આહારવિહાર-શરદ શાહ

આહારવિહાર

આહાર શબ્દથી તો આપણે સૌ પરિચિત છીએ, પણ ભારતિય મનિષીઓએ આહાર વિષે જે સમજ આપી છે તેનાથી મોટાભાગના લોકો અપરિચિત છે. સામાન્ય રીતે આપણે રોજબરોજ જે ભોજન લઈએ છીએ તેને જ આહાર સમજીએ છીએ. પરંતુ આહાર નો અર્થ છે ઈનપુટસ અર્થાત આપણે જે કાંઈ આપણી ઈન્દ્રિયો દ્વારા ભિતર લઈએ તે તમામ આહાર છે. આમ આહારને મુખ્ય ત્રણ વિભાગમાં વહેચી શકાય. ૧) ભોજન (જેને ફીઝીકલ ફુડ કહો) ૨) હવા કે સ્વાસ (જેને એર ફુડ કહો) ૩) સંવેદનાઓ (જેને ઈમ્પ્રેશન ફુડ કહો) આપણે આ ત્રણે પ્રકારના આહાર વિષે સમજીએ.

૧) ભોજનઃ (ફીઝીકલ ફુડ) આપણને એ તો ખબર છે કે આપણે જે ભોજન લઈએ છીએ દુષિત, વાસી, અપચ્ય ન હોવું જોઈએ. કે ભોજન સ્વાદિષ્ટ અને સાત્વીક હોવું જોઈએ.

વિજ્ઞાનની નજરે જોઈએ તો આપણું શરીર એક રાસાયણિક બંધારણ છે અને ભોજન પણ.  ભોજનના રસાયણો શરીરના રસાયણો પર અસર કરે છે. જેમકે શરાબનુ સેવન કરવામાં આવે તો નશો ચઢે, કે ઝેર ખાવામાં આવે તો શરીરમાં રાસાયણિક ફેરફારો થાય અને શરીરના કોષો(સેલ) મૃત બને અને વ્યક્તિ મરી જાય. વિજ્ઞાન કેવળ રસાયણની ભાષા જ સમજે. એટલે શરીરમા કોઈ વ્યાધી આવે તો તે કયા રસાયણો આપવાથી બેલેન્સ કરી શકાય તે મુજબના રસાયણો વાળી દવા શોધે અને પ્રયોગો પછી તે રસાયણો ગોળીઓ કે ઈન્જેક્શન દ્વારા આપે. જેની અસર ત્વરીત થાય અને ટુંકાગાળામાં વ્યાધી જતી રહી હોય તેવું લાગે. પરંતુ આવા રસાયણોની આડ અસરો લાંબાગાળે થતી હોય છે તે મેડિકલ સાયન્સ પણ કબુલ કરે છે.

વિજ્ઞાનનો આયામ ભૌતિક જગત છે જ્યારે ધર્મનો આયામ સુક્ષ્મ જગત છે. આથી વિજ્ઞાન ભૌતિક શરીર વિષે ઘણું બધું કહી શકે કે જાણી શકે પરંતુ ધર્મ ભૌતિક શરીર ઉપરાંત સુક્ષ્મ શરીરની વાત કરે તે વિજ્ઞાનની પકડ બહાર છે. ધર્મ બીજા સાત સુક્ષ્મ શરીરની વાત કરે અને કેટલાંક યોગીઓ તો ચોવિસ શરીરની વાત કરે તે બધું વિજ્ઞાનની સમજમાં ન આવે. કારણ કેવળ એટલું છે કે તે વિજ્ઞાનનુ ક્ષેત્ર નથી. જેમકે કોઈને હૃદયની નળીઓમાં બ્લોકેજ હોય તો વિજ્ઞાન સમજી સકે, તેનો ઊપાય કરી શકે, પરંતુ કોઈનુ હૃદય (દિલ) ભાંગી જાય તો વિજ્ઞાનની સમજ બહાર છે જો કે મનોવિજ્ઞાનના વિકાસ સાથે હવે વિજ્ઞાન પણ થોડા ઘણા અંશે મનને સમજવા મથી રહ્યું છે. પણ આજની તારીખમાં પણ મનોવિજ્ઞાન મનના ઉપરના આવરણોથી આગળ નથી વધી શક્યું.

પ્રકૃતિમાં પશુ પંખી, જીવ જંતુ તમામનો આહાર નિશ્ચિત છે, પ્રમાણ નિશ્ચિત્, સમય નિશ્ચિત છે. જ્યારે મનુષ્ય એક માત્ર છે જેનો આહાર નિશ્ચિત નથી, આહારનો સમય નિશ્ચિત નથી, આહારનુ પ્રમાણ નિશ્ચિત નથી. પરિણામે મનુષ્યએ શું લેવું? કેટલું લેવું? ક્યારે લેવું? તે નક્કી કરવું શરીરના સ્વાસ્થ્ય માટે અતિ જરુરી છે.આપણું ભૌતિક શરીર રસાયણોનુ બનેલું છે તેથી એટલું તો સમજાય છે કે જે રસાયણો શરીરને નુકશાન કરતાં છે તે ન લેવાં. સહેજ વિચારીએ અને વિવેક બુધ્ધીનો ઊપયોગ કરીએ તો એ પણ સમજાય કે જે પદાર્થો,બેહોશી, ઉત્તેજના, ચરમ અવસ્થા, કે અશાંતિ પેદા કરે તે ન લેવા. પરંતુ જીભના સ્વાદને આધિન જીવ જાણે અજાણ્યે આવો આહાર લેતો હોય છે અને પરિણામ સ્વરુપ તેનું નાભી કેન્દ્ર જડ બને છે અને તે વધુને વધુ ટોક્ષીક આહાર લેતો બને છે.

કુદરતી ઉપચાર કેન્દ્રમાં નાભી પર ભીની માટીની પટ્ટીઓ મુકવામાં આવે છે કે કટી સ્નાન ઠંડા ગરમ પાણીમાં કરાવવામાં આવે છે,કે નાભીમાં ગાયનુ ઘી કે દિવેલના ટીપાં મુકવામાં આવે છે તેનુ કારણ એ જ છે કે નાભી કેન્દ્રને ફરીથી ચેતનવંતુ કરી શકાય અને તેનો લાભ શરીરને થાય છે સાથે સાથે ફળોનો રસ, શાકભાજી, સુપ કે અન્ય હલકો સુપાચ્ય આહાર આપવાથી અનેક જટીલ રોગોમાંથી મુક્તિ મેળવી શકાય છે. કોઈપણ જાતની દવાઓ વગર કેવળ આહારના ફેરફારો ચમત્કાર સર્જી શકે છે. આમ ભૌતિક આહારની આપણા શરીર પર અસરો જોઈ શકાય છે.

આપણે શું ખાવું અને શું ન ખાવું? કેટલું ખાવું અને ક્યારે ખાવું? આ પ્રશ્નોના જવાબ કોઈ અન્ય ન આપી શકે, પછી તે ભલે મોટો ડોક્ટર કે ડાયેટિશીયન હોય. આથી ખાવા બાબતે અનેક નિષ્ણાતો ના મત જોશો તો વિરોધાભાષી જણાશે. દરેક વ્યક્તિની પ્રકૃતિ અને શારીરીક બંધારણ અને શરીર પાસેથી લેવાતો શ્રમ અલગ અલગ છે. તેથી એકને આપેલી સલાહ બીજાને કામ ન લાગે. દરેક વ્યક્તિએ પોતાનુ શરીર શું કહે છે તે સાંભળતાં શીખવું પડે. આપણું શરીર આપણી સાથે સતત સંવાદ કરે છે પરંતુ જીવન એટલું બધું કોલાહલ અને આપાધાપીથી ભરેલું છે કે આપણે ભાગ્યેજ તેનુ સાંભળિએ છીએ અને ક્યારેક તો માંદુ પડે ત્યારે જ તેની વાત સાંભળીએ છીએ.

વિજ્ઞાન જ્યારે ભોજનની વાત કરે ત્યારે તેમાં રહેલાં વિટામીનો અને મિનરલ્સની વાત કરે અને તેને આધારિત ભોજન કયું લેવું કયું ન લેવું તે નક્કી કરે. જ્યારે ધર્મ ભોજનની વાત કરે છે ત્યારે ભોજનના સુક્ષ્મ અતિસુક્ષ્મ પાસાઓને પણ ધ્યાનમાં રાખી વાત કરે છે. જેમકે ભોજન બનાવતી વખતે, પીરસતી વખતે બનાવનાર કે પીરસનાર ના હૃદયના ભાવ અને મનના વિચાર પ્રેમથી ભરેલ અને શુધ્ધ હોવા જોઈએ.ભોજન ત્યારેજ કરવું જોઈએ જ્યારે શરીર માંગે (ભુખ સરખી લાગે). ભોજન આરોગતી વખતે ભોજન કરનાર અહોભાવથી ભરેલ, મૌન અને શાંત હોવો જોઈએ. જેથી તે ભોજનનો સ્વાદ પૂર્ણતાથી માણી શકે અને શરીરનો સંવાદ સાંભળી શકે. ધર્મ કહે આવું ભોજન અમૃત છે. પછી ભોજનના થાળમાં લાડુ લાપસી હોય કે સુકો રોટલો અને છાસ.પરંતુ આવું ભોજન આપણા સ્થુળ શરીરની સાથે સાથે સુક્ષ્મ શરીરને પણ લાભદાયી છે જે ભાવ શરીરનુ બંધારણ કરે છે. વિજ્ઞાનને માટે ભાવશરીર પકડ બહારની વાત છે.

કેટલાંક માણસો ભોજન પુરતું ન મળવાને કારણે મરે છે તો કેટલાંક લોકો ભોજન વધુ કરવાને કારણે. વધુ પડતાં તો ભોજનના અતિરેકને કારણે જ મરે છે. વિજ્ઞાનિકો કહે છે કે એક માણસ ૯૦દિવસ ભોજન ન મળે તો પણ જીવતો રહી શકે છે. તેમજ કહે છે કે માણસજાતની મોટાભાગની બિમારીઓ ગલત ખાવાપીવાની આદતોને કારણે છે.

ભોજન અંગેની આપણી માન્યતાઓ અને ખોટી સમજ ખતરનાક અને મોંઘી સાબિત થઈ શકે છે. ભોજન જે આપણને સારું સ્વાસ્થ્ય આપી શકે તે ભોજન વધુ બિમારીઓ આપે છે. એટલે ભોજન પરત્વેની આપણી જાગરુકતા અતિ આવશ્યક છે. જો ભોજન પછી પેટમાં ભાર લાગે કે આળસ અને ઘેન ચઢે તો સમજવું કે ભોજન યોગ્ય રીતે નથી થયું. અને શરીર પર કોઈપણ જુલ્મ કરો તો શરીર તેનો બદલો લીધા વગર નથી મુકતું.

