or importance. [1] હવે સ્ટેટસ અને ઈંપોર્ટન્સ એ બન્ને શબ્દો સમાનાથી તો નથી જ. તો ઈંપોર્ટટન્ટ પિપલને જ સ્પેશીયલ પ્રિવીલેઇજ મળવા જોઈએ નહિ કે સ્ટેટસવાળાઓને.

Examples include celebrities, heads of state or heads of government, other politicians,
major employers, high rollers, high-level corporate officers, wealthy individuals, or any
other socially notable person who receives special treatment for any reason.
The special treatment usually involves separation from common people, and a higher
level of comfort or service.

સામાન્ય માણસ તરીકે આ સાલુ મને પણ ડંખે તો અમારો મંગુ ઉકળે તેમાં નવાઈ
શું?

In some cases, such as with tickets, VIP may be used as a title in a similar way
to premium. Usually, VIP tickets can be purchased by anyone, but still meaning
separation from other customers, own security checks etc.
The term very very important person
(VVIP) is also used, [2] especially with reference to VIPs with very high
spending power.

સાસટ્રી લુખ્ખો લેખક છે ને ટુ ચિંગુસ મારવાડી છે. માંડ દમડી છૂટે છે. વખટ આવે મેં પન લેખક, કવિઓ, ગાવાવાલા, નાચવાવાલાને મારે ઘેર રાખેલા ને બઢાના પ્રોગ્રામ હો કરાવેલા. દીકરા મંગુ, મની ટોક્સ. તે તાઈમે હું પન વીવીઆઈપી હટો. પ્રોગ્રામ શરૂ ઠાય ટે પેલ્લા સ્ટેજ પર ડીવો કરવા હૌ જટો. ડિકરા મંગુ, હાચ્ચો વર્ડ VVIP નઠી પન VVIM છે. M ફોર મની. હવે હું કોઈને ઈંડિયાથી બોલાવટો નઠી ચંપાએ ના કઈ દીઢી છે.

મંગુ હજુ ધૂંધવાયલો હતો. સુરતી જ્યારે ગુસ્સે થાય ત્યારે એ કાંઈ મવાલીઓની જેમ મારામારી પર ન ઉતરે. એટલિસ્ટ અમારા સુરતી ગ્રુપમાં નો તો કોઈ જ નહિ. મંગુ જરા બોલવામાં ફાટ. એનો ગુસ્સો એની સુરતી ગાલી પ્રદાનથી વ્યક્ત થતો. ચંદુ, મેં આજ સુધીમાં કોઈપણ દિવસ સંદીપીયાને લાઈનમાં ઉભા રહીને કાઉંટર પરથી ફૂડ લેતો જોયો નથી. વીવીઆઈપી ખરોને એટલે મસ્કા મારુ ચમચાઓએ જ એને માટે ફૂડની ડીશ તૈયાર કરીને લઈ આવવાની. મુડ હોય તો ખાય નહિ તો આખી ડિશમાંથી ફેશનમાં જરાક લે અને ડીશ બાજુ પર મુકી દે. કોંણ એનો બાપ બાબુલાલ ખાવા આવવાનો છે? પહેલેથી ના ભસતા એના પેટમાં શું દુખતું હતું.

‘મને જબરી ભૂખ લાગી હતી. મારે માટે કોઈ થાળ લાવવાનું ન હતું. હું છ ખાનાનું સ્ટાઈરો ફોર્મનું છાબડું લઈને ડિનરની લાઈનમાં ઊભો હતો. સાલા આપણા દેશીઓ, (એક હળવી સુરતી) મારી આગળ એક બૈરું ઉભું હતું. એની કોઈ સગલી આવી. ઓહો! કાંતાબેન તમે પણ આવ્યા છો? કેટલા વર્ષે મળ્યા! બસ લાઈનમાં ભરાઈ ગઈ. ગળે વળગ્યા. અરે મિનાક્ષી, બધા અહિં આવો આપણા કાંતાબેન અહિ જ છે. અને મારી આગળ છ જણાં આવીને ઉભા રહ્યા. તેમાં એક રૂપાળીએ મને સ્વીટ સ્માઈલથી પુછ્યું દાદા, અમે આગળ આવીએ તો વાંધો નથી ને? હું વાંધો કાઢું તે પહેલાં તો દીકરીએ થેંક્યુ કહી દીધું. મારી આગળ પાછળ લાઈનમાં ટોળાં ઘૂસતાં જ હતાં. સાલી છ ખાનાની છાબડીમાં બાર વાનગી લઈને વેરતાં ઢોળતાં બિચારા ડોસલાઓ જતાં હતાં. આ નાના સ્ટાયરોફોમના છબડાંને બદલે બધા પોતાના ઘેરથી મોટો વાડકો લઈને આવતાં શું થાય? બધું એમાં જ નાંખીને મિક્ષ કરીને ખાઈ જવાનું. સાધુ ભોજન. હું કંટાળ્યો. ને બહાર નીકળી બાજુમાં
બર્ગર કિંગમાં જઈને પેટ પૂજા કરી.

મંગુની મોટા વાડકા ઉપરથી મને સાધુનું તુંબડું યાદ આવ્યું. અમારા મહોલ્લામાં એક સાધુ આવતો. એ રામ ચરિત્ર માનસમાં ની ચોપાઈઓ ગાતો. એ એક તુંબડું રાખતો. માત્ર પાંચ બ્રાહ્મણને ત્યાંથી પક્કાભોજન અને અન્યો પાસે કચ્ચા ભોજન લેતો. કચ્ચા ભોજન એટલે દાળ ચોખા ઘઉં કઠોળ. એના એક ભગવા થેલામાં જે કાંઈ અનાજ મળે તે બધું એક સાથે ઠાલવતો. પક્કા ભોજન એટલે રાંધેલું અન્ન. તે એના તુંબડામાં જતું. દાળ, ભાત, શાક રોટલા ભાખરા જે કાંઈ મળે તે બધું એ તુંબડામાંજ જતું. બધું જ એક રસ થઈ જતું. સાધુ એટલે સાધું.

આજ કાલ બુફે જમણમાં પ્લેટ નાની અને વાનગીઓ ઝાઝી. ખાવાના હોય કે ખાવાના ન હોય, બધી વાનગીઓનો ઢગલો નાની ડિશમાં થઈ જાય. બધા જ જૂદા જૂદા પંજાબી શાકની આખરે તો પાવભાજી જ થઈ જતી હોય છે. સાધુના તુંબડાની જેમ.

ભોજન એ અમારા ચંદુભાઈનો માનીતો વિષય.

‘આપને આ બુફે બુફે ફાવે નૈ. આપને તો નાતમાં બેઠા હોય, પતવારી દરિયો હામે હોય. પેલ્લા મિથુ પિરસવા આવે. માનસ ગનતો જાય. પછી મેઈન મિઠાઈ આવે. પછી બીજી મિઠાઈ પિરસાય બે તન જાતના ફરસાન આવે. બધું પિરસાતું જાય તેમ ખવાતું જાય. કેતલીક જગ્યાએ પાનીને માટે લોટા ઘેરથી લઈ જવાના. એમાં કેતલાક બૈરાઓ મિઠાઈ હો ચોરી જાય. એ બઢી ખાવાની મજા ટો ગઈ જ.’

ચંદુની વાત સાચી હતી. જાણે આખો યુગ વિતી ગયો. મિઠાઈની મુખ્ય વાનગીઓ આખરી ડિઝર્ટમાં ધકેલાઈ ગઈ. મિઠાઈની સાથે સાથે ખવાતું ફરસાણ એપેટાઈઝર થઈ ગયું.. વચ્ચે રહ્યા શાકભાજી બ્રેડ અને રાઈસ.. સુરતની જમણનું સુરતમાં જ મરણ થઈ ગયું. એક સમયનું ગરીબ પરિવારનું સામાન્ય કાઠિયાવાડી ભોજન, ફેશન અને લક્ઝરી થઈ ગયું. બધે જ પંજાબી ખાણાંએ ગુજરાતી ભોજનને ભંડારી દીધું. એ યુગ વિતી ગયો જ્યારે કમંડળમાં શિખંડ, તમારે તમારે કરીને પિરસાતો હતો. ખાજા, દહિથરા, ફરસી પુરી, પકવાન તરીકે ખવાતાં. ગરમ ગરમ કંદના ભજીયા ભાણામાં આવે કે તરત પેટમાંં ઉતરી જતાં. વો ભી એક જમાના થા.

અમે વાતો કરતાં હતા અને મંગુ પર સંદીપનો ફોન આવ્યો.

.

.
‘હા હા, શાસ્ત્રીજી, ચંદુ અહિ જ છે.’

.
‘હા એમને કહી દઈશ.’

.
‘ના, હું નહિ આવું, હું નવરો નથી. સાલા તને મારી સામુ જોવાની ફુરસદ નથી.’

.
‘હેં શું સ્ટેટસ જાળવવું પડે? એટલે મારી સાથે નહોતો બોલ્યો? હવે સોરી સોરી? બેશરમ…..(પછી થોડી ન લખાય એવી

સુરતી ગાળો)…..સારુ સારું……આવીશ હા હા…..સુરતી ગેંગને પણ લઈ આવીશ. ….ના કરસનદાદાથી નહિ અવાય…..પેટની તકલીફ છે. મેન્યુ શું છે તે વાત કર.’

.
‘એ ગધેડા મંગા….કોણે કહ્યું કે મને પેટની તકલીફ છે?’ કરસનદાદા બરાડ્યા

ચંદુએ પુછ્યું ‘સંદીપ શું કહેતો હતો?’

.
‘સંદીપના ગ્રાંડસનની ગ્રેજ્યુએશન પાર્ટી છે. આપણે બધાને જ જવાનું છે. ગમે તેમ પણ આપણો સુરતી દોસ્ત.’

‘અલ્યા પણ મારું શું?’ કરસનદાદા અકળાયા.

ભલે મંગુ ગમે તે કહે તમારે તો અમારી સાથે આવવાનું જ હોય. ચિંતા નહિ. હું તમને લઈ જઈશ. અમારા ચંદુએ કરસનદાદાને ઘરપત આપી. ‘સંદીપને ઘેર તમે વીઆઈપી.’

તિરંગાઃ જુલાઈ ૨૦૧૯

છોટુનો પક્ષ પલટો

પ્રવીણ લેખક કાર્ટુન.jpg

પ્રવીણ શાસ્ત્રી

અમારા ભાજપ ભક્ત મંગુની મોટેલમાં આજે મોટો જલસો હતો. મોટેલના  બેકયાર્ડમાં મોટો તંબુ ઉભો કરાયો હતો. મંગુ અને ચંદુના વચલા દીકરાના સાળા મોટુએ વિજયાનંદ ઉત્સવનું આયોજન કર્યું હતું.  અનેક ભાજપી મિત્રોને આમંત્રણ આપ્યું હતું.

મંગુને ત્યાં કઈ પણ નાનો મોટો પ્રસંગ હોય ત્યારે મારે તો જવાનું હોય જ, મને આ પોલિટિકલ ફંકશનમાં રસ ન હતો તો પણ ચંદુ મને ખેંચી ગયો. મને કહે “મજા આવશે. આપણે એક ખૂણામાં બેસીને ખેલ જોઈશું. કદાચ મારામારી થાય તો એમને છોડાવીશું, હું તને લેવા આવીશ. હું તને મૂકી જઈશ.” અને મારે જવું પડ્યું.

એપેટાઈઝર અને કોક્ટેઈલ અવર પછી સમારંભ શરૂ થયો.

સ્ટેજ પર હું ન ઓળખું એવા ચાર પાંચ મહાનુભાવો કમળ ખેસ પહેરીને વચ્ચે બેઠા હતા. મંગુએ જમણી બાજુ અને મોટુ ડાબીએ બેઠક લીધી હતી.  બેક ગ્રાઉંડ પર મોદી અને અમિત શાહના હ્યુઝ કટાઉટ હતા. અમે બધા આગલી હરોળમાં ચંદુભાઈ સાથે બેઠા હતા.

અમારો મંગુ મોટેલ ઉભો થયો અને પોડિયમ પાસે આવ્યો.

‘ભાજપી મિત્રો, આપ સૌને કોણ જીત્યું કોણ હાર્યું તેની તો જાણ છે જ, પણ છતાં એ એકવાર હું ખાત્રી કરવા માંગું છું એટલે પુછૂં છું કે બોલો કમળ જીત્યુણ કે પંજો?’ એણે ડીજે અને માસ્ટર ઓફ સેરિમોનીની અદાથી ઓડિયન્સને સવાલ પુછ્યો.

બધાએ હોકારો મચાવ્યો “કમળ, કમળ”

‘મને બરાબર સંભળાતું નથી જરા મોટેથી બોલો ભારત પર કોણ રાજકરશે કમળ કે પંજો?’

બધાએ બરાડા પાડ્યા ‘કમળ કમળ,’

‘રામ અને રાવણની રાશી એક, ભાજપના રામ જીત્યા કે ગઠબંધનનો રાવણ?’

‘રામ – રામ ‘

‘ફરી એકવાર બોલો કોણ જીત્યું?’

‘રામ રામ,’

‘કોંગ્રેસકે લીએ જોરસે બોલો, જોરસે બોલો, રામ નામ સત્ય હૈ.’

મંગુ અને મોટુએ બોલાવેલા ઘણાંને આ બધામાં કશો રસ નહતો. તેઓ તો માત્ર ખાવા પીવા જ આવ્યા હતા. સમજ પડે કે ન પડે એ લોકોએ પણ રામનામ સત્ય હૈ બરાડ્યું.

મંગુ મૂડમાં હતો, ‘કૃષ્ણ અને કંસની રાશી એક કોણ ગમે?’

ઓડિયંસને કહેવું જ પડે કૃષ્ણ.

જોરસે દિલસે જવાબ દો ભારતમેં કોન રાજ કરેગા? કમલ ઓર કોંગ્રેસ? જખ્ખ મારીને કહેવું પડે કે કમલ.

સદ્ભાગ્યે મંગુએ ઓડિયંસ વોર્મઅપ પુરું કર્યું.

‘બેટા મોટુ, અબ ખડા હોકર માઈક હાથમેં લે ઔર મુઝે જવાબ દે. લોકસભામેં કીતને આદમી થે?’

મોટુ ઉભો થયો. માઈક હાથમાં લીધું. ‘સીર્ફ દો એક અપના ગુજરાતી મોદી ઔર દુસરા ગુજરાતી શાહ.’

‘ઔર ગબ્બર વાલે કૌન કૌન થે?’

‘સોનિયાજી, રાહુલજી, પ્રિયંકાજી, માયાવતીજી, મમતાજી, અખિલેશજી, લાલુજીકી રબડીજી, ચંદ્રાબાબુજી, યે સબ્બ જીકે ચમચે મોદી ઔર શાહ કે સામને થે.’

‘ઉન સબ્બ-જી કા ક્યા હાલ હુઆ?’

‘બસ પાવભાજી બન ગઈ, અમિતજી ખા ગયે.’

‘મોટુ બેટા કેટલા સ્ટેટમાં ભાજપે બધાનો સફાયો કરી નાંખ્યો? જરા મોટેથી બોલજે, આપણી સામે માનનીય છન્નુ વર્ષના યુવાન કોંગ્રેસી કરસનદાદા અને તારો અનુજ કોંગ્રેસી આઈમીન યોર બ્રધર છોટુ સાંભળે એમ મોટે થી બોલ.’

‘અંકલ હવે આનાથી વધારે ગળું ફાડીને બોલાય એમ નથી.’ મોટુએ શક્ય એટલા મોટા અવાજે ગળું ફાડીને બરાડવા માડ્યું.

‘ખાસ તો આપણા ગુજરાત, કેજરીવાલના દિલ્હી, હરિયાણા, હિમાચલ પ્રદેશ, ઉત્તરાખંડ, રાજસ્થાન રાજ્યોમાં ભાજપે બધાના સૂપડા સાફ કરી નાંખ્યા અને બિહારમાં ભાજપ અને જેડીયુ મળીને ચાલિસમાંથી ઓગણચાલીસ સીટ તફડાવી લીધી, રબડી પતિ લાલુપ્રસાદ જેલમાંથી પાર્ટીનુ રિમોટ કંટ્રોલ દબાવ્યા કરતાં હતા  પણ પાર્ટીની રાબડી થઈ ગઈ.’

‘બેટા મોટુ, પાર્લામેંટમાં કેટલી સીટ છે?’

‘અંકલ, પાંચસો બેતાળીસ, (૫૪૨)’

‘અને બીજેપીની કેટલી?’

‘અંકલ, બીજેપીની ત્રણસો ત્રણ (૩૦૩)’

‘અને કોંગ્રેસની?’

‘મારા નાના ભાઈ છોટુની પાર્ટીની એટલે કે કોંગ્રેસની બાવન (૫૨)’

‘કાયદેસર વિરોધ પક્ષના નેતા બનવા માટે કેટલી સીટ જોઈએ?’

‘દશ ટકા (૧૦%)’

‘રાહુલ વિરોધ પક્ષનો નેતા ગણાશે?’

‘મંગુ અંકલ, આપ મને જે સવાલો પૂછો છો એનાથી આપણી સામે બેઠેલા આપણા વડીલ કરસનદાદા અને મારો સહોદર છોટુ માનસિક દુઃખ અનુભવી રહ્યા છે.‘

‘ભલે, આપણી જીતનો આનંદ એવો ન હોવો જોઇએ હે હારનારને હાર્ટ એટેક આવે. હવે હું આપણા સુરતી મિત્ર શ્રી ચંદ્રકાંત ચાવાલાને સ્ટેજ પર આવી  બે શબ્દ બોલવાની વિનંતી કરું છું.’

અમારો ચંદુ સ્ટેજ પર ગયો. એણે મોટુના હાથમાંથી માઈક લીધું.

‘મારા ડિયર ડોસ્ટો. આપને બઢા ગુજરાટીઓ છીએ. એટલે હું ગુજરાટની જ વાટ કરા. મેં તો મોડી, સોનિયાનો પોઈરો કે પેલો બ્રોંકાઈટિસ વાલો અરવિંન્ડ આ બઢા પાર્ટીવાલાઓને ટેમની ચૂટની માટે પૈહા આપેલા. ઈંડિયા ઓઈ કે અમેરિકા, બઢા રાજકાર્નીયોને હાથમાં રાખવા પરે. આપને બિઝનેશ વાલાથી એક પોલિતીકલ પારતી વાલાને ચોંતીને થોરું બેહી રેવાય?’

‘ગુજરાટમાંઠી છવ્વીસ ખુરશી આપને ડિલ્લી ડિલિવર કરવાની હટી. મને એમ હટું કે આપના ગુજરાટમાં બઢા અનામતીયા પટેલીઆઓ,આટ્મહટ્યા નૈ કરેલા જીવટા રહેલા ખેરુતો, ડલિટો, ઘના બઢા રેશાલિસ્ટ વારાઓ ટો ભાજપને મટ નૈ જ આપે; એટલે કોંગ્રેસવારા ઓછામાં ઓછી  બે પાંચ ખુરશી ટો લઈ જહે ને બાકીની ભાજપવારા લેહે. પન સલ્લા ભાજપીઓ બધ્ઢી જ ખુરશીઑ છીનવી લઈને ડિલ્લી ઉપરી ગીયા. જરા બી ડયા નૈ.  અવે મારે ટો કોંગ્રેસવાલાઓને જે આપેલું ટે બઢું પાનીમાં જ ને? મોટ્ટું નુકશાન જ ઠીયું ને? પેલો હાર્ડિક બિચારો મે’નટ કરી કરીઑને અરધો મરી ગીયો પન તેનો પણ એકબી ઉમેડવાર ની જીઈટો ટે નૈ જ જીઈટ્રો,’

બીજી એક વાટ આપના હુરટમાંથી ડરસનાબેન જરડોસ ( દર્શના જરદોશ ) જબ્બર જસ્ટી કરીને બિચારા અસોક આધ્વાડ (અશોક આધવાડ) ને પુરા શોકવાડામાં ધકેલી ડીઢા છે. એક બે નૈ પન પુરા હાડાપાંચ લાખ્થી હરાવી ડિઢા અને ખમનનો લોચો કરી નાઈખો.

ચંદુની રેકર્ડ ચાલતી મંગુએ અટકાવી દીધી.

મિત્રો માનીતી, રૂપાળી તુલસી સ્મૃતિ ઇરાની ભલે એક વાર રાહુલ સામે હારી ગઈ હતી પણ એણે એવો તો ધાક જમાવી દીધો હતો કે રાહુલને અમેઠીથી દૂર, દક્ષિણ દિશામાં, વાયનાડ કેરળમાં સલામત જગ્યાએ ભાગવું પડ્યું. એની બીક સાચી જ હતી. સંજય ગાંધીના સમયથી અમેઠી ગાંધી પરિવારની વસાહત બની ગઈ હતી. સ્મૃતિએ તે પડાવી લીધી. ગાંધી પરિવારને સ્મૃતિની જીતની ગંધ આવી ગઈ હતી એટલે રાહુલને સાઉથમાં ભાગવું પડ્યું. જો એ વાયનાડ ન જ ગયો હોત તો? પાર્લામેંટના સાંસદોને મનોરંજન કોણ પુરું પાડતે?  ફેંકુ, નોટબંધી, જીએસટી, વિકાસ ખોવાયો છે, ચોકીદાર ચોર છે. મોતકા સૌદાગર આ બધા શબ્દોએ મોદીને હરાવ્યા નથી બલ્કે જીતાડ્યા છે. મોદી, શાહ, અને જીતનાર સૌને મારા હાર્દિક અભિનંદન અને ભારતની પ્રજાને ધન્યવાદ કે ગઠબંધનની થાગડ થીગડવાળી અસમતોલ સરકાર આપવાને બદલે મજબુત બહુમતિવાળી એક પક્ષીય સરકાર ભારત્યને આપી છે.’

હવે હું આપણા આજન્મ કોંગ્રેસી, સદાકાળના છન્નુવર્ષીય વડીલ કરસનદાદાને બે શબ્દો કહેવા વિનંતી કરું છું.

કરસનદાદા સ્ટેજ પર ચઢ્યા. ખરેખરતો બેત્રણ જણાએ ઉંચકીને ચઢાવ્યા. એણે માઈક હાથમાં લીધું. મંગુ સામે જોઈને બોલવાનું શરૂ કર્યું.

‘મંગા, મને  સ્ટેજ પર ન બોલાવ્યો હોત તો સારું થાત. છોકરાંઓ મારે પણ અભિનંદનતો આપવા જ પડશે, પણ ભાજપને નહિ. હું અભિનંદન આપીશ ઈ.વી.એમ. મશીનને. આ રમકડાને કારણે જ ભાજપ જીત્યું છે.

ઓડિયન્સમાંથી કોઈક મહિલાએ બુમ પાડી “દાદા મતપેટીઓનું અપહરણ થાત તો ભાજપ ન જ જીતતે.”   પણ દાદા બોલતા હોય ત્યારે એના કાન બંધ હોય છે.

એમણે બોલવાનું ચાલુ રાખ્યું. ‘આ ક્યાં ભાજપની જીત છે? મોટાભાગના તો શાહે કરોડોમાં ખરીદેલા અમારા કોંગ્રેસીઓ જ છે. એટલે કહીશ કે આ જીત સંપૂર્ણ જીત નથી. આજની ઇંડિયાની પ્રજા મતિભ્રષ્ટ થઈ ગઈ છે. અમારો છોટે સરદાર હાર્દિક પટેલ કહે છે તે પ્રમાણે, આ ઈલેક્શનમાં કોંગ્રેસ હારી નથી. બેરોજગારી હારી છે; શિક્ષણ હારી ગયું છે. ખેડૂતો હાર્યા છે; મહિલાઓનું સન્માન હાર્યું છે; આશા હારી છે. હાર્દિકે કહ્યું હતું કે ‘સાચું કહું તો હિંદુસ્તાનની પ્રજા હારી છે.’

દક્ષિણ ભારતની પજા શિક્ષીત છે. કેરળમાં ભાજપના સુપડા સાફ થઈ ગયા. તામિલનાડુ અને આંધ્રમાં યે ભાજપે શું કાંદા કાઢ્યા છે? 

ઓડિયન્સમાંથી ‘બૂઉ’ થવા માંડ્યું.

મંગુએ ધીમે રહીને દાદાને કહ્યું દાદા હજુ એક બે વક્તાને બોલવાનું છે. ધીમે રહીને એમના હાથમાં થી માઈક લઈ લીધું અને સ્ટેજ પર જ ખુરશીમાં બેસાડી દીધા.

મોટુએ માઈક હાથમાં લીધું.

‘આ ઈલેક્શનની બીજી એક ફલસ્તુતિ છે કે વર્ષોથી ચાલતો વંશવાદ મરી પડ્યો છે કે મરણતોલ હાલતમાં છે. પોલિટીશીયનોના છોકરાંઓ ચૂટાશે જ એની કોઈ ખાત્રી નથી. હવે જેઓ સોશ્યલ મીડિયા પર એકટિવ છે તેઓ તો જાણે જ છે પણ જેઓ નથી તેમને માટે હું થોડી સોશ્યલ મીડિયા પર વહેતી વાતો જણાવીશ.’

કોંગ્રેસકા ચુનાવ આયોગ પર લગાયા આરોપયે ૨૦૧૪ કી હી મશેને ખોલ રહે હૈ.’

ડોનાલ્ટ ટ્રંપે મોદીને ફોન કરીને અમેરિકાની ૨૦૨૦ની ચૂટણીના પ્રચાર માટે અમિત શાહ ખાલી હોય તો મોકલો.

પોલિટિકલ સાયન્સમાં વાંચ્યું હતું કે બધા એમ.પી. મળીને પી.એમ. બનાવે છે પરંતુ ૨૦૧૯માં તો એક પી.એમ. ૩૦૦ થી વધારે એમ.પી. બનાવ્યા.

કેજરીવાલને જેટલા લાફા પડ્યા એટલી તો મારો હાળો સીટ પણ લાવ્યો નહિ.

હાવ ઇઝ જોસ, .વી.એમ ઈઝ બોસ.

મહેરબાની કરીને રાહુલની મજાક કરવાનું બંધ કરો. ૧૪૩ વર્ષની જૂની પાર્ટીને એકલા હાથે ઠેકાણે પાડી દેવી કોઈ ખાવાનો ખેલ નથી .

પરિણામ ગમે તે આવે, તમારા કામ ધંધા ચાલુ રાખો. મોદી કે રાહુલ તમારી લોનના હપ્તા ભરવા નહિ આવે. ઘર તમારે ચલાવવાનું છે. બન્ને તો બૈરા છોકરાં વગરના છે.

‘મિત્રો આ વિજય ઉજવણી માત્ર ભાજપની જીતની જ નથી. મારા ભાઈ છોટુ ઉપર મારા પ્રેમનો વિજય પણ થતો છે. આજે છોટુએ કોંગ્રેસને તલ્લાક આપ્યા છે. હું મારા વ્હાલા ભાઈ છોટુને સ્ટેજ પર આવવા વિનંતી કરું છું.’

છોટુ જરા મુઝાયલો દેખાયો. ખુરશી પરથી ઉઠવામાં વિચાર કરતો હતો પણ એની મોદી બ્રાંડ સાડી પહેરેલી વાઈફ એને ઘસડીને સ્ટેજ પર લઈ ગઈ. મોટુએ છોટુને ભાજપનો ખેસ પહેરાવ્યો. એક કમળનું ફુલ આપ્યું. અને ભાજપમાં વટલાવ્યો. છોટુનો પક્ષ પલટો થઈ ગયો. છોટુ પાસે મોટુએ કમળ કેઇક કપાવી.

‘બસ તો હવે મારે તમારો કિમતી સમય ભાષણ બાજીમાં પુરો નથી કરવો. હું આપના વડીલ શાસ્ત્રી અંકલને બે શબ્દો કહેવા વિનંતી કરું છું.’

મારી બોલવાની ઇચ્છા કે આવડત નથી પણ ચંદુએ અને મંગુએ મને સ્ટેજ પર ઘસડ્યો.