૨) હવા કે સ્વાસ (એર ફુડ)ઃ આપણને બધાને ખબર છે કે સ્વછોસ્વાસમાં શુધ્ધ હવા લેવી જોઈએ. પરંતુ વિજ્ઞાનના વિકાસની સાથે હવા, પાણી  દિનબદિન વધુને વધુ પ્રદુષિત બનતા જાય છે અને પરિણામે જે હવા આપણે સ્વાસમાં લઈએ છીએ તે અનેક પ્રકારના ટોક્ષીક વાયુથી ભરપુર હોય છે અને પરિણામે આપણા સ્વાસ્થ્ય પર તેની વિપરીત અસરો થાય છે. જે બાહ્ય પરિસ્થિતી છે તેને સ્વિકાર્યા સિવાય કોઈ છુટકો નથી. બહુ બહુ તો આપણે પર્યાવરણના શુધ્ધીકરણ માટે આપણાથી જે કાંઈ કરી શકાય તે કરીએ. જેમ કે બે-ચાર ઝાડ વાવીએ કે લોક જાગૃતિના કામ કરીએ. પરંતુ તે સિવાય એર ફુડ આપણે લઈએ છીએ તેમાં બદલાવ લાવી શકાય છે. જેમકે સવારના સમયમાં હવામાં પ્રાણવાયુનુ પ્રમાણ વધુ હોય ત્યારે ચાલવા કે બગીચામાં જઈ શકીએ. ઘરની બારી કે બારણા જે દિશામાં વધુ ઝાડ કે બગીચો હોય તે દિશામાં રાખી શકીએ, સૂર્ય પ્રકાશ રુમમાં આવે તેનું ધ્યાન રાખી શકીએ, ઘરમાં ગુગળનો ધુપ, અગરબત્તી, કે કપુરનો ઉપયોગ કરી શકાય, હવે તો આધુનિક ઓક્સીજન જનરેટરો પણ મળે છે જેનો ઉપયોગ પણ કરી શકાય (ખિસ્સાને પોસાયતો). એ સિવાય સવારના સમયે ઉંડા સ્વાસ કે પ્રાણાયામની ક્રિયાઓ કરી શકાય. સૌથી અગત્યનુ છે સ્વાસની રિધમ. ભારતિય મનિષીઓ કહે છે કે સમગ્ર બ્રહ્માંડ સ્વાસ લે છે અને તેની સ્વાસની રિધમ છે ૩ સેકંડ સ્વાસ લેવાનો અને ૨ સેકંડમાં સ્વાસ છોડવાનો. આમ એક મિનિટના ૧૨ સ્વાછોસ્વાસ થશે. ભારતિય મનિષીઓ કહે છે કે આપણે આ રિધમમાં સ્વાસ લઈએ તો જીવનમાં બીજું બધું આપોઆપ ગોઠવાઈ જાય છે. ફક્ત એક કલ્લાક આ રિધમમાં સ્વાસ લઈ જોજો એટલે તેનુ મહત્વ સમજાશે.

૩) સંવેદનાઓનો આહાર (ઈમ્પ્રેશન ફુડ)ઃ આપણને આંખ, કાન, નાક, જીભ અને ત્વચા જેવા અંગો છે જેના દ્વારા આપણે જુદી જુદી સંવેદનાઓનો અનુભવ કરીએ છીએ જેને જ્ઞાનેન્દ્રિયો પણ કહે છે. આ તમામ જ્ઞાનેન્દ્રિયો મારફત આપણે ભિતર કાંઈક લઈ જઈએ છીએ. જેમ કે કાન દ્વારા શ્રવણ કરીએ તો ધ્વની કે સ્વરનો ભિતર અહેસાસ થાય. આ તમામ સંવેદનાઓ એ અતિ અગત્યનો આહાર છે. પ્રથમ બે આહારની જે વાત કરી તે આપણા ભૌતિક શરીર પર વધુ કામ કરે છે અને સુક્ષ્મ શરીર પર ઓછું. જ્યારે ઈમ્પ્રેશન ફુડ એ અત્યંત અગત્યનો આહાર છે જે આપણા સુક્ષ્મ શરીરો પર ગહેરો પ્રભાવ પાડે છે.  સૌથી વધુ મહત્વ આ સંવેદના આહારનુ જીવનમાં છે પરંત્ સૌથી વધારે દુર્લક્ષ્ય આપણે તેના પ્રતિ દાખવીએ છીએ.

આંખ દ્વારા આપણે જોવાનુ કાર્ય કરીએ છીએ. બહાર જે આંખના ડોળા દેખાય છે તે તો કેવળ બાહ્ય ઈન્દ્રીય માત્ર છે. અસલ આંખ ભિતર છે જે દૃશ્યને જુએ તેની સાથે ભિતરની મેમરી સિસ્ટમ અને થીંકીંગ સેન્ટર કાર્યરત બને છે અને જે નજર સામે છે તે મોટે ભાગે આપણે જોતાં નથી.

જેમકે બહાર એક ગુલાબનુ ફુલ જોઊં તે સાથે તુંરંત મારી મેમરી સિસ્ટમ અને થિંકીંગ સેન્ટર જોડાઈ જાય અને તુરંત મને થાય કે ” ગાંધીનગરના બગિચામાં ગયા વરસે કાળું ગુલાબ જોયેલ અને આ ગુલાબ કરતાં તે વધુ સુંદર હતું. વળી થાય કે જવાહરલાલને પણ ગુલાબ ખુબ પસંદ હતાં અને તેઓ કોટમાં ભરાવતા. જવાહરની સાથે ઈંદિરા અને પછી સોનિયા અને રાહુલ અને કોંગ્રેસ યાદ આવી જાય અને વિચારે ચઢેલું મન ક્યાંનુ ક્યાં વિચારવા માંડે અને એવા વિચારો આવે કે આ દેશનુ સત્યાનાશ આ ગાંધી પરિવારે અને કોંગ્રેસે વાળી દીધું.”

પેલું ગુલાબ જોઈ ગુલાબની તાજગી, તેની સુંદરતા, તેની મીઠી સુગંધનો અનુભવ થવો જોઈતો હતો પણ તેમાનુ કાંઈ થાય નહીં અને એક ખિલેલું ગુલાબ દુખી કરી જાય. આનુ કારણ છે ઈમ્પ્રેશન ફુડ મને લેતાં હજી આવડ્યું નથી. અને તેના પરિણામે મારી તમામ સિસ્ટમ દુષિત બની ગઈ છે. જે આંખ જોવા મળી હતી તે આંખ હવે કાંઈકનુ કાંઈક જુએ છે. આથી આંખથી જોઈએ, કાનથી સાંભળીએ, જીભથી સ્વાદ લઈએ, નાકથી સુંઘીએ કે ત્વચાથી સ્પર્શ કરીએ ત્યારે સંવેદનાઓ પ્રત્યે સજગતા અને વિવેક ખુબ જરુરી છે.

કાનથી આપણે ઘોંઘાટ કે અપશબ્દો કે કામોત્તેજક પાશ્ચાત સંગિત પણ સાંભળી શકીએ છીએ અને પક્ષીઓનો કલરવ, વૃક્ષોમાંથી પસાર થતો પવન કે ઝરણાંનો ખળખળ અવાજ કે મધુર સંગિત પણ સાંભળી શકીએ છીએ. આમ આપણી પાસે પસંદગીનો અવકાશ છે ત્યારે જે સાભળતાં મન, વિચાર અને હૃદયના ભાવો શુધ્ધ બને તેવું સાંભળવામાં આવે તો તે આપણા એસ્ટ્રલ બોડીને વિકસિત કરે અને વિકાર રહીત બનાવે.

આમ તમામ જ્ઞાનેન્દ્રિયોનો વિવેક પૂર્વકનો ઊપયોગ આપણા સુક્ષ્મ શરીરના સ્વાસ્થ્ય અને બંધારણમાં મુખ્ય ફાળો આપે છે. જેટલું ઈમ્પ્રેશન ફુડ સારું તેટલી શારિરીક અને માનસિક પરિસ્થિતિ સારી બને.

આહાર વિષે અહીં વાત કરી છે. આગળ વિહારની વાત કરશું. વાચક મિત્રોને આવા વિષયમાં રસ પડે તો. નહીં તો અહીં પૂર્ણ વિરામ.

રેશનાલીટી અને રેશનાલીઝમ – શ્રી શરદ શાહની વિચારધારા (૧૨)

શ્રી શરદ શાહની વિચારધારા (૧૨)

sharad_shah_1

રેશનાલીટી અને રેશનાલીઝમ

રેશનલ શબ્દ અંગ્રેજીનો છે જે ને ગુજરાતીમાં આપણે વિવેક કહીએ. રેશનાલીટી  (Rationality)

એટલે કે વિવેકબુધ્ધી કે પરખશક્તિ (Discriminative Power) ને કહેવાય.થોડું વિસ્તારથી સમજીએ.

આપણુ સ્થુળ શરીર છે તેમ જ આપણું સુક્ષ્મ શરીર છે. સ્થુળ શરીરને અંગ્રેજીમાં Physical/Biological Body કહે અને સુક્ષ્મ શરીરને Psychological કે Astral Body કહે. આપણા સ્થુળ શરીરને કાર્ય કરવા કુદરતે આપણને પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રીયો (નાક, કાન, આંખ, સ્વાદેન્દ્રીય અને સ્પર્શેન્દ્રીય) તેમજ પાંચ કર્મેન્દ્રીયો ( બે હાથ, બે પગ અને એક જીભ) આપેલ છે. આ ઈન્દ્રીયો દ્વારા આપણે અનુભવ અને કાર્ય કરી શકીએ છીએ તેથી તેને કરણ કહે. કરણ એટલે જેનાથી કાંઈ કરી શકાય.

આપણે વહેવારમાં અનેક સાધનો જેવાં કે પંખો, ખુરશી, ઈસ્ત્રી, સાયકલ, તપેલી કે એવાં અનેક સાધનો વાપરીએ જે આપણી સુખ, સગવડ વધારે અને કાર્યોને સરળ બનાવે, તેને આપણે ઉપકરણ કહીએ.

તે જ રીતે આપણા સુક્ષ્મ શરીરના પણ કરણો છે. આ કરણોને અંતઃકરણ કહે. જે કરણોને આપણે મન (Mind), બુધ્ધી (Intelligence), ચિત્ત (Attention) અને અહંકાર (Ego)ના નામે ઓળખીએ છીએ. આ કરણો ઊર્જારુપે છે જેને અનુભવી શકાય પણ જોઈ કે સ્પર્શી ન શકાય.

આપણે યાત્રા કરવી હોય તો જે સાધનો દ્વારા અને જ્યાં યાત્રા કરવી હોય તે વિષે જાણવું જરુરી બને છે. જેટલી જાણકારી હોય તેટલી યાત્રા સુવિધાજનક બને છે. એવું જ જીવનયાત્રા બાબતે પણ છે. આપણે જીવનયાત્રા કરીએ ત્યારે જે શરીરથી યાત્રા કરવાની હોય તેના તમામ કરણોને તપાસવા પડે, સમજવા પડે, ખામીઓ હોય તે દુર કરવી પડે અને તો જીવનયાત્રા સરળ અને સુગમ બને છે.