‘વ્હાલા દોસ્તો. હું વક્તા નથી. પોલિટિક્સ એ મારો વિષય નથી. ભારતમાં મત આપવાનો અધિકાર નથી. કોઈ પાર્ટી સાથે મારું એફિલિયશન નથી. મારે અંગત રીતે કશું કહેવા પણું નથી. લોકશાહીમાં બહુમતીથી ચૂંટાયલી સરકારને એમના એજંડા પ્રમાણે કામ કરવાની તક મળવી જોઇએ. એમાં રોડા ન નાંખવા જોઈએ. ખેલદિલીથી હારનો સ્વીકાર કરીને બીજા કેમ જીત્યા તેને બદલે પોતે કેમ હાર્યા એનું મંથન કરવું જોઈએ. મારા એક મિત્રે ફેસબુક પર એક સરસ વાત લખી છે.’

‘હાર પચાવતા આવડવી તેનાં કરતાં જીત પચાવી બતાવવી એ વધું સંસ્કારી અને સભ્યતાની વાત છે. એલફેલ વાણીવિલાસ અને ગાળાગાળીને કારણે વિરોધીને ઐતિહાસિક પછડાટ આપી મેળવેલી મહાન જીત પણ સાવ નિમ્ન અને સ્ટ્રીટ ફાઈટ જેવી બની જતી હોય છે.‘

‘પાર્ટી મુખિયાઓની કુશળ રાજનીતિ અને જમીની કાર્યકર્તાઓની તનતોડ મહેનતને ભરપૂર ઉજવવાનો અવસર એ વિજય દિવસ હોય છે તેને શાલીનતાથી “દરેક જીત વિજયાદશમી” જેમ ઉજવી શકાય પણ અમુક છાંટકા લોકોની છિછોરી હરકતોને કારણે મહાન પક્ષોને પણ છોભીલું બનવું પડતું હોય છે.’

‘એટલે જ વિક્ટરી સ્પિચની ઈતિહાસને હંમેશા નવાઈ રહી છે અને બને તેટલી વિજયનાદની નોંધ પણ રખાઈ છે. મહાન બનવા જઈ રહેલી એ ક્ષણો ઉત્સાહના અતિરેકમાં ભાન ભૂલેલી છંટાયેલી વ્યક્તિઓ સમય પહેલાં મોળી બનાવી દેતી હોય છે.’

‘મારા મિત્રની આ એક ખુબ જ સમજવા જેવી વાત છે. આપણે સો અમેરિકામાં છીએ. આપણા અહિના રોજ બરોજના જીવનમાં ભારતની સરકાર કરતાં અમેરિકાની સરકારની અસર વધુ પડે છે. અમેરિકામાં ૨૦૨૦ના ઈલેકશનના ઢોલ વાગે છે. જો સીટિઝન હો તો સમજીને મત આપવો જરૂરી છે. મિડીયામાં થતી વાતોનો અભ્યાસ કરજો અને મતદાન જરૂરથી કરજો. જય હિંન્દ અને ગોડ બ્લેસ અમેરિકા,’

હું બોલ્યો તો ખરો પણ કોઈએ સાંભળ્યું જ નહિ. ડિનર શરૂ થઈ ગયું હતું. હું બોલ્યો પણ તાળી પાડવા ઓડિયન્સમાં કોઈ જ નહતું. બધા ફુડની લાઈનમાં ઘૂસ મારતા હતા. તો બીજી બાજુ લાઈવ પંજાબી ઢોલ ધમતા હતા. ભાંગરા શરૂ થઈ ગયા. અને આ કાંઈ ગુજરાત થોડું છે? ઓપન બારમાં યુવાનો મોજ માણતાં હતાં. એ ભાજપની શાનદાર વિકટરી પાર્ટી હતી.

પ્રગટ “તિરંગા” જુન ૨૦૧૯

 

 

“તારા બાપનું હું જાય?”

પ્રવીણ લેખક કાર્ટુન

ચંદુ ચાવાલા

“તારા બાપનું હું જાય?”

અમારા ચંદુભાઈના વચલા દીકરાના સાળાઓને ત્યાં આજે સત્યનારાયણની કથાનો ભવ્ય કાર્યક્રમ હતો. મારી તો જવાની મરજી ન હતી પણ મંગુમોટેલ મને ત્યાં ખેંચી ગયો. આ બન્ને સાળાઓ એટલે છોટુ અને મોટુ.

મોટુ, માનાં પેટમાં હતો ત્યારે છોટુની કનડગત અને લાતમ લાતથી ત્રાસેલો, એટલે એ બે મિનિટ વહેલો બહાર આવી ગયેલો. પહેલો જન્મેલો એટલે એ મોટુ અને પાછળ જન્મેલો તે છોટુ. બન્ને ટ્વિન. સામાન્ય રીતે જોડીયા ભાઈઓ વચ્ચે પ્રેમ સંબંધ હોય છે. આ બન્ને વચ્ચે પણ પ્રેમ તો ખરો, પણ ઝઘડવાનો પ્રેમ. છૂટા રહે તો લડે કોની સાથે! દરેકે દરેક વાતમાં એકબીજાનો વિરોધ. પરણેલા પણ એક જ દિવસે. અને તે પણ બે  સગ્ગી બહેનો સાથે જ. બન્ને બહેનો સમજદાર. બિચારીઓ લડાક પતિઓને જેમ તેમ સાચવે. એક વાર તો બન્ને બહેનોએ કહી દીધેલું કે ‘આમ ડિનર ટાઈમ પર પણ લડવાનું જ હોય તો ચાલો આપણે છૂટા થઈ જઈએ.’

તો છોટુ મોટુએ સંભળાવી દીધેલું કે ‘અમે લડીયે તેમાં ‘તારા બાપનું હું લૂટાઈ જાય!.’ બસ પત્યું. બાપ સુધીની વાત ગઈ એટલે બન્ને બહેનોએ નિયમ કરેલો કે જ્યારે હદ બહાર વાત જાય એટલે બન્ને બહેનોએ નણંદને ત્યાં વેકેશન ગાળવા પહોંચી જવું. નણંદ ને ત્યાં એટલે કે ચંદુને ત્યાં.

ગયા મહિને પણ નાની વાત પર બન્ને ભાઈઓ આખડી પડેલા. મોટો કહે સલમાન સાથે સોનાક્ષી સારી લાગે અને નાનો કહે કેટરીના જ સારી લાગે. સોનાક્ષી તો જાડી-પાતળી થયા કરે છે. નાના છોટુએ કહ્યું.

‘એ જાડી પાતળી થતી હોય તેમાં તારા બાપનું હું લૂંટાઈ જાય? તારા બાપનું ખાય છે?’ મોટુ ઉકળ્યો. ‘સી ઈઝ પર્ફેક્ટ ફીટ ફોર ભાઈજન.’

‘એઈ મોટીયા! બાપ હુધી જહે તો તારા હાડકા ભાંગી લાખા ટુ કોઈ બી ટારા બાપને પૂછ કે સોનાક્ષી કરટાં ટો કૅટ જ હારી લાગે.’

‘અબે જા જા, હડકા ભાંગવા વારો. ટારા બાપને ફિલમમાં કાં અક્કલ ઉટી. નિરૂપારોય પછીની પાંચ એક્ટ્રેસ્સના નામની બી ખબર ની ઊટી.’

બસ, બન્ને નાના છોકરાં જે સુરતી ભાષામાં ગાળાગાળી કરીને, મારામારી કર્યા વગર લડે તેમ ખૂબ લડ્યા. હવે આ બધી વાતો શબ્દે શબ્દ લખાય કે બોલાય નહિ. પણ ‘તારો બાપ‘ ‘તારો બાપ’ આ બે અક્કલમંદ જોડિયા ભાઈઓનું એટલું બધું ચાલ્યું કે એમની પરણેતરો, બાઈ કહ્યા વગર અમારા ચંદુને ત્યાં રહેવા આવી ગયેલી. તમને જેમ આ વાંચતા ત્રાસ લાગે એમ અમને યે આવી ગોલાલડાઈ સાંભળતાં ત્રાસ લાગે. અમે જ્યારે સાત આઠ વર્ષના હતાં ત્યારે કેટલાક સંયુક્ત કુટુંબોમાં થતી ગાળાગાળીનો આનંદ લેવા તેમના ઓટલા પર ચડી જતાં; અને પારિવારિક થ્રિલરનો મફતનો આનંદ લેતા. એટલે અમને આવી લડાઈની નવાઈ ન હતી. અત્યારે તો આવું રહ્યું નથી. આખું સુરત બદલાઈ ગયું છે. પણ કહેવાનો મતલબ એ કે એ પણ એક સુરતી કલ્ચર હતું.

હવે આ તે કાંઈ લડવા જેવો વિષય છે? પણ બન્ને ખૂબ લડેલા. અમારો મંગુ મોટેલ પણ અમારા જ સુપર સિનિયર પંચોતેર પ્લસના ગ્રુપનો જ પણ એને આ બન્ને નમુનાઓને ડિંગલ કરવાનું ખુબ ગમે. એણે કહ્યું ‘મને ખબર હોત તો કહેતે કે સલમાન માટે એ બધી તો જૂની થઈ ગઈ. હવે તો એની નજર આલિયા અને ઉલિયા પર છે. લડવું હોય તો એના પર લડો.’

ગયા મહિને એમની પચાસમી બર્થડે હતી. ચંદુને ત્યાં પગે લાગવા આવ્યા હતા. લડતા લડતાં જ આવેલા. પણ બન્ને અમારા ડો. કેદારની આમન્યા રાખે અને થોડા ગભરાય પણ ખરા, એટલે લડવાના જૂસ્સાને દબાવી રાખેલો. એમની પચાસમી બર્થડે નિમિત્તે આજે કથા હતી. અમને બધાને આમંત્રણ હતું પણ કેદારને આ નાટકિયાઓની વાતો અને લડાઈ ગમતી નહિ. છોટુ મોટુ કેદારને પગે લાગ્યા એટલે કેદારે તો ત્યાં જ કહી દીધું કે હું આવી શકીશ નહિ. એણે વોલેટમાંથી બન્નેના હાથમાં સો સોની નોટ મૂકી દીધી. મંગુએ કહી દીધું અમે આવીશું અને મહાપ્રસાદ ખાધા પછી જ તમારા હાથમાં આશીર્વાદ આપીશું.

ચંદુ અને તેનો પરિવાર તો સવારથી જ અમારા કરસનદાદાને લઈને પહોંચી ગયો હતો. બેકયાર્ડમાં એક મોટો ટેન્ટ બાંધ્યો હતો. અમે ગયા ત્યારે તેમાં પૂજા ચાલતી હતી. મોટુએ ધોતી કુરતા પર ભગવા રંગની મોદી કોટી પહેરી હતી. અને ખભા પર ભાજપનો કમળ વાળો ખેસ હતો. માથા પર રજપૂતી સાફો બાંધ્યો હતો.

છોટુ પ્રમાણમાં સાદો દેખાતો હતો. પાયજામા અને સફેદ ઝબ્ભા પર કાળી બંડી, કાળી બંડી ઉપર જ કથા કરાવનાર પાસે માંગીને જનોઈ પહેરી હતી. એના ખભાપર પંજા છાપનો ખેસ હતો. કથા કરાવનાર બ્રાહ્મણના ધ્યાન બહાર હશે પણ મારા ધ્યાનમાં આવ્યું. છોટુએ પહેરેલી જનોઈ અપસવ્ય હતી. ડાબા ખભા પરને બદલે બદલે જમણા ખભા પર હતી.

મારે ના બોલવું જોઈતું પણ મારાથી મંગુને ધીમેથી કહેવાઈ ગયું કે છોટુએ જનોઈ ખોટી પહેરી છે. હવે તમે તો જાણો કે છોટુ કોંગ્રેસી. અમારો મંગુ ભાજપી. એ અમારા કોંગ્રેસી કરસનદાદા પાસે જઈને બેઠો.

‘દાદા, બહુ ખોટું થયું. કાચી ઉમ્મરમાં તમારી કોંગ્રેસ ગઈ.’

‘મંગા, મોદી ભગતડા, હજુ તો ઈલેક્શન ચાલે છે. તેવીશમી મેને દિવસે રિઝલ્ટ આવશે ત્યારે ખબર પડશે.’

‘તો દાદા, તમે આ છોટીયાને કોંગ્રેસનું તર્પણ કરવા આજે કેમ બેસાડ્યો છે?’

‘અલ્યા મંગા આ કથા છે કથા, સત્યનારાયણની કથા છે.’

‘તો તમે સવારના વહેલા આવીને છોટુને કોંગ્રેસનું શ્રાદ્ધ કરવા કેમ બેસાડ્યો છે?’

‘બોલવાનું ભાન રાખ. બામણ સાધુવાણિયાની વાતના જ મંત્રો જ બોલે છે. હરાધીયાના મન્ત્રો નથી બોલતો. ’ મંગુએ ફોન પરથી છોટુના બેત્રણ ક્લોઝપ ક્લિક લઈ લીધા. ‘જૂઓ આ એની પહેરેલી જનોઈ.’ કરસનદાદાની બત્તી થઈ. દાદાએ ત્રાડ નાંખી. ‘એઈ ગધેડા, તારી જનોઈ જમણા ખભા પરથી ડાબા ખભા પર ફેરવ.’

હવે છોટુને બિચારાને ખબર નહિ કે જનોઈ કયા ખભે પહેરવી જોઈએ. એણે તો રાહુલે જનોઈ પહેરેલી એટલે પુજા વખતે એણે પણ માંગીને પહેરી લીધી હતી. અને ઉતાવળીયા બિચારા બ્રાહ્મણનું પણ ધ્યાન નહિ. કરસનદાદાના બરાડાથી ગભરાઈને એણે ખભા પરની જનોઈ ફેરવી. કેમ ફેરવી તેતો એને પણ ખબર ન હતી. બસ સવ્ય થઈ ગઈ. સારું થયું કે છોટુ મોટુને સમજ ના પડી.

વાતનું વતેસર થાય એ પહેલાં ચંદુએ કરસનદાદાના હાથમાં ગરમ ગાજરના હલવાની પ્લેટ પકડાવી દીધી. મંગુ અને કરસનદાદા વચ્ચે ભાજપી-કોંગ્રેસસી યુદ્ધ થતું અટકી ગયું.