સ્થુળ શરીરના કરણો વિષે આપણને થોડી ઘણી સમજ છે પરંતુ સુક્ષ્મ શરીરના કરણો વિષે લગભગ અજાણ છીએ. સુક્ષ્મ શરીરના આ કરણો શું છે? તેનુ ક્ષેત્ર શું છે? તેની ક્ષમતા શું છે? તેની મર્યાદાઓ શું છે? તેની વ્યાધીઓ/વિકારો શું છે? વિકાર મુક્તિના ઊપાયો શું છે? તેનો સદઊપયોગ કેમ થાય? તેની આપણને ભાગ્યે જ જાણકારી છે. પરિણામ સ્વરુપ આપણી જીવનયાત્રા કેવળ એક ભટકાવ બનીને રહી જાય છે. જીવનમાં કોઈ રસ, આનદ, શાંતિ, સુખ મળતા નથી અને જીવન દુખ, પીડાઓ, તનાવ, સંતાપ, અસંતોષ, ઉદ્વેગ અને ચિંતાઓથી ઘેરાઈ જાય છે.

બહાર બહાર તો આપણે પાછા ડોળ અને દેખાડા કરીએ, સુખી હોવાના જુઠા દાવાઓ કરીએ, હસતું મોઢું રાખીને ફરીએ,  પણ ભિતર ભિતર એક મુંઝવણ, ભય,અજંપો, અને બેચેની સતત સતાવતી રહે અને તેનો કોઈ ઈલાજ ન જડે એટલે આપણી જાતને ભુલવા કોઈને કોઈ નશા (Intoxication)નો સહારો લઈએ, આવા ઈન્ટોક્સીકેશન શરાબ, તમાકુ કે ડ્રગઝ હોય તેવું જરુરી નથી. પુસ્તકો, ફિલ્મ, ટિવી, કમપ્યુટર, રમત-ગમત, કલા કે અન્ય કાંઈપણ હોઈ શકે. આ ઈન્ટોસીકેશનની અસર હેઠળ હોઈએ ત્યાં સુધી સારું લાગે. પણ બેહોશીની દવા/નશાથી પીડાનો અનુભવ ન થાય પણ પીડાઓનુ નિવારણ પણ નથી થતું.

થોડો અટપટો વિષય છે એક ઉદાહરણથી સમજીએ.

આપણા રસોડામાં રસોઈ કરવાના તમામ સાધનો (તપેલી, તાવડી, તવો, ચુલો, બળતણ, અને બીજા બધા) ઊપલબ્ધ છે. રસોઈની તમામ સામગ્રી (લોટ, પાણી, દાળ, ચોખા, તેલ, મરી મસાલાં અને બીજું બધું) છે. પરંતુ રસોઈના સાધનો અને સામગ્રીની,  ક્ષમતા, ગુણવત્તા, લક્ષણો, ઉપયોગ, પ્રમાણ વગેરે વગેરેનુ ભાન ન હોય તો કાં દાઝી જઈએ, કાં રસોઈ દાઝી જાય, બે સ્વાદ બને કે ખાવા યોગ્ય જ ન રહે. રસોઈ કરતાં ન આવડે એટલે સુઈ જઈએ તો પણ ભોજન પોતાની જાતે તૈયાર નથી થતું. સુવાથી ભુખ નથી સંતોષાતી. રસોઈને સ્વાદિષ્ટ બનાવવા અને ભોજનનો રસ લેવા રસોઈકળા શિખવી પડે છે. બસ આવું જ જીવનની બાબતે પણ છે. જીવનમાં રસ અને સ્વાદ તો જ આવે જ્યારે જીવન જીવવાની કળા આવડે. અને જીવન જીવવાની કળા આવડે છે વિવેક બુધ્ધીથી. (રેશનાલીટીથી)

બુધ્ધી એક ઊર્જા (Energy) છે. નીચેની તરફ ગતી કરે તેને દુર્બુધ્ધી તરફની યાત્રા કહે અને ઊપરની તરફ ગતી કરે તેને સદ્બુધ્ધી તરફની યાત્રા કહે. ભારતિય મનિષીઓએ બુધ્ધીની ઊદ્વગતી તરફની યાત્રાના અલગ અલગ સ્ટેજીસના આધારે તેના અલગ અલગ નામ આપ્યા છે. સમબુધ્ધી, સદબુધ્ધી, વિવેક બુધ્ધી, પજ્ઞા, મેધા વગેરે વગેરે. બુધ્ધી જ્યારે વિકાર મુક્ત બને ત્યારે તે સમ (Balanced) બને છે. આ વિકારો છે પૂર્વગ્રહો અને માન્યતાઓ. બુધ્ધી સમ બને અને સાથે સાથે ભાવ કેન્દ્રનો(Emotion Centre/ Heart Centre) વિકાસ થાય તો બુધ્ધી સદબુધ્ધી બને. બુધ્ધીમાં જાગૃતિ આવે ત્યારે તે વિવેક બુધ્ધી બને . અને પરખ શક્તિ વિકસતી જાય, વિવેક બુધ્ધી પરિપક્વ બને ત્યારે પ્રજ્ઞાનો જન્મ થાય અને પ્રજ્ઞા પછી જ્ઞાન અને ત્યારપછી બુધ્ધી પારનુ ક્ષેત્ર શરુ થાય. અહીં આપણે વિષય ચુક ન થાય તેથી ઝાઝા ઊંડા નહીં ઊતરીએ.

આપણે જોયું કે આપણા અંતઃકરણના સાધનો છે, મન, બુધ્ધી, ચિત્ત અને અહંકાર. આ બધા કરણો એકબીજાથી સંયુક્ત રીતે જોડાયેલાં છે અને એક બીજાને પ્રભાવિત કરે છે. આપણા આ સાધનોને તપાસીએ તો જણાશે કે મન કામનાઓ અને વાસનાઓથી ભરેલું છે. બુધ્ધી અનેક પૂર્વગ્રહો અને માન્યતાઓથી ગ્રસિત છે. જાગૃતિ વગરનુ અહીં તહીં ભટકતું ચિત્ત (Attention) છે અને વિકૃત થયેલો અહંકાર છે. આ છે આપણા સાધનોની સ્થિતી. પછી કેવાં  પરિણામની આશા રાખવી?

આપણી ભિતર જોવું. થોડું સ્વ અધ્યયન કરવું. જો આવું દેખાતું હોય તો સમજવું કે આપણામાં વિવેક બુધ્ધીનો છાંટો તો છે. બિલકુલ ન દેખાય તો સમજવું કે સમગ્ર ચેતના દુર્બુધ્ધીના પ્રભાવ હેઠળ છે. આવી સ્થિતી જેમની હોય તેને ગુર્જીએફ ન સુધારી શકાય તેવું મશીન (Non Repairable Machine) કહેતાં. આવા જીવોની કોઈ સંભાવના નથી હોતી.

કુદરતે તમામ જીવોને વત્તા ઓછા અંશે બુધ્ધી (ઈન્ટેલીજન્સ) આપેલ છે. ઉત્ક્રાંતિના નિયમ મુજબ માનવીમાં બુધ્ધીનો વિકાસ સૌથી વધુ થયો. આ વિકાસ જીવનના અનુભવો, પ્રયોગો, પુસ્તકો, શિક્ષણ, માહિતીના અન્ય સ્રોતોના કારણે થતો રહ્યો અને સતત આ પ્રક્રિયા ચાલે છે. પરંતુ બુધ્ધીના વિકાસની યાત્રા હોરિઝેન્ટલ એટલે કે વર્તુળાકાર છે. વર્તુળ મોટુંને મોટું થતું ગયું છે. પરંતુ વર્તુળ ગમે તેટલું મોટું થાય તો પણ તે સ્ફીયર નથી બનતું અને ત્યાંસુધી બુધ્ધીની ઉર્જા ગ્રાઊન્ડફ્લોર પર જ આંટા મારતી રહે છે. આ ઉર્જાને ઉદ્વગામી બનાવવા તેમાં એક ત્રીજું ડાયમેન્શન ઊમેરાય જેને ભિતરની જાગૃતિ, ભાન, બોધ, અવધાન, અવેરનેસ એમ જુદાં જુદાં શબ્દો વાપરી કહેવામાં આવે છે. યાદ રાખો વિકસિત બુધ્ધી અને વિવેક બુધ્ધી એક જ નથી. બન્ને અલગ છે. હા, વિકસિત બુધ્ધી, વિવેક બુધ્ધીને સહયોગી થઈ શકે છે જો તેનો સદઊપયોગ કરવામાં આવે તો.

વિવેકબુધ્ધી અને વિવેક વિષે સમજ્યા પછી ત્રીજો શબ્દ છે વિવેકબુધ્ધીવાદ (Rationalism) જે આજકાલ ખુબ પ્રચલિત બન્યો છે. વિવેકબુધ્ધી હોવી ન હોવી તે વ્યક્તિગત બાબત છે. કોઈ ટોળાઓમાં બુધ્ધી પણ નથી હોતી તો વિવેકબુધ્ધીનો તો પ્રશ્ન જ નથી ઊઠતો.

પરંતુ આપણે ચાર ચોપડી ભણીએ, વિજ્ઞાન, ગણિત કે અન્ય વિષયમાં બે-ચાર પરિક્ષાઓ પાસ કરીએ, શિક્ષણ કે અન્ય સહારે બે-પાંચ પૈસા ભેગા કરી લઈએ, સમાજમાં થોડું નામ થાય, ચાર જણ આપણને પૂછવા, સલાહ લેવા આવે, પાંચ પચ્ચી જણ વાહ વાહ કરે એટલે આપણને ભ્રમણા ઊભી થઈ જાય કે હું તો રેશનાલીસ્ટ (વિવેકબુધ્ધી વાળો) છું.

પછી આવા ભ્રમિત માણસોનું ટોળું ભેગું થાય. સંગઠનો રચે, સેમિનારો અને સમારંભોનુ આયોજન થાય, જુદા જુદા વિષયો પર ચર્ચાઓ અને વાદ-વિવાદો થાય, નિંદાઓ અને કુથલીઓ થાય, પાછા તેના પુસ્તકો, મેગેઝીનો, લેખો છપાય એટલે એમ થાય કે હું તો મોટો સમાજ સુધારક છું, અંધશ્રધ્ધા અને અંધવિસ્વાસને નાબુદ કરનાર સજ્જન છું અને બાકીના બધા આ પામર જીવો બુધ્ધીહીન અને અંધકારમાં જીવે છે. જ્યારે આવું બધું થવા લાગે ત્યારે સમજવું કે આ બધો વિકૃત થયેલો અહંકાર માત્ર છે અને આવા અહંકારીઓનું ટોળું રવાડે ચઢેલું ટોળું માત્ર છે.

એક ટોળું ધર્મના નામે બખડજંતર ચલાવે છે જેને હિન્દુઈઝમ, ક્રિસ્ચનીઝમ, ઈસ્લામીઝમ કે બૌધીઝમ કે કમ્યુનીઝમ કે અન્ય કહે છે તેમજ આ એક ટોળું છે જે રેશનાલીઝમના નામે બખડજંતર કરે છે.

ધર્મના નામે ચલતા આવા ટોળાંઓને ધર્મ સાથે કોઈ જ લેવા દેવા નથી હોતી તેમજ રેશનાલીઝમના નામે ઊભા થયેલાં ટોળાંને રેશનાલીટી સાથે નહાવા નીચોવાનો પણ કોઈ સંબંધ નથી હોતો. કેવળ અહંકારનો ખેલ અને વિવેકબુધ્ધીના અભાવમાંથી આ બધાનો જન્મ થાય છે.