ભલે એ સત્યનારાયણની કથા હતી પણ આખો માહોલ તો ભાજપ કોંગ્રેસનો મોરચો હોય એવો જ હતો. મોટુના મંડળમાં ભગવાનની મુર્તી ઢંકાઈ ગયેલી તે દેખાતી જ ન હતી. પણ મંડળ પાછળ નરેન્દ્ર મોદી અને અમિત શાહનું છ ફૂટ ઉંચું કટઆઉટ હતું. એમ જ લાગે કે મોદી શાહની જ પૂજા થાય છે.

તો બીજી બાજુ છોટુના મંડળ સામે ચાર જણાના પોસ્ટર હતા. રાહુલ, સોનિયાજી, પ્રિયંકા અને રોબર્ટ વાડ્રા. જ્યારે જ્યારે ભગવાનને ફૂલ ચઢાવવાનું આવતું ત્યારે ભગવાનને એક તુલિપનું ફુલ ચઢાવતો અને મોદીજીના કટઆઉટ ફોટા પર પ્લાસ્ટિકનું કમળનું ફૂલ ચડાવતો. એણે ફ્લોરિસ્ટને સો કમળનો ઓર્ડર આપ્યો હતો પણ લોટસ તો ન મળ્યા એટલે તુલિપ્સથી કામ ચલાવવું પડ્યું.

છોટુની થાળીમાં સરસ તાજા ગુલાબો હતા. એ મોટુની જેમ ફેંકતો ન હતો પણ ભગવાનને બે પાંખડી ચઢાવી બાકીનું ગુલાબ સોનિયાજીના ફોટામાંના ચરણો પાસે મુકતો હતો. કમનસીબે કોઈક ગુલાબની દાંડી બરાબર સાફ થઈ ન હતી એટલે ગુલાબ ચડાવતાં ઝીણા કાંટા હાથમાં વાગ્યા. અંગુઠામાંથી લોહી પણ નીકળ્યું. એના હોઠ જે રીતે હાલ્યા તેના પરથી લાગ્યું કે છોટુ કંઈક અભદ્ર શબ્દ બોલ્યો; પણ કથાના ધાર્મિક પ્રસંગમાં શું બોલ્યો, તે અહિ ના લખાય.

ગાજરનો હલવો પૂરો થયો અને અમારા કરસન દાદાને શૂર ચઢ્યું. ‘મંગા આ કથા બરાબર સમજ આ તારો સાહેબ આગલા જન્મોમાં જૂઠડો સાધુ વાણિયો હતો. એ ભગવાન આગળ ખોટું બોલ્યો ને એના બારે વ્હાણ ડૂબ્યા. આ ત્રેવીસમીએ તારા સાહેબના પણ બધા વહાણ ડૂબવાના છે. કથા કરીશ, કથા કરીશ, એવા ખોટા વચનો ભગવાનને આપ્યા. દેતે હૈ ભગવાનકો ધોખા જેવું વાણિયાએ કર્યું. તારો સાહેબ પણ ફેંકુ જ નીકળ્યો.’ મંગુ એના કોર્ટમાં આવેલા બોલને શોટ મારવાનો જ હતો ને આરતિ શરૂ થઈ. મંગુને ચૂપ થઈ જવું પડ્યું.

હવે તમે વિચારો કે જે નંગો સલમાન જેવા અધ્ધરતાલ સબ્જેક્ટ પર તારો બાપ, તારો બાપ કરે તે કોંગ્રેસ ભાજપ જેવા વિષય પર શું શું કરી નાંખે. અક્કલ વગરના બધાની હાજરીમાં સુરતી યુદ્ધ શરૂ કરે તો શું થાય? પણ પત્નીઓએ યોગીજી અને માયાવતીની જીભ પર કરફ્યુ લગાવેલો એના કરતાં જબરો પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો.

આરતિ પછી પ્રસાદ વહેંચાયો. છોટુ મોટુએ પણ પ્રસાદ લીધો. અને તરત જ બન્નેની પત્નીઓ આવી અને પતિઓના મોં પર ડકટેઇપ ચોંટાડી ગઈ અને તેની ઉપર હોસ્પિટલ માસ્ક્સ પહેરાવી ગઈ. બન્નેને એક પણ શબ્દ બોલવાની મનાઈ હતી. બોલે તો ચોક્કસ પણે કોંગ્રેસ ભાજપ સંગ્રામ શરૂ થઈ જાય. એમને ટેન્ટમાં કોંગ્રેસ ભાજપનું જે ડિસ્પ્લે કરવું હોય એ કરે પણ બોલવાની મનાઈ.

મોટુએ વેનિલા કેઇક કાપી અને છોટુએ ચોકલેટ કેઇક કાપી.

ચંદુએ માઈક હાથમાં લીધું. છોટુ મોટુને સુવર્ણ જન્મજયંતિની શુભેચ્છા પાઠવી.

‘આનંદની વાત છે કે આજે બન્ને ભાઈઓએ પોતાના પોલિટિકલ વ્યુઝને બાજુ પર મૂકીને મૌન ધારણ કર્યું છે. આ પણ એક આનંદજનક  બનાવ છે. એ નિયંત્રણનો યશ પણ ઘરની મહિલાઓને ફાળે જાય છે. આપણે સૌ જાણીએ છીએ કે બન્ને ભાઈઓ અજય અને વિજય જેમને આપણે મોટુ અને છોટુ તરીકે ઓળખીએ એઓ એક જ કૂખમાંથી એકજ સમયે જન્મેલા પ્રેમાળ ભાઈઓ છે. એમના વિચારો અલગ છે. એઓ ચર્ચા કરે છે અને લડે પણ છે. બસ આપણા ભારતની લોકશાહીની પણ આ જ દશા છે. સત્તાધારી પક્ષ અને વિરોધ પક્ષના એજન્ડા અને કાર્ય પધ્ધતી અલગ હોવાની જ. પણ તેમનું ધ્યેય એક સરખું જ છે. સાત પેઢી માટે જોગવાઈ કરવાની. આપણે સૌ ભારતમાં જન્મ્યા છીએ. ભલે ભારતનું નાગરિકત્વ અને મતાધિકાર ગુમાવ્યો છે છતાં હૈયામાં માના ખોળાની જેમ જ માતૃભૂમિની મમતા જાગૃત રહી છે. ભારતમાં શું થાય છે; શુ થવું જોઈએ એને માટેના આપણા ખ્યાલો આપણી માહિતી અને માન્યતા પર આધારિત છે. સોસિયલ મિડિયામાં વિદેશમાં વસતા અનેક મિત્રો  મોદી શત્રુ હોય એવું અનુભવીએ છીએ. આપણા છોટુભાઈ પણ એમાંના જ છે. એમના મિત્રો સોસિયલ મિડિયામાં જે કાંઈ લખે છે એ માત્ર એમની પંડિતાઈના પ્રદર્શન માટે જ લખે છે. એમની પોસ્ટમાં લાઈક કરવા વાળાઓ પણ એમના બેન્ડમાં ભોં ભોં કરવા વાળા જ હોય છે. તો બીજી બાજુ મોદીજી અને ભાજપની આંધળી ભક્તિના ભજનો ગવાય છે તે પણ યોગ્ય તો ન જ કહેવાય. એમની નબળાઈ જો એમના વિરોધીઓને દેખાય અને એમના ફોલોઅર્સને ન દેખાય તો એને અંધભક્તિ જ કહેવાય. આપણામાંના મોટા ભાગના અહિ પરદેશમાં જ જીવવાના છીએ અને અહિની હવા જ ફેફસામાં લેવાના છીએ; અહિનું જ પાણી પીવાના છીએ અને કદાચ અહિ જ મરવાના પણ છીએ. આપણા જીવનમાં દેશના રાજકારણની કશી જ સીધી અસર આપણા પર થવાની નથી. ત્યાંના બનાવોની ચર્ચા એટલી કટુતાભરી ન હોવી જોઈએ કે આપણા અંગત સંબંધો પર અસર કરે. દેશમાં મોટાભાગના તબક્કાઓનું મતદાન તો હવે પતી ગયું છે. હજુ થોડા રાજ્યો બાકી છે. જોત જોતામાં એ પણ થઈ જશે. ગણત્રીના દિવસોમાં લોકોએ પોતાને માટે ચૂંટેલી સરકાર કામ કરતી થઈ જશે. આશા છે કે હારેલો પક્ષ જે સરકાર આવે તેને સ્વીકારી, એમના એજન્ડા પ્રમાણે પાંચ વર્ષ કામ કરવા દેશે. આ ચૂટણીઓ સસ્તી નથી. ૨૦૧૯ની ચૂટણીનો કુલ ખર્ચો કેટલો? અને એ નાણાં ક્યાં ક્યાંથી આવે છે એનો તમને ખ્યાલ છે ખરો? કેટલા મેન અવર્સ વપરાય કે વેડફાય એનો મતદારોને ખ્યાલ હશે ખરો?’

‘ચાલો,આપણે સૌ આપણું ધ્યાન આપણા પગ તળેની ધરતી પર કેન્દ્રિત કરીશું. શું આપણા ટ્રંપ સાહેબને જ ફરીવાર વ્હાઈટ હાઉસમાં રહેવા દઈશું કે કોઈ બીજાને. આ નિર્ણયમાં આપણે સૌ ભાગીદાર થઈશું.

આજે છોટુ અને મોટુને પરસ્પર ન લડવાના સોગન આપીને એમનું મોં સીલ કર્યું છે. પણ હવે ડિનર સમયે તો એમના મોં ખોલવા જ પડશે. જમણી બાજુના ટેબલો પર જેઓ ભાજપની તરફેણમાં હોય તેઓ મોટુ સાથે બેસીને ભોજન લઈ શકે છે અને ડાબી બાજુ એવી જ વાનગીઓ છોટુના મિત્રો માટે છે. કોંગ્રેસી મિત્રો છોટુને કમ્પની આપી શકે છે. અમે તટસ્થો વચ્ચેના ટેબલ પરથી ડિનર લઈશું. જેમને કોઈ ખાસ પાર્ટી સાથે લગાવ ન હોય તેઓ અમારી સાથે ભોજન માણી શકે છે.’

આ વ્યવસ્થા છોટુએ જ સૂચવી હતી. કે વગર બોલ્યે ડાબી અને જમણી બાજુ કયા પક્ષના ફ્રેન્ડ્સ વધુ થાય રસનતે ખબર પડે. પણ આપણે રહ્યા દેશી. બન્ને બાજુના ટેબલ પર સામ સામે એટલી આવન જાવન રહી કે કોણ કયા પક્ષમાં છે એ સમજાયું નહિ અને ગણાયું પણ નહિ. જ્યાં ખાવાનું હોય તે ટેબલ પરથી ખાઈ લેવાય. આપણા ધારા સભ્યોની જેમ જ સ્તો.

મંગુ કોંગ્રેસી કરસનદાદાને સંતાપવા, એની વ્હિલચેરને મોટુના ભાજપી ટેબલ મૂકી આવ્યો હતો.

પ્રગટ “તિરંગા” મે ૨૦૧૯.

ચંદુ ચાવાલા– જાણ્યા અજાણ્યા ગાંધીઓ

પ્રવીણ લેખક કાર્ટુન.jpg

પ્રવીણ શાસ્ત્રી

ચંદુ ચાવાલા– જાણ્યા અજાણ્યા ગાંધીઓ

આજે અમારા ચંદુ ચાવાલાના બંગલે જબરી ધમાધમી થઈ ગઈ. મૂળ વાત તો ગાંધીજીના પરિવારની હતી પણ છોટુ મોટુએ સારી વાતનો કચરો કરી નાંખ્યો. હું માંડીને વાત કરું.

હું, ચંદુ, મંગુ, કરસનદાદા અને ડોક્ટર કેદાર લિવિંગ રૂમમાં બેસીને વાતો કરતાં હતાં. કેદાર, ગાંધી પરિવારની વાતો ગંભીરતાથી કરતો હતો. ગાંધીજીના પૌત્રોની આછી ઝલક અને ઓળખાણ આપતો હતો. ભારતના લોકો નહેરૂવંશજો વિશે બધું જ જાણે છે; પણ તેઓ સો વર્ષ પહેલાંનાં ભારતમાં આઝાદી લાવનાર બીજા ઘણા નેતાઓના સંતાનો કે તેમના વંશજોના પરિવાર વીશે ખાસ કશું જાણતા નથી. ઘણાં લો પ્રોફાઈલ રાખીને સામાન્ય લોકોની જેમ જ રહેતા હોય છે. આ ૨૦૧૯નું વર્ષ મહાત્મા ગાંઘીજીની એકસો પચાસમી જન્મ જયંતિનું છે એટલે અમને પણ કંઈક રસ જાગ્યો હતો. મહિના બે મહિના પર જ્યારે અમે ભેગા મળ્યા હતા ત્યારે કનુ ગાંધી અને રાજમોહન ગાંધીની સિદ્ધિઓ અંગે કેદારે થોડી માહિતિ આપી હતી.

આજે એણે થોડી વાતો ગાંધીજીના પુત્ર દેવદાસ ગાંધીના પુત્ર રામચંદ્ર ગાંધી અને ગોપાલકૃષણ ગાંધી વિશે વાતો કરી. રામચંદ્ર ગાંધી એમના બીજા ભાઈઓ કરતાં થોડા જુદા હતા. ડાઉન ટુ અર્થ, તદ્દન સીધા સાદા અને વિનમ્ર. ખુબ જ વિદ્વાન. એમનો જીવનકાળ ૧૯૩૭ થી ૨૦૦૭. એમના પિતા દેવદાસ ગાંધી એ ગાંધીજીના પુત્ર થાય અને માતા લક્ષ્મી રાજગોપાલાચાર્યની પુત્રી થાય દાદા અને આજાની બુદ્ધિમતા બધા ગ્રાન્ડકિડસને વારસામાં મળેલી. રામચંદ્રે ઈંગ્લેન્ડની ઓક્ષફર્ડ યુનિવર્સિટીથી, નામાંકિત ફિલોસોફી પ્રોફેસર પિટર સ્ટ્રાઉસનના હાથ નીચે ફિલોસોફીમાં ડોક્ટરેટ કર્યું હતું. એમણે હૈદ્રાબાદ યુનિવર્સિટીમાં ફિલોસોફી ડિપાર્ટમેન્ટ ચાલુ કરાવ્યું હતું.