થોડી વિવેકબુધ્ધી હોય અને સમજાય તો ઠીક નહીં તો ધર્મના નામે અને રેશનાલીટીના નામે એક બીજા પર કાદવ ઊછાળવાની અને નીંદાની પ્રવૃત્તિ તો છે જ.  અનેક જન્મો એળે ગયા જ છે તો એક જન્મ વધુ.

“કલ્પનાનુ જગત” શ્રી શરદ શાહની વિચારધારા (૧૧)

sharad_shah_1

શ્રી શરદ શાહની વિચારધારા (૧૧)

કલ્પનાનુ જગત.

મને યાદ છે પાંચમા ધોરણમાં ભણતો ત્યારે અમારા ચિત્રના શિક્ષક મિસ્ત્રી સાહેબ અમને જુદી જુદી પ્રકારના ચિત્રો જેમ કે પદાર્થ ચિત્ર, કુદરતી ચિત્ર, પશુ-પંખીના ચિત્ર, સ્મૃતિ કે કલ્પના ચિત્ર, ફ્રી હેન્ડ ચિત્ર વગેરે વગેરે શિખવતા. એકવાર એમને અમને કલ્પના ચિત્ર દોરવાનુ કહ્યું અને વિષય આપ્યો હતો ” ઘર”.

અમારે અમારું ઘર કેવું હોય તેની કલ્પના કરી અને ચિત્ર બનાવવાનુ હતું. કોઈએ ઝુંપડી જેવું તો કોઈએ બે કે ચાર માળનુ ઘરનુ ચિત્ર દોર્યું. કોઈએ કિલ્લાબંધ તો કોઈએ ઘરના આંગણમાં મેદાન ચિત્ર્યું. કોઈએ ઘર આગળ ઝાડ બનાવ્યું તો કોઈએ બગિચો અને કોઈએ લપસણી, હિંચકા ચિત્ર્યા. કોઈએ કાંઈ ન સુઝ્યું તો આજુબાજુ નજર દોડાવી નકલ કરી. આ પસંગે પહેલીવાર સજગતા પૂર્વક કલ્પના કરવાનો અનુભવ થયો. એ પહેલા પણ જાત જાતની કલ્પના મનમાં ચાલતી હશે પણ સજગતા ન હતી.

પણ આ અનુભવને કારણે ઘણીવાર ભિતર ચાલતી આવી કલ્પ્નાઓને જોવાનું શિખ્યો. થોડો મોટો થયો ૧૪-૧૫ વરસનો અને શરીરમાં બાયોલોજીકલ ફેરફારો અને હાર્મોનમાં ફેરફારોને કારણે કામ ઉર્જાનો આવિર્ભાવ થવા લાગ્યો. હવે સાથે ભણતી બાળાઓના શરીર અને ઉભરતા અંગો તરફ આંખ ખેંચાવા માંડી. વળી પુસ્તકો વાંચવાનો શોખ હતો અને રસિક મહેતા, ગુણંતરાય આચાર્ય, કાલિદાસ અને બીજા કેટલાંક લેખકો અને કવિઓના સ્ત્રી લાવણ્યના વર્ણનો વાંચવા ગમતા થયા. અંદર એક કલ્પનાની સ્ત્રીનો જન્મ થયો અને કામનાનો પણ.

એકવાર એક પુસ્તક વાંચતો હતો અને તેમાં સ્ત્રીના અંગ ઉપાંગોનુ વર્ણન હતું. ત્યારે ખ્યાલ આવ્યો કે આ બધા કવિઓ અને લેખકો કેવા કેવા સ્ત્રીના વર્ણનો કરે છે, અને ઉપમાઓ આપે છે. આંખ જુઓ તો માછલી જેવી, વાળ જુઓ તો રેશમ જેવા, નાક જુઓ તો પોપટની ચાંચ જેવું, હોઠ પાકા લાલ ગીલોડા જેવાં, ગાલ જુઓ તો તાજા ખિલેલા ગુલાબી ગુલાબ જેવા, ડોક જુઓ તો બગલા જેવી, વક્ષ સ્થળ નો ઉભાર જાણે ગુંબજ જેવો, હાથની આંગળીઓ ભીંડા જેવી, કમર જુઓ તો કાકડી જેવી, પગ જુઓ તો કેળના થડ જેવાં અને આવુ બધું કાંઈક કાંઈક લખે. મને થયું કે આ લોકો જેવા વર્ણનો કરે છે સ્ત્રીના, તેવા સ્ત્રીના ચિત્રો બનાવું. અને મેં જુદા જુદા વર્ણનોના આધારે આઠ સ્ત્રીના ચિત્રો બનાવ્યા અને જેની કલ્પના કરી તેમને ઊપમાઓ આપેલી તે અંગો તેવા ચિત્ર્યા. આ કલ્પનાની સ્ત્રીઓ જેટલી કદરુપી, એક પણ સ્ત્રીને મેં જોઈ ન હતી.. મને થયું સારું થયું કે પરમાત્માએ સ્ત્રી ઘડવાનુ કામ આ કલ્પનાઓમાં રાચતા કવિઓ અને લેખકોને નથી સોંપ્યું. નહીં તો પુરુષોએ તો સામુહિક આપઘાત કરવો પડત.

 

 

એક તો દુનિયા છે વાસ્તવિક અને બીજી દુનિયા છે આપણી કલ્પનાઓની. જેટલા માથાઓ છે તેટલી કલ્પનાઓ છે જે તદ્દન અવાસ્તવિક અને તરંગી. અને આપણે બધા ભલે એક જ દુનિયામાં રહેતાં હોઈએ, પરંતુ રાચતા તો આપણી કલ્પનાની દુનિયામાં જ છીએ.જેવો આપણી પાસે સ્મૃતિ/સંસ્કારનો ભંડાર છે તેવી આપણી કલ્પનાની દુનિયા છે.આપણી કલ્પનાઓ બદલાય અને સાથે સાથે અંદર તરંગો બદલાય. વગર કારણે કલ્પનાઓ કરીને દુખી દુખી થઈ જઈએ કે કલ્પનાઓ કરીને જુઠો આનંદ કે સુખ માણીએ. પણ બધું નકલી. નકલી દુખ અને નકલી સુખ.

ઓફિસે જવામાં કોઈ કારણસર મોડું થયુ, કે કલ્પનાઓ શરુ. બોસ શું કહેશે? મેમો આપશે? ધમકાવશે? જો એ આમ પૂછશે તો હું આમ કહીશ અને આમ પૂછશે તો આમ કહીશ. મન કલ્પનાઓના જગતમા સરી, જાત જાતના વિચારો અને ચિંતાઓથી ભરાઈ આખા રસ્તે પીડાઓથી ભરાઈ જઈએ. અને ઓફિસ પહોંચીએ ત્યારે ખબર પડે કે હજી બોસ તો આવ્યા જ નથી. ત્યારે હાશ થાય.

આવી જાત જાતની કલ્પનાઓ કરી ચિંતા અને દુખનો ભાર આપણે વંઢોરી રહ્યા છીએ. અને બધી નાહકની ચિંતાઓ.  હવે ભારતનુ શું થશે? આ વરસે વરસાદ નથી પડ્યો તો ખેતીનુ શું થશે? ૨૦૦૧માં આવેલ ભુકંપ જેવો ફરી ભુકંપ આવશે તો શું થશે? ટ્રમ્ફ અમેરિકાના પ્રેસિડેન્ટ થશે તો શું થશે?

જેવો મનમાં પ્રશ્ન ઊઠ્યો કે કલ્પનાઓ અને ચિંતાઓ શરુ. પછી આપણે અમેરિકા સાથે કે ખેતી સાથે કોઈ લેવા દેવા હોય કે ન હોય. ઘણીવાર તો આપણે ચિંતા ન કરતા હોઈએ તો કોઈ આવીને ચિંતા કરાવી જાય. અરે! તમને છોકરો પરિક્ષામાં નપાસ થયો તો તેની પણ ચિંતા નથી? અને ચિંતા  અને કલ્પનાઓ શરુ.

કબીર કહેતા,

“ચલતી ચક્કી દેખકર દિયા કબીરા રોય,

દો પાટન કે બીચમેં સાબુત બચા ન કોય. “

કબીર સાહેબ આ બે પત્થરની પાટોની વાત કરે છે, તે એક છે સ્મૃતિ અને બીજી છે કલ્પનાઓ, જેમાં સમગ્ર માણસ જાત પીસાઈ રહી છે. તમારો અનુભવ શું કહે છે?

” ભારતિય માનસિકતાના બીજ “

” ભારતિય માનસિકતાના બીજ “

अजीब  है की  नही आता हमें हंसके जीना;

न खुशी लुंटाना, न जिंदगीका लुफ्त उठाना.

Sharad.

શરદ શાહ

શરદ શાહની વિચારધારા

 

કાળક્રમે બુધ્ધપુરુષોના વચનો અને શાસ્ત્રોમાં, કેટલાંક ચાલબાજ લોકો પોત્તાની સ્વાર્થ વૃત્તિને પોષવા ફેરફારો કરીને કે આવા વચનોના મનઘડંત અર્થઘટ્ન કરીને અબુધ પ્રજાનુ શોષણ કરે રાખ્યું છે આવા અનેક બહુમુલ્ય ગ્રંથોને (જેવાંકે પતંજલીનુ યોગસુત્ર, શંકરાચાર્યનુ ભજ ગોવિંદમ, શંકરનુ શિવ સુત્ર અને તંત્ર સુત્ર, બુધ્ધનુ ધમ્મપદ. અટાવર્કની મહાગીતા, કૃષ્ણની ગીતા, કબીર વાણી, નાનકનુ જપજી સાહેબ અને બીજા ઘણા બધા)ઓશોએ ફરીથી શુધ્ધ કરી આપણી આજની ભાષામાં સમજાવ્યા છે. કદાચ એ ભગિરથ કાર્ય માટે જ તેમનુ અવતરણ થયું હોય.

OSHO

ઘણીવાર બુધ્ધપુરુષોએ શોધેલાં સત્યોના, નાસમજીને કારણે દુરોગામી પરિણામો ખતરનાક આવે છે અને માનવજાતની પીડાનુ કારણ બને છે.

શંકરાચાર્યએ કહ્યું કે,”જગત મિથ્યા છે અને બ્રહ્મ સત્ય છે.”આ એક કથને, ભારતની પ્રજાની માનસિકતા પર એવો ભરડો લઈ લીધો કે ભારતની પ્રજા આજે વૈશ્વિક સ્પર્ધામાં પાછળ પડી ગઈ. જો જગત જ મિથ્યા છે તો અહી કરેલ બધું જ મિથ્યા છે. પછી વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી અને અન્ય તમામ ક્ષેત્રોમાં કરેલો શ્રમ અને વિકાસ પણ મિથ્યા જ છે. અને આ વાત ભારતિય માનસમાં એવી પકડાઈ ગઈ કે દરેક ક્ષેત્રમા ભારત પછાત બની ગયું. હાલના ઓલમ્પીકના પરિણામો પણ બતાવે છે કે વૈશ્વિક સ્પર્ધામાં ભારતનુ સ્થાન ક્યાં છે.

મહર્ષિ મનુએ અને શ્રી કૃષ્ણએ માનવીની પ્રકૃતિ પ્રમાણે તેનુ ચાર વર્ણ વ્યવસ્થામાં રુપાંતરણ કર્યું. આ ચાર વર્ણ વ્યવસ્થા વ્યક્તિની પ્રકૃતિ, સંસ્કાર, કર્મ આધારિત હતી. જે લોકો જ્ઞાન, વિજ્ઞાન, વિદ્યા, સંશોધનો તરફ અભિમુખ છે તેવા લોકોને બ્રાહ્મણ કહ્યા. જે લોકો વીર, બહાદુર, લડાયક, ન્યાય પ્રકૃત્તિ વાળા છે તેમને ક્ષત્રિય કહ્યા, જે લોકો શાંત પ્રકૃતિ વાળા છે અને જેમનો અભિગમ કળા, કારીગરી, વહેવાર, વહેપાર તરફનો છે તેમને વૈશ્ય કહ્યા. અને જે લોકો બીજાના હક્કનુ છીનવી લેવું, અન્યાય અને અત્યાચાર કરવો તેવી હીન વૃત્તિ ધરાવે છે તેમને ક્ષુદ્ર કહ્યા આમ ચાર વર્ણ વ્યવસ્થાનો તેમને ઉલ્લેખ અને હિમાયત કરી. પરંતુ આ વર્ણ વ્યવસ્થાના મનઘડંત અર્થો કરી અબુધ પ્રજાનુ હજારો વરસો સુધી શોષણ ચાલ્યું અને હજી આજે પણ ચાલે છે.આ શોષણમાં થોડો ઘણો માત્રાભેદ પડ્યો છે પણ સાથે સાથે તે રાજકિય રમત બની જતાં કોમવાદ, જાતિવાદના દુષણમાં ફસાઈ જઈ પ્રજાનુ વધુને વધુ અહિત થઈ રહ્યું છે, જે કોઈને દેખાતુ નથી. શોષિત પ્રજા આજે વોટબેંકની રાજનિતીથી ગ્રસિત થઈ રહી છે અને પરિણામે અનેક લોકો તેમની સાથે વહેવાર કરતા અને સંબંધ બાંધતા ભયભિત બની રહ્યા છે.દલિતનેતાઓ રાજકારણના રંગે રંગાઈ પોતાની ખીચડી પકાવવામાં મસ્ત છે. અને ખેલ ચાલે છે. આનાથી વધુ ભારતનુ દુર્ભાગ્ય બીજું શું હોય?

આવી જ એક ભારતિય સંતોની પરંપરા રહી કે સાધુ, સંતોએ સંસાર છોડી પોતાનો શ્રમ ભિતરના રહસ્યો ખોજવામાં લગાવવો અને ભિતરના રહસ્યો અને જ્ઞાન ઉપાર્જીત થાય તે પ્રજામાં વહેંચવા બદલામાં આમ પ્રજા પાસેથી તેમની લઘુત્તમ જરુરિયાતો જેવી કે ભોજન કપડાં કે મકાન આદીની વ્યવસ્થા સાંસારિક લોકો કરે. આ પ્રથા પાછળ હેતુ એ હતો કે જ્યારે સાધુ-સંતોને પોતાની જરુરિયાતો માટે સંસારિક લોકો પાસે ભિખ માંગવી પડે તેથી તેમનો અહંકાર પણ ઓગળે અને સાધુ-સંતો ને તેમની અધ્યાત્મિક યાત્રામા સહાયક થાય. આ પરંપરા બુધ્ધ અને મહાવીરે પણ ચાલુ રાખી. પરંતુ એક શુભ આશયથી શરુ કરેલ પરંપરાનુ પરિણામ એ આવ્યું કે ભિખ માંગવી તેમાં લોકો ગૌરવ સમજવા માંડ્યા.ભિખ માંગવામાં કોઈ નાનમ નથી તે વાત ભારતિય માનસમાં એટલી ઊંડી ઘર કરી ગઈ છે કે આખો દેશ ભિખારી બની ગયો. રાજકારણીઓએ આ પ્રજાની કમજોરી ને પોતાની વોટ મેળવવાની નિતીના રુપમાં ફેરવી સત્તા હાંસલ કરવાનુ શરુ કર્યું. ખેડુતોના દેવા માફ, લેપટોપ, સાડીઓ, દારુની બાટલીઓ, નાણા, સાયકલ, શ્રમજીવી કીટ, જાત જાતની સબસીડીની ભિખ પ્રજાને આપી વોટ લેવાની રાજનિતી અને અનેક દુષણોએ જન્મ લીધો. પટેલો, જાટ અને બીજી સમૃધ્ધ જાતિઓ પણ હવે અનામતની ભિખ માંગવાની લાઈનમાં ઉભી છે. ધાર્મિક કહેવાતા લોકો પણ મંદિરો, મસ્જીદો, ગુરુદ્વારા કે અન્ય જગ્યાએ જઈ ભગવાન પાસે ભિખ માંગતા થઈ ગયા છે. આપણી પ્રાર્થનાઓ પણ ભિખનો પર્યાય બનેલી છે. એક શુભ આશયથી શરુ થયેલ પરંપરાના દુરોગામી પરિણામો આટલા બધા ખતરનાક આવી શકે છે.

ભિતરના જગતન આવિષ્કારો કરતાં કરતાં આપણે ભુલી ગયા કે બાહરનુ જગત પણ એટલું જ મુલ્યવાન છે. અને બાહરના જગતના આવિષ્કારો જેને વિજ્ઞાન કહીએ તેની અવગણના શરુ થઈ. લોકો ગમે તેટલું ભણે પણ તેમની માનસિકતામાં કોઈ ભેદ નથી થતો. એક મારા મિત્ર પોત્ે ડોક્ટર છે. તેમની સારી પ્રેક્ટિસ ચાલે છે. તેમના ઘરે ગયેલ અને નીકળવાનો સમય થયો એટલે હું જતો હતો અને ત્યાં તેમની દિકરીને છિંક આવી એટલે મને કહે,” જરા બે મિનિટ રોકાઈને નીકળો, છોકરીએ છિંક ખાધી છે.” મેં તેમને કહ્યું કે,” અરે! તમે તો ડોક્ટર છો અને જાણો છો છિંક આવવાનુ કારણ, તો પણ આવા વહેમમાં માનો છો?” તો કહે,” અરે! બે મિનિટ રોકાવામાં શું જાય છે?” અહીં લોકો વિજ્ઞાન તો ભણે છે પણ તેમની માનસિકતા જુઓ તો ખ્યાલ આવે કે તે તો હજી અવૈજ્ઞાનિક જ છે. વિજ્ઞાન ભણવાથી કાંઈ ફરક નથી પડતો જ્યાં સુધી અવૈજ્ઞાનિક માનસિકતા ઘર કરી ગઈ છે. ભારતને જરુર છે આવી બધી માનસિકતામાંથી બહાર નીકળવાની. વાચકોને શું લાગે છે?

कर्मयोग-श्री शरद शाह

શરદ શાહ

श्री शरद शाह

કર્મયોગ.

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्मफलहेतुर्भुर्मा ते संगोऽस्त्वकर्मणि ।।

गीता

કર્મ શબ્દ સાંભળીયે અને ગીતાનો સ્લોક યાદ આવે, “કર્મણ્ય વાધી કારસ્તે મા ફલેષુ કદાચન” અર્થાત તું કર્મ કર્યે જા અને ફળની આશા ન રાખ.આવું જ બીજું સત્ય કે જે કાંઈ મળે છે તે સર્વે કર્મને આધિન છે.

 

આવા બહુમુલ્ય કૃષ્ણના સંદેશનો પુંજીપતિઓએ અને ધર્મના ઠેકેદારોએ અનર્થ સર્જી ગરીબ પ્રજાનુ શોષણ કર્યે રાખ્યું. કર્મ શબ્દ એટલો બધો ભ્રષ્ટ થઈ ગયો કે આપણે તે બહુમુલ્ય શબ્દને જેમ તેમ ફેંકતાં થઈ ગયા. કોઈ ખેડુત કે મજુર કે અન્ય વ્યવસાયી જો રોજ તેના વ્યવસાય માટે ખુબ પરિશ્રમ કરતો હોય તો આપણે કહીએ કે,” ફલાણા ફલાણા ભાઈ તો કર્મયોગી છે”. આપણને કર્મ શું છે અને યોગ શું છે તેની કોઈ ગતાગમ નથી પણ શબ્દો બધા ઊંચા ઊંચા વાપરીએ. “વચનેષુ કિમ દરિદ્રતા”  એ મુજબ આપણે ઠોકમઠોક કરતા હોઈએ છીએ.

 

આજે સમજીએ ક્રિયા શું છે? કર્મ શું છે? અને કર્મયોગ શું છે?

 

જે કાંઈ યંત્રવત ગતિમાન થાય તે ક્રિયા છે. જેમકે આ રુમમાં પંખો ફરે છે. તો પંખાના ફરવાની ક્રિયા થઈ રહી છે. શરીરમા લોહી ફરે છે તો તે ક્રિયા છે. હું સવારે ઊઠું, દાતણ કરું, ચા નાસ્તો કરું, સ્નાન કરું, કપડા બદલાવું, ઓફિસે જાઊં, ઓફિસ કામ કરું, સાંજે છુટી ઘરે આવું, જમું, પરવારું અને સુઈ જાઊં તો આ બધું રોજના કાર્યક્ર્મ મુજબ યાંત્રીક રીતે ચાલ્યા કરે તે બધી ક્રિયાઓ છે.

 

તો ક્રિયા કર્મ ક્યારે બને? જ્યારે કોઈપણ ક્રિયામાં “હું” કે “કર્તા” ભાવ ભળે, એટલે કે આ કાર્ય મેં કર્યું તેવું જ્યારે લાગે ત્યારે તે કાર્ય કર્મ બને છે. જેવું કાર્ય કર્મ બને તેવું તે બંધનમાં આવી જાય. જેને કર્મના બંધન કહેવાય.

 

રસોઈ બનાવવી તે કાર્ય છે, પણ હું જ્યારે કહું કે,” આ રસોઈ મેં બનાવી” એટલે તે કર્મ બની ગયું અને બંધનમાં આવી ગયું. હવે એ રસોઈને કોઈ વખોડે તો તે મને પીડા આપશે અને જો કોઈ તે રસોઈના વખાણ કરે તો મારો અહમ થોડો ફુલાશે અને મને કરેલાં વખાણ ગમશે. જો એ રસોઈ મેં નહી અને કોઈ અન્યએ બનાવી હશે તો મને તેના વખાણ કે નીદા બહુ સ્પર્શશે નહીં. આમ આપણે જ્યારે કોઈપણ ક્રિયાઓ અહમ ભાવથી કરીએ તેનુ બંધન લાગે અને અને તે ક્રિયા કર્મને આધિન બને.