કેદારે એક હૈદ્રાબાદ યુનિવર્સિટીની જાણવા જેવી વાત કરી હતી. રામચંદ્ર યુનિવર્સિટીમાં વિદ્યાર્થીઓના માનીતા પ્રોફેસર હતા. વિદ્યાર્થીઓ વધતા ગયા. નવો રૂમ બાંધવો પડે એમ હતો. જે જગ્યાએ રૂમ બાંધવાનો હતો તે આંગણમાં એક લિમડાનું વૃક્ષ હતું. રામચંદ્રને એ પ્રિય હતું. રૂમના પ્લાન પ્રમાણે એ લિમડાને કાપવો જ પડે એમ હતો. “હું આ વૃક્ષ કાપવા ન જ દઉં. વૃક્ષ તો ધરતીના ફેફસા છે.”  એઓ વૃક્ષને વળગી પડ્યા. કોલેજ સત્તાવાળાઓએ બળજબરી કરીને એમને વૃક્ષથી છૂટા પાડ્યા અને લિમડો તો કપાયો જ. એમનું દિલ ઉઠી ગયું. રામચન્દ્રે હૈદ્રાબાદ યુનિવર્સીટી છોડી દીધી. આ હતો એમનો પર્યાવરણ પ્રેમ. ત્યાર પછી તો એમણે વિશ્વભારતી યુનિવર્સિટીમાં, પંજાબ યુનિવર્સિટીમાં, કેલિફોર્નિયા ઈનસ્ટિટ્યુટ ઓફ ઈન્ટગ્રલ સ્ટડિઝ અને બેંગલોર યુનિવર્સિટિમાં શિક્ષણ કાર્ય કર્યું હતું. એઓ જૂન ૨૦૦૭માં મુંબાઈમાં ઈન્ડિયા ઈન્ટરનેશનલ સેન્ટરમાં હાર્ટએટેકથી મૃત્યુ પામ્યા હતા. એમની પુત્રી લીલા ગાંધી પણ બ્રાઉન યુનિવર્સિટીના શિક્ષણ ક્ષેત્રે જાણીતા છે.

અમારી આ વાતો ચાલતી હતી એટલામાં ચંદુના દિકરાના બે ટ્વિન સાળાઓ મોટુ અને છોટુ આવી પહોંચ્યા. આજે એમની પચાસમી બર્થડે હતી. બન્ને જોડિયા ભાઈઓ પણ મોટુ જરા વહેલો જન્મેલો અને છોટું એક બે મિનિટ મોડો પડેલો. બસ માત્ર એક બે મિનિટમાં જ બધા સ્ટાર, ગ્રહો નક્ષત્રો સેટેલાઈટો જે જે હોરોસ્કોપમાં ઈફેક્ટિવ ફેક્ટર હોય એ બધું બદલાઈ ગયેલું. એમના જન્માક્ષર સદંતર વિરોધી થઈ ગયેલા.  એઓ દરેક વાતમાં ઊંધા જ. ખાસ તો ક્રિકેટમેચ, બોલિવુડ ફિલ્મ અને ઈલેક્શનની વાતોમાં બન્ને વચ્ચે ટોટલ ધમાલ ચાલતી. મોટુ ભાજપી અને મોદીજીનો પરમ ભક્ત અને નાનો છોટુ ઈંદિરાજીનો પ્રસંશક.  સ્વાભાવિક રીતે રાહુલનો સમવયસ્ક એટલે એનો જબરો સપોર્ટર. આ બન્ને ભાઈઓ એક સાથે ઘરમાં રહે અને હમણાંતો ઈલેક્શન વોરનો સમય એટલે રોજનું જ રામાયણ. જ્યાં એ બન્ને હોય ત્યાં ઘાંટાઘાટ તો હોય જ. કોણ જાણે કેમ પણ કેદારની હાજરીમાં એઓ ડાહ્યા થઈ જાય. આમ તો એઓ ચંદુબાપાને પગે લાગવા આવ્યા હતા. પગે લાગ્યા. અને બેઠા.

“બાપા આપણા મોદીજીની વાત ચાલે છે ને?” મોટુએ પુછ્યું.

“ના દીકરા. ડોક્ટર કેદાર મોદી કે રાહુલની વાત કરે જ નહિ. અત્યારે તો ગાંધીઓની વાત ચાલે છે.” કરસનદાદાએ કહ્યું.

“હવે તો ગાંધી જ પીએમ બનવાના. એની જ વાત કરવાની હોય” વાતમાં છોટુએ તરત ઝંપલાવ્યું.

‘એઈ છોટ્યા મોટ્યા. બન્નેને હેપ્પી બર્થડે. તમે ચંદુબાપાને પગે લાગ્યા. તમને એમને આશિષ પણ આપ્યા. હવે ડોક્ટર સાહેબ જે વાત કરે તે શાંતિથી સાંભળો. ડોક્ટર સાહેબ રાહુલ ગાંધીની નહિ પણ ગાંધીજીના ગ્રાન્ડ ચિલ્ડ્રનની વાતો જરે છે. જો વાત ન સાંભળવી હોય તો ચંપાદાદી સાથે બેસીને મોદી ગાંધીની ધોલાઈ કરો.’ મંગુએ બન્નેને ઠપકાર્યા. આ બન્ને નાનપણમાં મંગુના દીકરાના દોસ્ત હતા એટલે મંગુને એમને ખીજવાવાનો કે ઠપકારવાનો અધિકાર હતો.

‘મંગુ આજે એમને નિરાંતે લડવા દો. ભલે બે જીવ એક સાથે માના ગર્ભમાં રહ્યા હોય પણ દરેકને મળતા ડીએનએ હાર્મોન્સની એરેન્જમેન્ટ અલગ પણ હોઈ શકે અને ન્યુરોલોજીકલ ડેવલોપમેન્ટ જુદી રીતે થાય એ શક્ય છે. પ્રકૃતિ અનેગમો અણગમો પણ અલગ થાય.પહેલાની મુવીમાં એવું આવતું કે જોડિયા ભાઈઓ હોય તો એકને વાગે અને બીજાને દુઃખ થાય. પણ એવું નથી હોતું. પેલા જૂના મુવી યાદ કરો. રામ ઔર શ્યામ કે સીતા ઔર ગીતામાં જોડિયા હોવા છતાં બન્ને તદ્દન જૂદા હતા’  કેદારે જેમાં અમારી ચાંચ ન ડૂબે એવી વૈજ્ઞાનિક વાત ફિલ્મી દાખલાથી સરળ રીતે સમજાવી.

‘અરે! ડોકટર સાહેબ, આ બન્ને તો એમની મમ્મીના પેટમાં પણ જગ્યા અને ખાવા પીવા બાબતમાં લડતા હશે.’ મંગુએ કહ્યું.

‘મંગુ આજે એમની બર્થ ડે છે. લડવું હોય તો મોદી અને ગાંધીને માટે લડવા દો. આપણું શું જાય. આપણે ક્યાં મત આપવા જવાના છીએ.’ આજે કેદાર કુલ હતો અને આ બન્ને ભાઈઓ માટે ઉદાર થયો.

‘દોસ્તો હેપ્પી બર્થડે. એકબીજા સાથે વિચારોના મતભેદ હોય એ કાંઈ ખરાબ વાત નથી. તમે લડ્યા વગર પણ પોતાની માન્યતા પ્રમાણે જીવી શકો છો. ગાંધીજીના પુત્રો વચ્ચે પણ આચાર વિચારના ભેદ તો હશે જ પણ એઓ લડ્યા હોય એવું છાપામાં આવ્યું છે?’

ગાંધી પરિવારનું જ્ઞાનસત્ર શરું થયું.

‘ગયા મહિને મેં રાજમોહન ગાંધીની વાત કરી હતી. એમણે અમદાવાદમાં મહાત્મા મંદિર અંગે કહ્યું હતું કે મને મહાત્મા મંદિર નામ સામે વાંધો છે. એઓ ખુબ સરસ રીતે પોતાના વિચારો વ્યક્ત કરતા હતા. એમણે એમ પણ કહ્યું હતું કેમને મારા દાદા મહાત્મા ગાંધી પાસેથી સૌથી વધુ કોઇ ગુણ શીખવા મળ્યો હોય તો એ છે કે કોઇ પણ પરિસ્થિતિમાં મગજને શાંત રાખો. દુશ્મન સાથે પણ સંવાદ સાધવાથી તેની સાથેના મતભેદ દૂર કરી શકાય છે.‘” આજ વાત આપણે સૌએ અપનાવવા જેવી છે. બી કુલ એન્ડ કોમ્યુનિકેટ.’

‘વિચાર ભેદ, બાપ દીકરા, ભાઈ ભાઈ, પતિ પત્ની, અને મિત્રો વચ્ચે પણ હોય જ છે. આ જ રાજમોહનજીને નહેરુ પરિવાર સાથે પણ વિચારભેદ હતા. રાજમોહનજી રાજીવગાંધીની સામે ચૂટણી લડ્યા પણ હારી ગયા હતા. એમને તો ભાજપ અને મોદીની સામે પણ વાંધો છે. અને એમંણે કેજરીવાલની ટોપી પહેરી હતી. આ ઈલેક્શનમાં શું ભાગ ભજવશે તે મને ખબર નથી.’ કેદાર શાંતિથી વાતો કરતો હતો.

‘હવે એમના જ સગ્ગા નાનાભાઈ ગોપાલકૃષ્ણ ગાંધી કોંગ્રેસના ટેકેદાર છે અને કોંગ્રેસને અને નહેરૂ પરિવારને વફાદાર રહ્યા છે. અને એનો એમને એમની કાર્કિર્દી અંગે લાભ પણ મળ્યો જ છે.’

‘જરા ગોપાલકૃષ્ણ વિશે ડિટેઇલ માહિતી આપોને! અમેરિકા આવે તો હું એમને મળીશ. હું કોઈપણ કોંગ્રેસી અમેરિકામાં આવે તેને મળ્યા વગર જવા નથી દેતો.’ મોટુએ કેદારને પુછ્યું.

‘એઈ કોંગ્રેસી માતાજીના સેવક, આજે વરસગાંઠને દાડે તો હાચું ભસ. કોઈ કોંગ્રેસી તને મળતો નથી. ચમચાગીરી છોડ. ડોક્ટર સાહેબને ઈમ્પ્રેશ કરવા ઠોકાઠોક કરવાનું બંધ કર.’

ચંદુ જરા ખીજવાયો. તમારે લડવું હોય તો કેદારભાઈ જાય પછી લડજો અમે તમારી રૅશ્લિંગ જોઈશું. અત્યારે આપણે કેદારની વાત સાંભળીયે. કેદાર ઈગ્નોર મોટુછોટુ અને ગાંધીજીના ગ્રાન્ડસન ગોપાલભાઈની ખાસ જાણવા જેવી વાત ચાલુ રાખ.’

વાતનો દોર ચાલુ થયો.

‘ગોપાલકૃષ્ણનો જન્મ ૧૯૪૫માં એપ્રિલની ૨૨ તારીખે થયો હતો. એટલે એઓ આપણી એઈજ ગ્રુપના જ માણસ કહેવાય. દિલ્હી યુનિવર્સિટીની સ્ટિફન્સ કોલેજમાંથી એમણે ઈગ્લીસ લીટરેચર સાથે માસ્ટરની ડિગ્રી મેળવી હતી. પછી એઓએ IAS ની પરિક્ષા પાસ કરી અને તામિલનાડુ સ્ટેટમાં કામ કર્યું.  ૧૯૬૮ થી ૧૯૯૨ સુધી એમણે વાઈસ પ્રેસિડન્ટ અને પ્રેસિડન્ટના સેક્રેટરી તરીકે કામ કર્યું હતું. ૧૯૯૨માં હાઈકમિશન ઓફ ઈન્ડિયા લંડનમાં કલ્ચરલ મિનિસ્ટર તરીકે કામ કર્યું. ત્યાર પછી તો ઉતરોત્તર જુદા જુદા દેશમાં ડિપ્લોમેટ તરીકે એમની પ્રગતી થતી રહી. ૨૦૦૩માં એઓ સિવિલ સર્વિસમાંથી નિવૃત્ત થયા.’

‘૨૦૦૪માં પશ્ચિમ બંગાળ અને ૨૦૦૬માં બિહારના ગવર્નર તરીકે નીમાયા હતા. ડિસેમ્બર ૨૦૧૧થી મે ૨૦૧૪ સુધી તેઓ ચિન્નાઈના કલાક્ષેત્ર ફાઉન્ડેશનના ચેરમેન હતા. ગવર્નિંગબોડી ઓફ ઈન્ડિયન ઇન્ડિયન ઈન્સ્ટીટ્યુ ઓફ એડવાન્સ સ્ટડીના પણ ચેરમેન રહી ચૂક્યા હતા.’

રાજમોહન ઈન્દિરા પરિવારથી દૂર રહ્યા હતા. જ્યારે ગોપાલકૃષ્ણે સંબંધ જાળવી રાખ્યો છે. ૨૦૧૭માં ભારતના ઉપરાસ્ટ્રપતિ તરીકે યુનાઈટેડ પ્રોગ્રેસિવ એલાયન્સ પાર્ટીએ ગોપાલકૃષ્ણ ગાંધીને નોમિનેટ કર્યા હતા પણ કમનસીબે તેઓ હારી ગયા હતા.

અત્યારે તેઓ અશોક યુનિવર્સિટીમાં હિસ્ટ્રી અને પોલિટિક્સ શીખવી રહ્યા છે. ખૂબ જ વિદ્વાન અને રાજકારણના અભ્યાસી અને અનુભવી છે.

કાબેલ હોવું અને ચૂંટણીમાં જીતવું એ બે અલગ વાત છે. એક ભાઈ કોંગ્રેસ સાથે રહે, બીજો ભાઈ કોંગ્રેસ સામે લડે અને ત્રીજો રાજકારણથી તદ્દન અલગ રહીને શૈક્ષણિક સંશોધનમાં જ જીવન વ્યતિત કરે એ શક્ય છે.

એ ત્રણ ભાઈઓની એક બહેન તારા ગાંધી ભટ્ટાચાર્ય ૧૯૩૪માં જનમ્યા હતા. તેઓ અત્યારે કસ્તુરબા ગાંધી મેમોરિયલ ટ્રસ્ટના ચેરમેન અને ગાંધી સ્મૃતિ અને દર્શન સમિતિના વાઈસ ચેરમેન છે.

જો છોટુ, તારા નહેરૂજીના વંશજો કરતાં આપણા ગાંધી બાપુના વંશજો વધુ ભણેલા અને બુદ્ધિશાળી છે એ હકિકત છે ને?

એઈ મોટુ ગાંધીજીના ગ્રાન્ડ ચિલ્ડ્રન ભણેલા ગણેલા છે એમાં તું સાલો સાનો પોરસાય છે, તારા મોદી અને ઈરાનીના સર્ટીફિકેટ્સ બતાવને સાલા અભણો રાજ કરવા બેઠા છે.

હવે જા છોટિયા, તને તો રબડિદેવી પણ કોલેજની પ્રોફેસર લાગી હતી.

વાત ગાંધીજીના પૌત્રની ઓળખની થતી હતી અને છોટુ મોટુએ આખી દિશા જ બદલી નાંખી. પણ છોટુ-મોટુ મોટી ઘમાલ અને ભદ્ર ગાળાગાળી પર ઉતરે તે પહેલાં ચંપા ગરમ ગરમ ખમણનો લોચો લઈ આવી. થોડીવાર માટે ગાંધી, મોદી, કોંગ્રેસ, ભાજપ બધું જ ભૂલાઈ ગયું. અમે બધા એક થઈ ગયા. એક જ અટક, એક જ જ્ઞાત. અમે સૌ પાક્કા સુરતી. લોચો પૂરો થયો અને જે ધમાધમી થઈ તે હવે જ્યારે મળીશું ત્યારે જણાવીશ.

– તિરંગા એપ્રિલ ૨૦૧૯

ચંદુ ચાવાલા-ભારતના ગાંધીઓ

પ્રવીણ શાસ્ત્રી.jpg

પ્રવીણ શાસ્ત્રી

ચંદુ ચાવાલા માર્ચ ૨૦૧૯

ભારતના ગાંધીઓ

ચંદુ ચાવાલાને ત્યાંનો અમારો મુકામ સુરતી મિત્રોનો ગપ્પાબાજીનો અડ્ડો થઈ ગયો હતો. ખાણીપીણીના જલ્સા અને ઢંગઢડા વગરની વાતો, કે ભારતની પોલિટિક્સની અર્થવાળી કે અર્થવગરની અફડાતફડી ચાલતી.

અમારા મિત્રોમાં સૌથી વધારે ગંભીરમાં ગંભીર અમારો ડો.કેદાર. આડીતેડી વાતો નહિ. એની બધી વાતો માહિતી પ્રધાન હોય. ઘણીવાર સામાન્ય માહિતી કે વાતો, આખું ગામ જાણતું હોય કે જગતને ચોરે ગવાઈ ચૂકી હોય અને અમને એની કશી જ ખબર ના હોય એવું ય બને. કેદારની પાસેથી ઘણી વાતો જાણવા મળે. જ્યારે કેદાર આવવાનો હોય ત્યારે અમારે અમુક મિત્રોની બાદબાકી કરવી પડે. આજે ચંદુને ત્યાં મંગુ મોટેલ અને અમારા સદાના છન્નુવર્ષીય કરસનદાદા બેઠા બેઠા ગપ્પા મારતાં હતાં. કેદાર સાંજે સાત વાગ્યે આવવાનો હતો.

ગયા મહિને એણે ગાંધીજીના પુત્રો અને પરિવારની ઘણી વાતો કરી હતી. મહાત્મા ગાંઘીજીની એકસોપચાસમી જન્મજયંતિનું આ વર્ષ છે. અમે બધા સુરતી મિત્રો ૧૦૩૫ થી ૧૯૪૫ની વચ્ચે જન્મેલા. બાળપણમાં પૂરી સમજણ આવે તે પહેલાં ગાંધીજી, જવાહરલાલ નહેરુ, વલ્લભભાઈ પટેલ સુભાષચંદ્ર બોઝ, બાળગંગાધર તિળક, ફોરોઝશા મહેતા, વિગેરે નામો સાંભળેલા, આ મહાન વ્યક્તિઓ માટેની થોડી સમજ અને ભારોભાર અહોભાવ સાથે અમે મોટા થતાં ગયા અને ધીમે ધીમે વાંચતા ગયા, ભણતા ગયા અને ખુબ જાણતા ગયા. ભારત સ્વતંત્ર થયુ, લોકશાહીનો જન્મ થયો, લોકશાહી અઢાર વીશ વર્ષની યુવાન થઈ અને અમે સુરતી મિત્રોએ સુરત છોડ્યું. આજે લોકશાહી અગણોસિત્તેરની થઈ ગઈ છે. અમે બધા ધીમે ધીમે ઘણાં નામો વિસરતા ગયા. સદાને માટે યાદ રહેલું એક નામ ગાંધી, અને બીજું નહેરુ. મંગુમોટેલ ભારતના રાજકારણમાં રસ લેતો. એને મોદી ગમતા હતા. એ મોદીનો મોટો સમર્થક. અમારા કરસનદાદા મોદીના નામથી જ ભડકે.

‘અત્યારેતો ભારતમાં માત્ર એક જ નામની બોલબાલા છે.’ ચંદુ વાત કરતો હતો.

‘બસ માત્ર ગાંધી. લોકો ગાંધીને ગજવામાં ભરીને ફરે છે. ગાંધીના મહાન કામો અને આદર્શોને ભૂલી ગયા છે. ગાધીજીની કોંગ્રેસ આજે નહેરુ પરિવારની સોનિયા કોંગ્રેસ થઈ ગઈ છે. ગાંધીજીને બદલે રાહુલ ગાંધીના જ ઢોલ ધમધમે છે.’

એક ગાંધીને કોઈ ગાદી માટે લાલસા જ ન હતી. અને બીજા ગાંધી ખુરશી માટે વલખા મારતા દેખાય છે. રાજકારણીયોએ ખર્વો ખર્વ ગાંઘીઓને ગજવામાંથી સ્વિસબેંકોમાં ગોંધી દીધા છે. આ તો અમારા મનની વાતો. અત્યારે તો અમે ચંદુને ત્યાં બેસીને ૨૦૧૯ના ભારતના ઇલેક્શની હવાની વાત કરતા હતા. મંગુ મોદીની તરફેણમાં અને કરસનદાદા મોદીની વિરુધ્ધમાં જોરદાર શાબ્દિક યુદ્ધ ચાલતું હતું, અને કેદારની રાહ જોવાતી હતી.

કેદાર બરાબર છ અઠ્ઠાવને આવી પહોંચ્યો. ચંદુએ એને અનુકૂળ આવતી બ્લેક કોફી બનાવી આપી. કોફિનો સીપ લેતાં આંખ બંધ કરી ને બેસી રહ્યો. અમારે ગાંધીજીના વંશવેલાની વાત જાણવી હતી, દેવદાસ ગાંધીના સંતાનોની સિદ્ધિઓની વાતો કહેવાનો હતો પરંતું આજે કેદાર મુડમાં ન હતો. પુલવામામાં બનેલી કરુણ ઘટનાની અસર એના દિલ દિમાગમાંથી ગઈ ન હતી.

કેદાર તો ડોક્ટર હતો. માનવ દેહનું નિર્માણ, અને માનવ દેહનું વિસર્જનની વાત એને માટે નવી ન હતી. પણ જ્યારે જ્યારે કુદરત સર્જીત કે માનવ સર્જીત મૃત્યુ તાંડવ સર્જાતું ત્યારે તે વિહ્વળ બની જતો. આજે પણ કંઈક એવું જ લાગતું હતું.

‘કેદાર શું થયું? કેમ કંઈ બોલતો નથી?’

‘જો હું અંગ્રેજ હોત, અને ઈંગ્લંડમાં જ હોત તો ગાળ બોલ્યો હોત “બ્લડિ ઈન્ડિયન”; પણ હુ તે બોલીને ઉભરો કાઢી શકતો નથી. એક બાજુ ચુમ્માલિશ સૈનિકોની હત્યા થઈ. અને એની લાશની ચિતા પર પોલિટિશિયન ડુક્કરો રાજકિય રોટલા ઘડવા બેઠા. ભારતે સૈનિકો ગુમાવ્યા, પરિવારો આધાર વગરના થયા અને ન્યુઝ મિડિયાએ ગાઈ વગાડીને સરકારને ભાંડવાનું શરુ કર્યું.’

‘બે હજાર એકની સાલમાં જ્યારે એલ કાયદાના ઓસામા અને સદ્દામ હુશેન આયોજીત અમેરિકામાં એકી સાથે ત્રણ ટેરરિસ્ટ હુમલા થયા ત્યારે આખું અમેરિકા અને વિરોધપક્ષ અમેરિકાના પ્રેસિડન્ટ જ્યોર્જ બુશને પડખે હતા. તે સમયે કોઈએ સરકારી ફોરેન પોલિસી કે વ્યવસ્થાતંત્રની ચાંપલાશ નહોતી કરી. પોલિટિકલ ક્રિટિક્સ સરકારની ટિકા કરવાને બદલે સરકારને અને તેના નિર્ણયોને સંપૂર્ણ સાથ આપ્યો હતો. ભારતમાં તો  ચોવિસ કલાક પૂરા થયા નથી અને વેચાયલા મિડિયાએ સરકારને માથે માછલાં ધોવા માંડ્યા. હદ થઈ ગઈ. મને ભારતના હિતમાં રસ છે. ભારતના રાજકારણમાં રસ નથી. આજે તો સોસિયલ મિડિયા પાનનો ગલ્લો થઈ ગયું છે. જેની કોઈ હેસિયત નથી એવાઓ પણ સરકારને સલાહ આપે છે. બસ પાકિસ્તાનને ખતમ કરી નાંખો. એમાંયે આ ગુજરાતી ફેસબુક……..! ગામનો વાળંદ પણ કાશ્મિર માટે વડાપ્રધાન કરતાં વધારે માહિતગાર અને સુપર એક્ષપર્ટ હોય એમ ઠોકમઠોક કરે છે.’

અમારો કેદાર ભલે વાત વાત વાળંદની કરતો હતો પણ એની નજર મારા પર અને મંગુ પર હતી. કારણ કે અમને બન્નેને ફેસબુકનું વ્યસન થઈ ગયું છે. કેદારની વાત સો ટકા સાચી હતી. વાળંદ કે મોંમાં ગુટકો ભરીને પાનને ગલ્લે લવારો કરતાં માણસો અને અમે ફેસબુકીયા મિત્રોને પણ કોઈ ઈન્ટરનલ માહિતી તો હતી જ નહિ. મિડિયા નચાવે તેમ જ અમે નાચતા હોઈએ છીએ.

વિષય બદલવાની જરુર હતી. કેદાર મંગુની જેમ કે કરસનદાદાની જેમ ઉછળી ઉછળીને વાત કરનાર ન હતો. ભાવુક થઈને વિચાર પૂર્વક બોલતો હતો.

ચંદુએ વાતને જરા વળાંક આપ્યો. ‘એક સારી અને સંતોષ લેવા જેવી વાત છે કે શહિદોના પરિવાર માટે દેશ વિદેશમાંથી ચારે બાજુએથી સહાય આવી રહી છે. આ રકમ કરોડોની થવા જાય છે.’

અમારા મંગુની પૂંછડી વાંકી તે વાંકી.

‘કરસનદાદા, મોદી તો ચાર પાંચ મહિના પછી વડાપ્રધાન ન પણ હોય. અને આ સહાયના જે નાણાં ભેગા થયા હશે તે શહિદોના પરિવારને પહોંચાડવાની વ્યવસ્થા કરવાનું કામતો બિચારા રાહુલ ગાંધીના પરિવારે જ નિભાવવું પડશે ને? કદાચ એમના જીજાજી સંભાળશે? શું માનો છો?’

કરસનદાદા મંગુ તરફ આંગળી કરીને સુરતી ભાષામાં કંઈ ગણગણ્યા અને પછી મૂંગા રહ્યા. તો યે મંગુ એમને છંછેડવા જ માંગતો હોય એમ પૂછ્યું, ‘દાદા રાહુલભાઈએ પરિવાર માટે સ્વિસ બેંકમાંથી કેટલા કરોડ ગાંધી છુટા કર્યા?’

ઉશ્કેરાયલા કરસનદાદાએ મંગુને સુરતીભાષામાં જે જવાબ આપ્યો તે આપને જાણવા જેવો નથી.

મારે કહેવું પડ્યું. ‘અંગત પરિવારની વાત હોય; રાષ્ટ્રીય કે વૈશ્વિક દુઃખદ ઘટના હોય “દુઃખનું ઓસડ દહાડા”. જૂની વાતો પર નવી નવી ઘટનાઓના પડ ચઢતાં જશે. એક જ સ્મૃતિ સાથે જીવવું એ પણ સ્યુસાઈડ જ કહેવાય. આપણે અમેરિકામાં રહીયે છીએ. ભલે ઈન્ડિયન ગ્રોસરીથી પેટ ભરીયે છીએ, પણ પેટમાં પાણી અને ફેફસામાં હવા તો અમેરિકાની ધરતીની જ લઈએ છીએ ને? અમેરિકાના કેટલાયે યુવાનોએ દેશની વિદેશનીતિને કારણે પરભૂમિપર શહાદત વ્હોરી છે તેની આપણે કદીયે નોંધ લીધી છે ખરી? ૨૦૦૧થી ૨૦૧૮ સુધીમાં માત્ર અફઘાનિસ્તાનમાં જ ૨૩૭૨ સૈનિકોએ ત્રાસવાદ સામે લડતા જીવ ગુમાવ્યા. દર વર્ષે સરેરાશ ૧૧૪ અને આશરે દર મહિને ૯ કે ૧૦ કોફિન આવે છે. આમાં મિડલઈસ્ટનો સમાવેશ નથી થતો. હવે તો આપણા નૌજવાનો પણ અમેરિકન આર્મિમાં જોડાવા લાગ્યા છે. થોડું આપણા પગ પાસેની ધરતી અંગે પણ વિચારવાનું શીખવું જોઈએ.’

જરા વાતાવરણ હળવું થયું.

અમે ડિનર પતાવ્યું. મૂડ તો ન હતો પણ વિષયાંતર કરવું જરૂરી હતું.