 

હવે આ કર્મ યોગ ક્યારે બને, તે તપાસીએ. યોગ શબ્દ પણ ભ્રષ્ટ થયેલો શબ્દ છે. કોઈના માટે અંગોને વાંકા ચુંકા વાળવા તે યોગ છે, તો કોઈને માટે ભસ્ત્રીકા પ્રાણાયામ કે સૂર્ય નમસ્કાર, કે શિર્સાસન તે યોગ છે. કોઈને માટે ભેગા થવું તે યોગ છે. હું મારા કોઈ મિત્રને મળું અને કહું કે અમારા બે ભાઈબંધોનો યોગ થયો. કોઈ લગ્ન કરી પતિ-પત્ની બને અને કહે કે લગ્નયોગ થયો. પરંતુ લગ્નથી બે શરીર તો સાથે આવે પરંતુ બન્નેના મન, ભાવ, વિચારોનો ક્યારેય મેળ ન બેસતો હોય. એક જ પથારીમાં દેહતો પડ્યા હોય પરંતુ પુરુષ કોઈ સુંદરીની કલ્પનામાં ખોવાયેલો હોય તો સ્ત્રી કોઈ અન્ય પુરુષના ખયાલમાં રાચતી હોય. આ બધા યોગ નથી.

 

જ્યારે સાચો કર્મયોગી એ જ બની શકે છે જે વર્તમાન કાળમાં જીવતો હોય. જે ન તો ભુતકાળની સ્મૃતિઓમાં કે ભવિષ્યની કલ્પનાઓમાં રાચતો હોય પરંતુ જે સામે આ ક્ષણે જે પરિસ્થિતી આવેલ છે તેમાં તેની સંપૂર્ણ હાજરી હોય. એક બાજુ પરિસ્થિતી હાજર છે અને બીજી બાજુ તે હાજર છે જે તે પરિથિતીને રીસ્પોન્સ આપવા. આવો વ્યક્તિ કર્મયોગી છે. મહાવીર, બુધ્ધ, કૃષ્ણ, કબીર કે નાનક કર્મયોગી છે. અને તેઓ જે કાંઈ કરે તે કર્મયોગ છે. પછી ભલે તે ગીત ગાતા હોય, કે યુધ્ધના મેદાનમાં યુધ્ધ કરતા હોય.

“વાણી” – શરદ શાહની વિચાર ધારા.

sharad_shah_1

જબ અપના મુંહ ખોલો તુમ, મીઠી વાણી બોલો તુમ,

બહુત નેક કહેલાઓગે, જગમેં આદર પાઓગે.

આપણે રોજબરોજના વહેવારમાં અભિવ્યક્તિ માટે જુદી જુદી ભાષાના શબ્દો, વાક્યોના પ્રયોગ દ્વારા જે કહીએ છીએ તેને વાણીથી ઓળખીએ છીએ. પરંતુ શાસ્ત્રોમાં વાણીના ચાર પ્રકારો આપેલા છે. પરા, પશ્યન્તિ, મધ્યમા અને વૈખરી. અનેક લોકોએ આ જુદી જુદી વાણીના પ્રકારો પર જુદા જુદા અર્થઘટનો અને વ્યાખ્યાઓ કરેલ છે. મારી સમજ મુજબની વ્યાખ્યા નીચે મુજબ છે.

૧) પરા વાણીઃ “પર” શબ્દ જ જણાવે છે જે મારી નહી પરાઈ છે. જે પરથી ઉતરેલી છે કે પરમથી ઉતરેલી છે. જેમ એક વાંસળી વાદક વાંસળી વગાડે તો સુર તો વાંસળીમાંથી ઉત્પન થાય છે પણ તેનો વગાડનાર કોઈ બીજો છે. જ્યારે વ્યક્તિ પણ આમ પોલી વાંસળી બને અને તેના છએ અવરોધો (કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, મદ, મત્સર)છેદાઈ જાય ત્યારે પરમાત્મા તે દેહરુપી વાંસળીને ફુંકી સંગિતના સુરો કે ધ્વની પેદા કરે જે પરા વાણી છે. આમાં વ્યક્તિ કેવળ માધ્યમ છે ગીત ગાનાર પરમાત્મા છે. આ વાણી છે પરા વાણી. કબીર, નાનક, દાદુ, રહીમ, પલટુથી માંડી અનેક સંતો, આવા માધ્યમ છે અને પરમાત્મા તેમના દ્વારા સમગ્ર માનવજાતને વાણી દ્વારા માર્ગદર્શન કરે છે.

૨)પશ્યન્તિઃ પશ્યન્તિનો અર્થ છે જોવું. આપની પાસે જોવા માટેનુ બાહ્ય સાધન છે આંખ જેનાથી આપણે બહારની દુનિયા જોઈએ છીએ. પરંતુ એક બીજી અસલી આંખ ભિતર પણ છે જે આંખની આપણને ભાગ્યેજ ખબર પડે છે. આપણી આ ભિતરની આંખ અનેક પૂર્વગ્રહોથી ભરેલી છે પરિણામે આપણે સામે જે છે તે જોઈ નથી સકતા અનુભવી નથી શક્તા. વાત જરા અટપટી છે એક ઉદાહરણથી સમજીએ. બગિચામાં એક ગુલાબનુ ફુલ ખિલેલ છે. આ ફુલને એક ચિત્રકાર જોશે તો તેને ગુલાબમાં પ્રગટેલા અનેક રંગો, આકાર, અને બીજું ઘણુ દેખાશે જે મને કે તમને નહીં દેખાય. આ જ ફુલ એક કવિ જોશે તો તેને ફુલની તાજગી, મોહકતા સ્પર્શશે અને તેની અભિવ્યક્તિ એકાદ સુંદર કાવ્યમાં પરિણમશે. એ જ ફુલ બાગનો માળી જોશે તો તેને તેની બજારમાં શું કિંમત ઉપજશે તે દેખાશે. ફુલ એનુ એ જ છે વ્યક્તિ વ્યક્તિએ દૃષ્ટિભેદ અને અભિવ્યક્તિનો ભેદ રચાશે. દરેક વ્યક્તિ એક પૂર્વગ્રહથી સંસ્કારથી ભરેલ છે અને તે જે કાંઈ જુએ છે તે તેના આ પૂર્વગ્રહ/સંસ્કારથી ગ્રસિત છે અને પરિણામે સામે જે સત્ય છે તે જોઈ નથી શકતો. પશ્યન્તિ વાણી એ વાણી છે કે જે વ્યક્તિના હવે પોતાના અંતરચક્ષુ ઉઘડ્યા છે, પૂર્વગ્ર રહીત હવે તેની ભિતરની આંખ છે તે હવે સત્ય જોઈ શકે છે અનુભવી શકે છે અને હવે તે જે કહેશે તે સત્ય તેના અનુભવની નિપજ છે.

૩) મધ્યમા વાણીઃ મધ્યમા વાણી, નથી પરા કે નથી પશ્યન્તિ. એ વ્યક્તિના અનુભવમાંથી નથી આવતી પણ અનુમાનથી ઉપજેલી વાણી છે. જેમકે હું ન્યુયોર્ક ક્યારેય ગયો નથી. પરંતુ ન્યુયોર્ક વિષે ઘણુ સાંભળ્યું છે, વાંચ્યું છે, ફિલ્મોમાં, ચિત્રોમાં ન્યુયોર્ક શહેરના દૃશ્યો જોયા છે અને તેને આધારે એક અનુમાન કરું અને કહું કે ન્યુયોર્ક શહેરમાં ઉંચા ઉંચા મકાનો છે, મોટાં મોટાં બજારો છે, લોકો પાસે સમૃધ્ધીના અનેક સાધનો છે વગેરે વગેરે… આ સ્વાનુભવ નથી પણ એક અનુમાન માત્ર છે જે ખોટું હોવાની ક્યારેક સંભાવના છે. આ વાણી મધ્યમા છે.

૪)વૈખરી વાણીઃ આમતો આપણે સામાન્ય વહેવારમાં જે વાણીનો પ્રયોગ કરીએ છીએ તેને વૈખરી વાણી કહે છે. પણ મારી વ્યાખ્યા મુજબ વાણી એજ છે જે સત્ય રજુ કરે. એટલે હું આ વ્યાખ્યા સ્વિકારતો નથી અને મારી વ્યાખ્યા છે કે સત્ય પાત્રતા વગર આપી સકાતું નથી. એટલે કેટલાય સંતો સાંકેતિક, કે ગુઢ કે ઊલટવાણીનો પ્રયોગ કરતાં અને અનેક પ્રતિકો ,સંકેતો દ્વારા સત્ય કહેતા જેથી અપાત્ર કે કુપાત્રના હાથમાં સત્ય આવી ન જાય. આપણા અનેક શાસ્ત્રોમાં ઋષિમુનિઓએ તેમની વાતો આવી વાણીમાં કરી છે જે સામાન્ય માણસો ઉકેલી ન શકે. હું તેને વૈખરી વાણી કહુ છું નોસ્ટ્રા ડોમસના ભવિષ્ય કથનો આવી વાણીમાં લખાયેલા છે.

નોંધઃ મારી વ્યાખ્યા સાથે કોઈ સહમત થાય કે ન થાય તે દરેક વ્યક્તિની મરજી અને બુધ્ધી ક્ષમતા પર આધારિત છે. કોઈ સહમત થાય તેવો કોઈ આગ્રહ પણ નથી અસહમતિનો દરેકને પૂરો અધિકાર છે અને તેનુ હૃદયપૂર્વક સ્વાગત છે. અહીં વાણી વિષે લખાયું છે અને તે વિષે એક અલગ દૃષ્ટિકોણથી આ લેખને મુલવવાનો પ્રયત્ન છે. આપને ગમે તો આનંદ લેજો, ન ગમે તો કચરા ટોપલી તો છે જ. નાહક દુખી ન થાવું.

ओशोवर्ल्द

બળાત્કાર એક સમસ્યા અને સમાધાન.

મિત્રની લેખ પ્રસાદી

એક સમસ્યા અને સમાધાન.

sharad_shah_1

શરદ શાહની વિચારધારા

વધતા વ્યભિચાર અને બળાત્કારોથી ભારતમાં ભારે હોઆપોહ થયો છે. આ સમસ્યાને અને તેના સમાધાનને એક નવા આયામથી જોઈએ.

ભારતિય મનિષીઓ કહે છે, આહાર, નિંદ્રા, ભય અને મૈથુન એ ચારે પ્રાણી માત્રમાં સામાન્ય છે. માનવી પશુ યોનીમાંથી આવેલ છે અને તેથી તેની ભિતર પણ પશુતા મહદંશે પડેલી છે. આપણે માનવદેહ ધારણ કર્યો અને હવે વધારાનુ એક અંગ મળ્યું તે છે મન. (વિચારશક્તિ).

(ફક્ત માનવી પાસે જ મન છે બીજા કોઈ જીવ પાસે મન નથી હોતું.) આને કારણે તે માનવીથી ઓળખાયો. આ મન એક સીઢી સમાન છે, તમે તેના પર સવાર થઈ નીચે પશુના લેવલે યાત્રા કરોકે ઉપરની તરફ દેવ યોની તરફ યાત્રા કરો તે તમારી મરજી છે.

સાંપ્રત સમયમાં પાશ્ચાત સંસ્કૃતિના પ્રભાવ હેઠળ ભારતિય સમાજ વધુને વધુ આવતો ગયો તેમ તેમ તેની યાત્રા નીચેના સ્તરે પશુ તરફ બનતી ગઈ.  આને માટે અનેક પરિબળોએ માનવીના દેહ, મન, ચિત્ત, બુધ્ધી પર અસરોકરી.