‘કેદાર, ગયે મહિને તેં ગાંધીજીના નાના દિકરા દેવદાસ ગાંધીની વાત કરી હતી હવે જરા એમના પરિવારની વાત ટૂકમાં જણાવને. મારા જેવા અનેકને ગાંધીજીના પૌત્રના નામ પણ ખબર નહિ હોય; એમને તો કંઈક જાણવા મળે.’ ચંદુએ કેદારને પુછ્યું.

‘અરે કેદાર, જવા દેને, આપણે તો નહેરુજીના ગ્રેટગ્રાન્ડ ચાઇલ્ડનું નામ જાણીયે એટલે ભયો ભયો.’ મંગુએ સતામણી ચાલુ રાખી.

‘એઈ મંગા ચૂપ મર અને કેદારની વાત સાંભળ.’. કરસનદાદા બરાડ્યા. ‘કેદાર, તું ચાલુ રાખ. એના એક દીકરા રાજમોહન તો હમણાં મોટેભાગે અમેરિકામાં રહે છે ખરું ને?’

‘દાદા, રાજમોહન ગાંધી શિક્ષણશાસ્ત્રી, રાજનૈતિક કાર્યકર્તા, જીવનચરિત્ર લેખક છે. એમનો જન્મ ૧૯૩૫માં દિલ્હીમાં થયો હતો. એ રીતે એઓ આપણા ગ્રુપના સમવયસ્ક જ કહેવાય. ખુબ જ વિદ્વાન માણસ છે. એઓ દિલ્હીની “સેંટર ફૉર પૉલિસી સ્ટડીઝ ખાતે રિસર્ચ પ્રોફેસર તરીકે કાર્ય કરી રહ્યા છે. આ ઉપરાંત  અમેરીકાની ઇલિનૉય યુનિવર્સિટીમાં અર્બાના-શૈંપેનમાં વિઝિટિંગ પ્રોફેસર તરીકે સંકળાયલા હતા. ગાંધીનગરની આઈ.આઈ.ટી અને મિસિગન સ્ટેટ યુનિવર્સિટીમાં પણ વિઝિટિંગ પ્રોફેસર તરીકે શિક્ષણ કાત્ય કરે છે. ડઝ્ન ઉપર પુસ્તકો લખ્યા છે. ખુબ જ વેચાયા અને વંચાયા છે.’ એમણે “હિમ્મત” નામનું સાપ્તાહિક પણ ચલાવ્યું હતું.’

‘એઓ ૧૯૮૯ અમેઠીમાંથી રાજીવ ગાંધી સામે ચૂટણીમાં ઉભા રહ્યા હતા. ગાંધી સામે ગાંધી. પણ વિદ્વાન ગાંધી, પાયલોટ ગાંધી સામે હારી ગયા હતા. ૧૯૯૦ થી ૧૯૯૨ દરમ્યાન રાજ્યસભાના મેમ્બર હતા અને જીનીવામાં યુને હ્યુમન રાઈટ્સ કમિશનમાં ભારતના ડેલિગેશનના લીડર હતા.’

‘ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૪માં તેઓ આમ આદમી પાર્ટી (AAP) માં જોડાયા હતા અને ઇસ્ટ દિલ્હીની બેઠકમાંથી ચૂંટણી લડ્યા હતા પણ હારી ગયા હતા. મને એમને માટે ઘણું માન છે. એમણે હિન્દુ મુસ્લિમ એકતા માટે ઘણું કામ કર્યું છે. એમના અને એમના ભાઈઓ વિશે વધુ વાત હવે પાછા મળીશુ ત્યારે કરીશું.’ કેદારને રાત્રે પ્લેન પકડવાનું હતું એટલે એણે વિદાય લીધી.

કરસનદાદા ગણગણ્યા. રાજમોહન ભલે ભણેલો, પણ ગણેલો માણસ નહિ. જો પહેલેથી ઈન્દિરા સાથે કોંગ્રેસમાં રહ્યો હોત “ગાંધી” સાથે ગાંધીના ઢગલામાં રમતો હોત. પોલિટિક્સમા પ્રેક્ટિકલ માણસ જ ચાલે.’

દાદા સાંભળ્યું છે કે તમારો લાજપોરવાળો પ્રેક્ટિકલ ભત્રિજો જામનગરમાંથી કોંગ્રેસની ટિકિટ પર લોકસભામાં જવાનો છે, એ વાત સાચી? તમારે એના પ્રચાર માટે જવું પડશેને?

મંગા કોંગ્રેસ જેવો રાષ્ટ્રિય પક્ષ એને ટિકિટ આપે એ નાની સુની વાત નથી. મંગા તને તો કોઈ મહોલ્લાની સોસાયટિમાં પણ ઊભો રાખે એમ નથી.

કરસનદાદા અને મંગુમોટેલનું વાક્યુદ્ધ વધુ આગળ વધે તે પહેલાં ચંદુએ ફ્રિઝમાંથી કેરેટ કેઇક્ લાવીને કરસનદાદાને આપીને ઇલેક્શન વિષયનો ભડકો ઠારી દીધો.

પ્રગટઃ તિરંગા માર્ચ ૨૦૧૯  

ચંદુ ચાવાલા, કનુ ગાંધી અને સુરત.

પ્રવીણ શાસ્ત્રી.jpg

ચંદુ ચાવાલા, કનુ ગાંધી અને સુરત.

આજે કોઈ પણ ખાસ પ્રસંગ વગર જ અમે મંગુની મૉટેલ પર ભેગાં થયાં હતાં. ડોક્ટર કેદાર પણ આજે આવ્યો હતો. અમારા કરસનદાદા આજે દોઢ મહિનાથી મંગુની મોટેલ પર એક રૂમમાં ધામા નાખીને પડ્યા હતા. એમ કહીયે તો ચાલે કે ન્યુ જર્સીમાં સુરતી મિત્રોને માથે પડ્યા હતા. એ ચારવાર ઘોડે ચઢેલા. બધી દાદીઓ એક એક દીકરો આપીને સ્વર્ગે સિધાવેલી. ઉમ્મરની અસરને કારણે યાદ રાખવા જેવી વાત યાદ ન રહેતી તો કેટલીક ભૂતકાળની વાત ડિટ્ટો ટુ ડિટ્ટો યાદ રહેતી. હવે તો કરસનદાદાને એના કયા છોકરાં કઈ માના દીકરા છે એની પણ ભૂલ ભૂલામણી થાય છે. એના કયા છોકરાને કેટલાં છોકરાં છે અને પાછા તેનાયે કેટલાં? રામ તારું નામ. મોટા સંસારમાં દાદા ભુલાઈ ગયેલા. પણ કોણ જાણે કેમ પણ એ  ન્યુ જર્સીમાં એના સાચા કે માનેલા ભત્રીજાઓને ત્યાં ન્યુ જર્સીમાં પડી રહેલા. મંગુ એને કાયમ સતાવતો રહેતો તેમ એની કાળજી પણ રાખતો. નહી તો એમના રવડીયા જ થાય.

‘કરસનદાદા, આપણા મોહનભૈના બાપાએ પણ તમારી જેમ ચાર વાર “આઈ ડુ-આઈ ડુ” કરેલું ને?’ મંગુએ દાદાને સતાવવાનું શરું કર્યું. દાદા એક સમયે પ્રખર ગાંધીવાદી અને સિધ્ધાંતમાં માનવા વાળા હતા. એમને ચિઢવવા મંગુ હમેશાં ગાંધીજીને ટિખળમાં મોહનભૈ કે શ્રી મોહનસિંહ કહેતો. મંગુની માન્યતા પ્રમાણે સુરતી હોય એને ભાઈ કહેવાનું અને કાઠિયાવાડી હોય તેના નામ પાછળ સિંહ ચોંટાડી દેવાનું. સાંભળનારને સારું લાગે.

‘મંગા હમણાં હું તારે ઘેર બેઠો છું એટલે વધારે કહેતો નથી, પણ ગાંધીજી માટે ગાંઘીજી કે બાપુજી બોલતા શીખ.’ કરસનદાદા મંગુ પર ધૂરક્યા. હવે ખરેખર અમારા ચંદુને ગાંધીજીના પિતાશ્રીએ ચારવાર લગ્ન કરેલા તે ખબર ન હતી. એણે ગંભીરતાથી કહ્યું કે આ વર્ષે મહાત્મા ગાંધીજીની એકસો પચાસમી જન્મજયંતિ છે તો એમના વિશે જાણવા જેવી વાત હોય તો કહોને!

ચંદુ, એ વાત સાચી છે કે કરમચંદ ગાંધી મારી જેમ ચાર વાર પરણ્યા હતા. ગાંધીજી એમની ચોથી પત્ની પુતળી બાઈના ચોથા સંતાન હતા. કરમચંદ ગાંધીના દાદા લાલજી ગાંધી જુનાગઢ રાજ્યમાંથી પોરબંદર રાજ્યના રાણાને ત્યાં નોકરીએ લાગ્યા હતા. પરિવારમાં દિવાનગી ચાલુ રહી હતી.કરમચંદ અને એના પિતા ઉત્તમચંદ પણ દિવાન હતા’

‘ગાંધીજીને કેટલાં ભાઈ બહેન હતાં?’ અમારા ચંદુને પાછલી ઉમરે ગાંધીપુરાણમાં રસ પડ્યો.

‘કબા ગાંધીની પહેલી પત્ની એક દીકરી મુલીબેન ને જન્મ આપીને ગુજરી ગઈ હતી. બીજી પણ એક દીકરી પાનકુંવર નામની દીકરીને જન્મ આપીને ગજરી ગઈ. ત્રીજીને કાંઈ સંતાન ન હતું અને પુતળીબાઈ ને ચાર સંતાન હતા. લક્ષ્મીદાસ, રાઈલાબેન, કરસનદાસ અને મોહનદાસ તે આપણાં ગાંધીજી. ગાંધીજીના ના છોકરાંઓની તો તને વાત ખબર હશે.’

‘માત્ર એના મોટા છોકરાનું નામ મને ખબર છે. હરિલાલ ગાંધી. મેં ગાંધી માય ફાધર મુવી જોયું હતું. ગાંધીજીના જીવનની એક મોટી કરૂણતા હતી.  ગાંધીજી રાષ્ટ્રપિતા તો બની ગયા પણ એમના હરિલાલના સારા પિતા ન બની શક્યા. બિચારો આડી લાઇને ચઢી ગયેલો એમનો દીકરો હતો. થોડા સમય માટે ઈસ્લામ સ્વીકાર્યો હતો પણ કસ્તુરબાએ સમજાવીને એ છોડાવ્યો હતો. ગાંધીજી દક્ષિણ આફ્રિકામાં પોતાના આદર્શો પ્રમાણે સંતાનોને નૈતિક શિક્ષણ આપવા માંગતા હતા. હરિલાલને ઇંગ્લેંડ જઇને ભણવું  હતું, એને ગાંધીજી પ્રત્યે ધૃણા હતી. કસ્તુરબા માટે માન હતું. કહેવાય છે કે ગાંધીજીના મૃત્યુ વખતે રાજઘાટ પર આવ્યો હતો પણ કોઈએ ઓળખ્યો પણ ન હતો.’ આજે ચંદુ કરસનદાદા સાથે ડાહ્યો દીકરો થઈને વાત કરતો હતો.

અમારો ડોકટર કેદારને “મિસ્ટર ગુગલ” કહીયે તો પણ ચાલે. ચંદુનામાં આજે ગાંધીભક્તિ ઉભરાતી હતી. ‘ડોક્ટર, ગાંધીજીના બીજા પોઈરાઓની વાત ખબર હોય તો કહે.

‘ગાંધીજીના બીજા નંબરના પુત્ર તે મણીલાલ ગાંધી. એ રાજકોટમાં જન્મેલા પણ મોટા થયેલા  સાઉથ આફ્રિકામાં, ડર્બન નજીક આવેલ ફિનિક્સના આશ્રમમાં જ ગાળ્યો હતો. મણીલાલનાં લગ્ન સુશીલા મશરુવાલા સાથે થયા હતા. એમને બે પુત્રીઓ સીતા અને ઈલા તથા એક પુત્ર અરુણ છે. અરુણ અને ઈલા પણ સામાજિક-રાજકીય કાર્યકરો છે.

ત્રીજા પુત્રનું નામ રામદાસ ગાંધી. એમનો જન્મ આફ્રિકામાં થયો હતો. ગાંધીજી સાથે કામ કર્યું, ઘણી વાર જેલમાં ગયા પણ માનસિક રીતે ગાંધીજીના સાદગીના વિચારો સાથે સહમત નહોતા થતા. ૭૨ વર્ષની ઉમરે ૧૯૬૯માં પુનામાં ગુજરી ગયા. એમને બે પુત્રી સુમિત્રા અને ઉષા તથા એક પુત્ર કનુ ગાંધી.’

‘દેવદાસ, ગાંધીજીના ચોથા અને સૌથી નાના પુત્ર હતા. તેનો જન્મ દક્ષિણ આફ્રિકામાં થયો હતો અને તેઓ ગાંધીજી સાથે આઝાદીની ચળવળમાં સક્રિય રહ્યા હતા. એમણે પણ અંગ્રેજ સરકાર દ્વારા ઘણી વાર જેલની સજો ભોગવી હતી. એમણે  હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સના સંપાદક તરીકે કામ કર્યું હતું. એઓ એક અગ્રણી પત્રકાર બન્યા હતા. ૨૮ વર્ષના દેવદાસ રાજાજી એટલે કે ગવર્નર જનરલ ઓફ ઈન્ડિયા સી. રાજગોપાલાચાર્યની ૧૫ વર્ષની પુત્રી લક્ષ્મી સાથે પ્રેમમાં પડ્યા. રાજાજીએ કહ્યું લગ્ન માટે દીકરી ઘણી નાની છે. બેટા પાંચ વર્ષ રાહ જૂઓ. અને ખરેખર એઓએ રાહ જોઈ. ૧૯૩૩માં લગ્ન થયા. દેવદાસ અને લક્ષ્મીના ચાર બાળકો હતા, રાજમોહન ગાંધી, ગોપાલકૃષ્ણ ગાંધી, રામચંદ્ર ગાંધી અને તારા ગાંધી ભટ્ટાચાર્જી.’