અને માનવીમાં પશુતા વધવાને પરિણામે અન્ય પશુ-પ્રાણીઓની માફક વ્યભિચાર, હિંસા અને સેક્સ તરફ ઘસડાવા માંડ્યો.

ભારતિય મનિષીઓએ ઉપર તરફની યાત્રા માટે આહાર, નિંદ્રા, ભય અને મૈથુનમાંથી બે બાબતોને પ્રાથમિક ધોરણે લીધી. નવા સવા સાધકોને આહાર અને ભયની ઉપર કામ કરવા સુચવ્યું અને મૈથુન (સેક્સ) અને નિંદ્રાને છંછેડવાથી દુર રહ્યા.

અથવા સાધક એક લેવલે પહોંચે પછી જ મૈથુનના પ્રયોગો જે તંત્રમાં બતાવેલ છે તેની ઊપર કામ કરતો. જ્યારે નિંદ્રા એ કુદરતી વ્યવસ્થા છે જે માનવીને ઉર્જાથી ભરી દે છે. અને આ ઉર્જાની સાથે શરુઆતમાં ચેડા કરવા જતાં અનિંદ્રાનો કે બીજા કોઈ ગંભિર રોગોનો માનવી ભોગ બની શકે છે તેથી નિંદ્રાને પણ અળગું રાખ્યું.
મોટાભાગના ગુરુઓ આહારથી સાધનાની શરુઆત કરાવતા હોય છે. માટે પ્રથમ આ આહારને સમજીએ.

આપણે આહાર એટલે કેવળ જે મોંદ્વારા ખોરાક લઈએ તેને જ સમજીએ છીએ જ્યારે ભારતિય મનિષીઓ જે કાંઈ ઈનપુટ લઈએ છીએ તેને આહાર કહે છે. આપણે નાક દ્વારા શ્વાસ લઈએ છીએ, મોં દ્વારા ભોજન, પાણી,હવા લઈએ છીએ, આંખ દ્વારા, જોઈએ છીએ, કાનદ્વારા સાંભળીએ છીએ અને ચામડી દ્વારા સ્પર્શનો અનુભવ કરીએ છીએ. આ દરેક ઈનપુટ આહાર છે. અને આ આહાર ઉર્જાનો મુખ્ય સ્રોત છે. આહાર જેટલો દુષિત તેટલું આપણું ભૌતિક અને સુક્ષ્મ શરીરનુ બંધારણ નબળું અને તે રોગોનુ ઘર બને છે.

વ્યભિચાર અને બળાત્કાર ભૌતિક અને સુક્ષ્મ શરીરની બિમાર અવસ્થાના સુચક છે. આપણે જ્યારે કોઈ બળાત્કારના સમાચાર વાંચીએ ત્યારે જે તે વ્યક્તિ પ્રતિ ક્રોધે ભરાઈએ છીએ. આ પણ એક બિમાર અવસ્થાનુ સુચક છે પણ આપણને તે ભાગ્યે જ દેખાય છે. અને કોઈ આંગળી ચીંધે તો સ્વબચાવમાં જસ્ટીફીકેશન આપવા માંડીએ છીએ. લગભગ આવી જ મનોસ્થિતી બળાત્કારીઓના મનની પણ હોય છે અને તે પણ તેના અધમ કૃત્ય બદલ જસ્ટીફીકેશન આપતો હોય છે. પણ આવી મનોસ્થિતી કેવી રીતે પેદા થઈ અને તેને કેમ દુર કરી શકાય તેવું ભાગ્યેજ કોઈને સમજાય છે.

આપણે અહી કહીએ છીએ અન્ન તેવો ઓડકાર કે અન્નમ બ્રહ્મઃ. અર્થાત જેનો આપણો આહાર હોય છે તેવી જ તેની અસરો હોય છે. હવે પહેલાં તો આપણે નાક દ્વારા જે શ્વાસ લઈએ છીએ તેની વાત કરીએ. વિજ્ઞાન કહે કે જે હવા આપણે સ્વાસમાં લઈએ તે શુધ્ધ હોવી જોઈએ અને તેમાં જેમ પ્રાણવાયુનુ પ્રમાણ વધુ તેમ તે તાજગી આપે કે વધુ ઉર્જા આપે. એટલે ડોક્ટરો સવારના ચાલવા કે દોડવા જવાની સલાહ આપે, જ્યારે હવામાં પ્રાણવાયુ વધારે હોય છે. ભારતિય મનિષીઓ વિજ્ઞાનથી આગળની વાત કરે છે. તેઓ કહે છે કે જે હવા આપણે શ્વાસમાં લઈએ છીએ તે શુધ્ધ તો હોવી જોઈએ પણ સાથો સાથ તે એક રીધમમાં અને હોશપૂર્વક લેવાવી જોઈએ. આ રીધમ અને હોશને કારણે કેટલાંક દૈવી તત્વો પણ આપણા શ્વાસની સાથે ભિતર જાય છે અને તેને કારણે જે ઉર્જા ઉત્પન થઈ તેને યોગ્યદિશામાં પ્રવાહિત કરી શકાય છે. વિજળી તો શુધ્ધ હવાથી પેદા થઈ પણ તે જો યોગ્યદિશામા ન વહે તો યંત્રને બગાડી શકે છે. બસ આમ જ આ ઉર્જાના પ્રવાહને નિયંત્રીત કરી ચેનલાઈઝ કરવાની ક્રિયાને તેઓ પ્રાણાયામ, વિપશ્યના, રીધમીક બ્રીધીંગ વગેરે વગેરે અલગ અલગ નામો આપે છે જે સાધનાનો એક પ્રકાર છે.

બીજો આહાર – આપણે ખોરાક લઈએ છીએ તે છે. અનેક ધર્મોમાં આહારની અલગ અલગ વિધિવિધાન છે. આ ખાવું અને આ ન ખાવું આટલું જ ખાવું અને આ સમયે જ ખાવું તેવા નિયમો છે. વિજ્ઞાન પણ કહે કે ખોરાક આપણો શુધ્ધ અને સાત્વિક હોવો જોઈએ. પરંતુ ભારતિય મનીષીઓનુ કહવું છે કે તમે શું ખાઓ છો તે એટલું મહત્વનુ નથી પણ કેવીરીતે ખાઓ છો તે વધુ અગત્યનુ છે.શુધ્ધ અને સાત્વિક ભોજનની સાથે સથે તે કેવી રીતે રાંધવું અને ખાવું જોઈએ તેની ઉપર તેમનો ભાર વધુ છે.વિજ્ઞાન ભોજનમાં રહેલ વિટામીનો, મિનરલો વગેરે વિષે સચોટ કહી શકે છે જ્યારે ભારતિય મનીષીઓ એથી આગળની વાત કરતાં કહે છે કે ભોજન બનાવતાં અને આરોગતાં તમારા વિચારો, લાગણીઓ, ભાવો બધાની અસરો એ ભોજન પર પડે છે તેથી પ્રથમતો ખરેખર ભુખનો અગ્નિ અંદર પ્રગટ્યો હોય ત્યારે જ ભોજન લેવું, આ ભોજન રાંધતા કે ખાતા વખતે સમગ્ર ચિત્ત ભોજન પર લાવવું અને સારા ભાવથી ખાવું સારો ભાવ એટલે આભારનો ભાવ, પ્રેમનો ભાવ અને ભોજનદ્વારા જે ઉર્જામળશે તે હું અન્યના લાભાર્થે વાપરીશ તેવો ભિતર ભાવ હોય તો અન્ન તો એનુ એ જ છે પણ તેના ગુણધર્મો બદલાઈ જાય છે. આ ભોજન કેમિકલી તો ફાયદો કરે છે જેનાથી માંસ, મજ્જા, રક્ત, વિર્ય વગેરે બની ભૌતિક શરીર બને છે પરંતુ સુક્ષમ શરીર પણ સ્વસ્થ બને છે.અને જેનુ સુક્ષ્મ શરીર સ્વસ્થ બને તે કદી વ્યભિચાર કે બળાત્કાર ન કરી શકે.

આંખ દ્વારા આપણે જોઈએ છીએ. આને ઈમ્પ્રેશન ફુડ કહી શકીએ. દિવસ દરમ્યાનમાં જેવી ઈમ્પ્રેશન ભિતર જાય તેવાં તે પરિણામો આપે. પોર્નોગ્રાફી ફીલ્મો, ફોટાઓ, હિંસાત્મક દ્રશ્યો, લડાઈ ઝગડા, કલુષિત વાંચન વગેરે વગેરે દુષિત ખોરાક આંખદ્વારા જેટલો લઈએ તેટલું આપણું સુક્ષ્મ શરીર બિમારીનો શિકાર બને. અને નદી ઝરણાં, પહાડીઓ, વૃશો, અને પ્રકૃતિની સાથે જેટલાં વધુ રહીએ તેટલું આપણુ સુક્ષ્મ શરીર વધુ સ્વસ્થ અને ઉર્જાવાન બને છે.

કાન દ્વરા આપણે સાંભળિએ છીએ. જે કાંઈ સંભળીએ તેની અસરો પણ આપણા મન અને સુક્ષ્મ શરીર પર થાય છે. સારાં ભાવવાહી ભજનો, શાસ્ત્રિય સંગિત, પક્ષીઓના કલરવ, નદી ઝરણાના વહેતાં જળનો ધ્વની કે ઘુઘવતા સાગરનો ધ્વની મન અને સુક્ષ શરીરને પોષક આહાર આપે છે. જ્યારે પાશ્ચાત સંગિત (જે સેક્સ સેંટર પર પ્રભાવ કરે છે), વાહનોની ઘરગરાટી,શહેરી કોલાહલ વગેરે વગેરે આપણા મન પર વિપરીત અસરો જન્માવે છે.

તેવું જ સ્પર્શની સંવેદનાઓ બાબતે પણ બને છે. દરિયાકાંઠ બેઠાં હોય અને ઠંડી હવાનો સ્પર્શ હોય કે પ્રિયપાત્રના શરીર કે હાથનો સ્પર્શ હોય,વૃક્ષોનો ફુલોનો સ્પર્શ હોય તે પોઝીટીવ હોય જ્યારે ગંદા-દુર્ગંધ મારતાંપાણીનો સ્પર્શ અને એવા અનેક સ્પર્શ નેગેતીવ ઉર્જા પેદા કરે છે.

આપણી દિનચર્યા જોઈએ તો સમજાશે કે આપણે કેટલો આહાર દુષિત લઈએ છીએ અને કેટલો આહાર પોષક લઈએ છીએ. આપણું ભૌતિક અને સુક્ષમ શરી તેનાથી જ ઘડાય છેઅને આપણે જે કાંઈ છીએ તે આપણા આહારને પરિણામે છીએ. આટલું દેખાય તો એ પણ સમજાય કે આપણે આપણા આહારમાં ક્યાં અને કેટલાં ફેરફરો કરવાની જરુર છે જેથી સ્વસ્થ બની શકીએ.

આપણી હાલત એવી છે કે કમાણી બે આના છે અને ખર્ચ રુપિયાનો છે. દિવસ દરમ્યાન જે ઉર્જા કાઈએ છીએ તેના કરતાં વધુ ખરચી નાખીએ છીએ અને વળી લીકેજીસ પણ અસંખ્ય છે. જેને કારણે રાત થતાં સુધીમાં તો શરીર-મનથી થાકી જઈએ છીએ.