‘આ બધામાં રામદાસ ગાંધીના પુત્ર એટલે કે ગાંધીજીના પૌત્ર કનુ ગાંધીની વાત જાણવા જેવી છે. અમેરિકા અને આપણાં સુરત સાથે સંકળાયલી છે. પણ તે પહેલાં, વિશ્વભરમાં ગાંધીજીની દાંડી યાત્રાની વાત કરું. હમણાં જ જાણવા મળ્યું કે દાંડીમાં સૈફી વિલા અને મીઠાના કાનૂનનો ભંગ કરતા ગાંધીની પ્રતિમાની લગોલગ, એક નવો ઇતિહાસ રચાઇ રહ્યો છે. ટુરિસ્ટમાટેની સગવડો ઉભી થઈ રહી છે. સોલાર લાઈટ, એક મોટું તળાવ ઉભું કરાયું છે. એ તળાવની સામે ૧૧૫ મીટરના પોલ પર ગાંધીજીનું સ્ટેચ્યુ મુકાવાનું છે. જે વીસ કિલોમિટર દુર નવસારીથી પણ દેખાશે. એંસી સત્યાગ્રહીઓ અને એમની આગળ દોડતા ગાંધીજીની પ્રતિમા મુકાશે. દુઃખની વાત છે કે આજે તો ગુજરાતના લોકોને પણ દાંડીમાં રસ નથી, સમજ નથી. પણ હવે દાંડી માત્ર ભારતના જ નહીં; પરંતુ વિશ્વના નકશા ઉપર આવી જશે. દેશવિદેશના પ્રવાસીઓ ‘સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી’ જોઇને સીધા દાંડી જશે. એક મોટું માર્કેટ ઉભું થશે. આ માહિતી માટે આપણે સુરેશભાઈ દેસાઈ, નવસારી (તંત્રીમાલિકસમ્પાદક, ‘પ્રીયમિત્રસાપ્તાહીક, નવસારી) ના આભારી છીએ.’ કેદાર જે જાણતો હતો તે અમને જણાવતો હતો.

‘હવે મૂળ વાત ગાંધીજીના ગ્રાન્ડસન કનુ ગાંધીની. એમનો જન્મ ૧૯૨૯માં. દાંદી યાત્રા વખતે કનુ ગાંધી અગ્યાર વર્ષના બાળક હતા. યાત્રામાં સામેલ થયા હતા. ગાંધીજીની લાકડી ખેંચીને એમને દોડાવતો ફોટા એનેક પેપર પેપરમાં અને અનેક મિડિયા પર પ્રસિદ્ધ થયા હતા. આ આપણા સુરત જીલ્લાની ઐતિહાસિક યાદગીરી કહેવાય છે.’

‘ગાંધીજીના દેહાંત પછી કનુ ગાંધીને એમ્બેસેડર ગાલ્બ્રેથે “મેસેચ્યુસેટ ઈનસ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજી” દાખલ થવાની ભલામણ કરી. એમણે એમ.આઈ.ટીમાંથી એન્જીનીયરિંગ સાયન્સમાં માસ્ટરની ડિગ્રી મેળવીને એમની પત્ની સાથે હેમ્પ્ટન વર્જીનીયા ગયા અને નાસામાં ફાઈટરપ્લેઈનની વિન્ગસની રિસર્ચમાં કામ કર્યું હતું. એમની પત્ની શિવાલક્ષ્મી પણ બોસ્ટન યુનિવર્સિટીમાં પ્રોફેસર હતા. શિવાલક્ષ્મી ઈંગ્લેન્ડની ધનિક બાપની દીકરી હતી. એમણે બાયોકેમિસ્ટ્રીમાં પીએચ.ડી કર્યું હતું.. તેમના પિતા પણ મહાત્મા ગાંધીના વ્યક્તિત્વથી એટલી હદે પ્રભાવિત થઈ ગયા હતા કે પોતાના ૩૦૦ કામદારોનું યુનિટ બંધ કરી તેઓ મહાત્મા ગાંધીના સત્યાગ્રહ સાથે જોડાયા અને પોતાની પ્રોપર્ટી પણ આઝાદીની લડત માટે દાન કરી દીધી હતી.’

‘કનુભાઈ અને શિવાલક્ષ્મીએ અમેરિકામાં વૈભવી જીવન માણ્યું હતું. વિશ્વપ્રવાસ અને ધનિકો સાથે પાર્ટિઓ માણી હતી. જીવનનો આનંદ કહો કે સ્વછંદ એમણે ઘણું માણ્યું અને ધીમે ધીમે બધું જ ગુમાવ્યું. કદાચ આર્થિક આયોજનનો અભાવ કહી શકાય.’

‘ચાર દાયકા અમેરિકામાં રહ્યા પછી. ૨૦૧૪માં તેઓ તબીયતને કારણે ભારત ગયા. નિઃસંતાન હતા. ભારતમાં તેમની સંભાળ રાખવાવાળું પણ કોઈ જ નહીં. પાસે પૈસા નહિ. રહેવાની કોઈ જોગવાઈ નહિ. માણસ ક્યારે રાયમાંથી રંક બની જાય એનો કનુભાઈ સચોટ દાખલો કહી શકાય. દિલ્હીમાં એઓ ઘરડાઘરો અને વૃદ્ધાશ્ર્મોમાં બિમાર અવસ્થામાં દયાજનક રીતે જીવતા રહ્યા. ભોંય પર બેસીને ખાવાનું, જમીન પર સુવાનું. ગરીબાઈમાં જન્મેલો માણસ ગરીબાઈથી ટેવાઈલો હોય. અમિર માણસ ગરીબ થઈ જાય કે સશક્ત માણસ નિર્બળ થઈ જાય ત્યારે તે વધુ દયા પાત્ર થઈ જાય. એમની ઈચ્છાતો એવી હતી કે એઓ એમના આખરી દિવસો સાબરમતી આશ્રમમાં પૂરા કરે. પણ એઓ ત્યાં રહેવાની વ્યવસ્થા ન કરી શક્યા કે ગાંધીજીને નામે ચરી ખાતા કોઈ કોંગ્રેસી કે ભાજપીએ એમનું ધ્યાન ન રાખ્યું. સૌ પોત પોતાના પોલિટિકલ રોટલા શેકવામાં મશગુલ હતાં. સગ્ગી બે બહેનો અને કઝીનસ હતા પણ નામના જ. મૃદુભાષી, વિવેકશીલ ડાઉન ટુ અર્થ માણસ જમીનપર સૂતો થઈ ગયો. પરિસ્થિતિને સ્વીકારી લીધી. કોઈ પાસે હાથ લંબાવવો નહિ. વગર માંગ્યે જે મળે તેમાં એડજ્સ્ટ થઈ જવું એ એમનો સ્વભાવ હતો.’

અમે બધા કેદારની વાત ધ્યાનથી સાંભળતા હતા. વર્ષોથી ભારત બહાર વસેલા અમારા જેવા ઘણાને આ વાત ખબર ન હતી. કેદારે વાત ચાલુ રાખી.

‘એઓ દિલ્હી-ફરીદાબાદ સરહદ સ્થિત “ગુરુ વિશ્રામ વૃદ્ધાશ્રમ”માં રહ્યા હતા. એકવાર વૃદ્ધાશ્રમના માલિક વિશ્રામ માનવે કહ્યં હતું કે, દેશની આઝાદીમાં પાયાનું યોગદાન આપનાર રાષ્ટ્રપિતા ગાંધીજીના પૌત્ર આવી હાલતમાં છે, તે સમગ્ર દેશ માટે શરમજનક બાબત છે. જો કે એમના પિત્રાઈ તુષાર ગાંધીએ જરા જૂદી વાત કરી હતી. એમણે કહ્યું કે કનુભાઇ તેમની સ્થિતિ માટે ખુદ જવાબદાર છે. ગાંધી સ્મૃતિ સાથે જોડાયેલા સંગઠનો ચાર વર્ષથી પતિ-પત્નીની સેવા કરે છે, પરંતુ કનુભાઇ તેમના આભારી નથી. સાચી વાત શું છે એ ભગવાન જાણે.’

‘હવેની વાત આપણાં સુરતની છે. સુરતનાં પંજાબી સમાજ દ્વારા પારલે પોઇન્ટ વિસ્તારમાં આવેલા રાધાકૃષ્ણ મંદિરના સંતને ત્યાં રહેતા હતા અને પંજાબી સમાજની સહાયથી પાચલા દિવસો પસાર કર્યા હતા.  પંજાબી સમાજે આજીવન તેમની તમામ જવાબદારી ઉઠાવી. ધન્ય છે એ પંજાબી સમાજની. આઈ એમ પ્રાઉડ ઓફ માય સુરત.

૨૦૧૬માં કનુભાઈને હાર્ટએટેક આવ્યો, બ્રેઈન હેમરેજ થયું અને કોમામાં ચાલ્યા ગયા. વેન્ટિલેટર પર રખાયા અને શિવાલક્ષ્મીની મંજુરીથી વેન્ટિલેટર કાઢી નંખાયું. ગાંધીજીના એક પૌત્રનો દેહ સુરતની શ્મશાન ભૂમિપર નવેમ્બર ૭, ૨૦૧૬ રોજ ૮૭ વર્ષની ઉમરે પંચમહાભુતોમાં ભળી ગયો.’

‘હવે મારે શાસ્ત્રીજીને એના મોસાળ વિશે પુછવું છે. શાસ્ત્રીજી તમારું મોસાળ ક્યાં?’

લો, ગાંધીજી અને કનુભાઈ પછી શાસ્ત્રીના મોસાળને શું સમ્બંધ? હું ગુંચવાયો.

‘સંબંધ છે. આપણે કનુ ભાઈની વાત પુરી કરી. હવે ગાંધીજીના પુત્રવધુ શિવાલક્ષ્મીની વાત કરવાની છે. પણ તે પહેલાં જરા તમારા મોસાળના ગામની વાત જાણી લઈએ’

‘ઓહ! મારું મોસાળનું ગામ ભિમરાડ. સુરતમાં મજુરાગેટથી બળદગાડામાં કે ઘોડાગાડીમા બેસીને ભિમરાડ જતો. વચ્ચે પારસી બાવાનું તાડીનું પીઠું, ત્યાર પછી અલથાણ ગામ આવે. મહાદેવનું મંદિર, વિશાળ વડ, ઢોરને પાણી પીવાનો હવાડો, એક પરબ. થોડો વિશ્રામ કરીને આગળ ચાલો એટલે ખેતરો, અને ખજુરાના ઝાડ. મારા મામાઓના ખેતરો પણ ખરા. ત્યાર પછી દૂરથી દેખાતો દરિયો. અને આગળ ખારપાટની જમીન. અમે એને “બાંણ’ કહેતાં, પછી એક ઓરડાની સ્કુલ, એક તળાવ, તળાવની પાસે વિશાળ વડ અને બ્રાહ્મણ ફળીયું. બધા જ ઘરો મારા મોસાળના કુટુંબના. મામાઓ, આજાઓ વૈદું કરે, સુરતની શાળાઓમાં શિક્ષકો તરીકે નોકરી કરે, સાથે ખેતી કરાવે અને યજમાનવૃત્તિ પણ કરે. આજે પણ મામાના દીકરાઓ અને તેમના દીકરઓએ એમના ઘરો સાચવી રાખ્યા છે. બ્રાહ્મણો સિવાય થોડા વાણીયા, કણબી અને કોળીઓની વસ્તી. સફરે જતાં ખારવાઓ પણ ખરાં. મે બાળપણમાં ઘણા દિવસો ભિમરાડમાં ગાળ્યા છે. વાડામાં મહાદેવનું મંદિર. ત્રીસ વર્ષ પહેલાં મેં એમાં લઘુરૂદ્ર પણ કરાવ્યો હતો.’

‘મારી છેલ્લી મુલાકાતમાં મારું ભિમરાડ, ભિમરાડ ગામડું ન હતું. એને સુરત ગળી ગયું હતું. કામઠા અને છાણની ભિંતો વાળા મકાનો અદૃષ્ય થઈ ગયા હતા. મલ્ટિસ્ટોરી બિલ્ડિગ્સ અને મોડર્ન સોસાયટીઓ આવી ગઈ છે. જમીનની ઈંચે ઈંચ ટૂકડો સોનાના ભાવે વેચાય છે. કોણ કહે છે કે મોદીના શાસનમાં વિકાસ નથી થયો. પણ દોસ્ત કેદાર, કનુભાઈની વાત પરથી મને ભિમરાડ સુધી કેમ ખેંચ્યો?’ મારે પુછવું પડ્યું

‘વાત તમારા મોસાળના ગામના ગૌરવની છે. આજે મહાત્મા ગાંધીજીના પૌત્રવધુ, વયોવૃદ્ધ શિવાલક્ષ્મીની સંભાળ ભિમરાડ ગામના લોકો રાખે છે. તેઓ વૃદ્ધ અને અશક્ત છે. તમારી જેમ જ કાને સંભળાતું નથી. દુઃખની વાત એ ચે કે ઘણાં સુરતીઓ શિવાલક્ષ્મી કોણ છે ક્યાં છે એ વાત જાણતા નથી.’

ચંદુ ગાંધી પરિવારની કથા સાંભળતો હોય એમ કેદારને સાંભળતો હતો.

‘કેદાર, ગાંધીજીના બીજા ગ્રાન્ડ કિડસની હાલત પણ આવી જ છે?’

‘ના. બધા વેલ સેટલ્ડ છે. અત્યારે તો મારે બહાર જવાનું છે. રોકાઈ શકું એમ નથી. પણ હવે જ્યારે મળીશું ત્યારે ગાંધી પરિવારની વાતો કરીશું.’

‘કેદાર ડિનર લીધા વગર ચાલ્યો ગયો. આજે મંગુએ નજીકના ડાઈનરમાંથી સલાડ, સૂપ, પીઝા, પાસ્ટા, ગાર્લિકબ્રેડ, એગપ્લાન્ટપાર્મિજાન, નો ઓર્ડર કર્યો હતો. ભલે ગાંધીજીના પરિવારની વાતો થઈ પણ ડિનર સાથે લિકર તો જોઈએ એટલે જોઇએ જ. આ થોડું ગુજરાત છે? હું એમાંથી બાકાત. મેં ચંદુને સહિસલામત ઘર પહોંચાડ્યો.

પ્રગટઃ તિરંગા – ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૯