આપણા આવા લીકેજીસ અને તેને કેમ રોકવા તેની વાત હવે પછી કરશું.

( 823 ) જીવતાં ન આવડ્યું લગારે લગારે … રચના ….શ્રી શરદ શાહ … રસાસ્વાદ …..વિનોદ પટેલ

મારા મિત્ર શ્ર્રી શરદભાઈ શાહનું નામ મારા વાચક મિત્રોને અજાણ્યું નથી જ. એમનો વિશેષ પરિચય તો મારા વિદ્વાન મિત્રો શ્રી વિનોદભાઈ પટેલ અને બ્લોગ વગરના બાદશાહ શ્રી દાવડાજી એ સરસ રીતે ગુંથ્યો છે.  શરદભાઈની વાતો સમજીએ તો એમના મિત્ર મટી ને ચેલા થઈ જવાનું મન થઈ જાય. એમના લેખો આપે શ્રી શરદ શાહની વિચારધારા માં વાંચ્યા જ છે.

વિનોદ વિહારના સર્જક, લેખક, અજોડ સંપાદનની સૂઝ ધરાવનાર વિનોદભાઈ મોતી ચારો ચરનાર ચરનાર હંસ છે. મારા જેવા કાગ દૃષ્ટિવાળાઓ એમાંથી થોડા મોતીઓ તફડાવી લેવા ટેવાયલા છે. તો આ એક મોતી પણ એમનું જ છે.

 

વિનોદ વિહાર

મારા ફેસ બુક ગ્રુપ પેજ “મોતી ચારો પર પોસ્ટ કરેલ શ્રી પી.કે.દાવડાજીની એક સરળ ગઝલના પ્રતિભાવમાં, અમદાવાદ નિવાસી સહૃદયી મિત્ર શ્રી શરદ શાહએ એમની સ્વ-રચિત ગઝલ મૂકી હતી એ મને ગમી ગઈ .આ રચનાને આજની આ પોસ્ટમાં  એમના આભાર સાથે રજુ કરતાં આનદ થાય છે.

શરદભાઈની આ રચના ઉપર મને સુઝ્યો એવો રસાસ્વાદ કરાવવાનો મેં પ્રયાસ કર્યો છે.આશા છે આપને એ રસાસ્વાદ ગમશે.

શ્રી શરદ શાહ એક આધ્યાત્મ માર્ગના પ્રવાસી છે .તેઓ એમની નિવૃત્તિ પછીનું શેષ જીવન એમના ગુરુ,ઓશોના શિષ્ય સ્વામીશ્રી બ્રહ્મવેદાંતજીના માધોપુર(ઘેડ)માં આવેલ આશ્રમમાં રહી ગુજારવાનો એમણે મનથી નિર્ણય કરેલ છે. ૧૯૮૬માં સ્વામી બ્રહ્મવેદાંતના પરિચયમાં તેઓ આવ્યા હતા ત્યારથી તેઓ એમના આશ્રમમાં જતા આવતા રહે છે.

તેઓએ લખ્યું છે :” “હું સ્વ પરિચયના પ્રયત્નમાં છું.આજે સમજાય છે કે આ ક્ષણમાં જીવતાં આવડૅ તે જ આધ્યાત્મિકતા છે. જે શીખી રહ્યો છું.બસ આજ કળા ગુરુ ચરણે બેસી શીખી રહ્યો છું.”

ઈ-મેલના માધ્યમથી તેઓ એમના લેખો અને કાવ્ય રચનાઓ…

View original post 1,919 more words

ओशो के ११ स्वर्णिम सूत्र

You may likw this

sharad_shah_1
ओशो के ११ स्वर्णिम सूत्र

 

ओशो की वाणी में से कुछ बहुमूल्य चुनना जितना आसान है, उतना ही मुश्किल
भी। उनकी वाणी के अथाह सागर में से कुछ भी कहीं से भी ले लें, हर वाक्य
ग्रंथ की तरह है। शशिकांत ‘सदैव’ बता रहे हैं, उनके 11 स्वर्णिम सूत्र,
जिनको अपनाकर आप भी अपने व्यावहारिक जीवन को सफल बना सकते हैं:

अभी और यहीं

मनुष्य या तो अपने बीते हुए पलों में खोया रहता है या फिर अपने भविष्य की
चिंताओं में डूबा रहता है। दोनों सूरतों में वह दुखी रहता है। ओशो कहते
हैं कि वास्तविक जीवन वर्तमान में है। उसका संबंध किसी बीते हुए या आने
वाले कल से नहीं है। जो वर्तमान में जीता है वही हमेशा खुश रहता है।

भागो नहीं, जागो

हम हमेशा अपने दुखों और जिम्मेदारियों से भागते रहते हैं, उनसे बचने के
बहाने खोजते रहते हैं। अपनी गलतियों और कमियों के लिए दूसरों को
जिम्मेदार ठहराते रहते हैं, लेकिन ऐसा करके भी हम खुश नहीं रह पाते। ओशो
कहते हैं कि परिस्थितियों से भागना नहीं चाहिए।

मैं नहीं, साक्षी भाव

मनुष्य के दुख का एक कारण यह भी है कि वह किसी भी चीज को, फिर वह इंसान
हो या परिस्थिति, ज्यों का त्यों नहीं स्वीकारता। वह उसमें अपनी सोच
अवश्य जोड़ देता है, जिसके कारण वह उसका हिस्सा बनने से चूक जाता है और
दुखी हो जाता है। ओशो कहते हैं कि जो हो रहा है, उसे होने देना चाहिए,
कोई अवरोध नहीं बनना चाहिए।

दमन, नहीं सृजन

मनुष्य सदा तनाव में रहता है। कभी ईर्ष्या से तो कभी क्रोध से भरा ही
रहता है। उसमें भटकने और आक्रामक होने की संभावना हमेशा छुपी रहती है। वह
चाहकर भी आनंदित और सुखी नहीं रह पाता। ओशो कहते हैं कि मनुष्य एक ऊर्जा
है। हम यदि उस ऊर्जा को दबाएंगे तो वह कहीं न कहीं किसी और विराट रूप में
प्रकट होगी ही।

शिकायत नहीं, धन्यवाद

ऐसा कौन है, जिसका मन शिकायतों से नहीं भरा! घर हो या दफ्तर, भगवान हो या
संबंध, हम हमेशा सबसे शिकायत ही करते हैं। हमारी नजर हमेशा इस बात पर
होती है कि हमें हमारे अनुसार क्या नहीं मिला। ओशो कहते हैं कि हमारी नजर
सदा उस पर होनी चाहिए जो हमको मिला है।

ध्यान एकमात्र समाधान

अपनी इच्छाओं के पूरा होने के लिए लोग हमेशा से प्रार्थना, पूजा व
कर्मकांड आदि को प्राथमिकता देते रहे हैं। ध्यान तो लोगों के लिए एक नीरस
या उदास कर देने वाला काम है, तभी तो लोग पूछते हैं कि ध्यान करने से
होगा क्या? ओशो ने ध्यान को जीवन में सबसे जरूरी बताया,यहां तक कि ध्यान
को जीवन का आधार भी माना।

दूसरे को नहीं, खुद को बदलें

देखा जाए तो परोक्ष रूप से मनुष्य के तमाम दुखों और तकलीफों का आधार यह
सोच रही है कि मेरे दुख का कारण सामने वाला है। हम परिस्थितियों या
किस्मत के साथ भी यही रवैया रखते हैं कि वह बदलें हम नहीं।

अतिक्रमण नहीं, संतुलन

अति हर चीज की बुरी होती है। यह बात जानते हुए भी मनुष्य हर चीज की अति
सुख को पाने या बनाए रखने के लिए करता है। ओशो कहते हैं सुख की चाह ही
दुख की जड़ है। सुख अपने साथ दुख भी लाता है। ओशो कहते हैं न पाने का सुख
हो, न खोने का दुख, यही अवस्था संन्यास की अवस्था है।

धर्म नहीं, धार्मिकता

मनुष्य ने अपनी पहचान को धर्म की पहचान से व्यक्त कर रखा है। कोई हिंदू
है, कोई मुसलमान, कोई सिख तो कोई ईसाई। धर्म के नाम पर आपसी भेदभाव ही
बढ़े हैं। नतीजा यह है कि आज धर्म पहले है मनुष्य और उसकी मनुष्यता बाद
में। वह कहते हैं, आनंद मनुष्य का स्वभाव है और आनंद की कोई जाति नहीं
उसका कोई धर्म नहीं।

सहें नहीं, स्वीकारें

बचपन से ही हमें सहना सिखाया जाता है। सहने को एक अच्छा गुण कहा जाता है।
बरसों से यही दोहराया जाता रहा है कि यदि हर कोई सहनशील हो जाए तो न केवल
व्यक्तिगत तौर पर बल्कि वैश्विक तौर पर धरती पर शांति हो सकती है, लेकिन
आज परिणाम सामने है। ओशो बोध के पक्ष में हैं।

जीवन ही है प्रभु

ओशो कहते हैं कि आदमी बहुत अजीब है, वह इंसान की बनाई चीजों को तो मानता
व पूजता है लेकिन स्वयं को, ईश्वर की बनाई सृष्टि और उसमें मौजूद प्रकृति
की तरफ कभी भी आंख उठाकर नहीं देखता। सच यह है कि परमात्मा को मानने का
मतलब ही हर चीज के लिए ‘हां’, पूर्ण स्वीकार भाव और यह जन्म जीवन उसका
जीता-जागता सबूत है।

ओशो के ११ स्वर्णिम सूत्र….સંકલન -શ્રી શરદભાઈ શાહ

વીણા ન વાગે તાર કસીલે, વીણા ન વાગે તાર ઢીલે.

મનુષ્યના શરીરમાં સર્વાધિક મહત્વપૂર્ણ બિન્દુ નાભી છે. આપણાં આંતર દેહના ખુબ જ મહત્વના અને ઉપેક્ષિત રહેલા નાભીબિંદુ વિશેનો શ્રી શરદ શાહનો આ લેખ વાંચવા વિચારવા જેવો છે. માનું છું કે આપ સૌ વાચક મિત્રોને ગમશે.

.sharad_shah_1

SHARAD SHAH

વીણા ન વાગે તાર કસીલે, વીણા ન વાગે તાર ઢીલે.

*

કથા છે, એક રાજકુંવર વિણાવાદનમાં અતિ પારંગત પણ અભિમાની હતો. બુધ્ધ પાસે તેણે દિક્ષા ગ્રહણ કરી. બુધ્ધ શિષ્યોને બે સમય હળવું ભોજન કરવા કહેતાં તો તે એક જ સમય હળવું ભોજન કરતો. શરદ ઋતુમાં પાચન મંદ પડે ત્યારે બુધ્ધ શિષ્યોને એક જ સમય હળવું ભોજન કરવા કહેતાં, તો તે ઉપવાસ કરતો. બુધ્ધ રોજ એક કલ્લાક ધ્યાન કરવા કહેતાં, તો તે બે કલ્લાક ધ્યાન કરતો. આમને આમ કરવાથી તેનુ શરીર દિવસે દિવસે ક્ષીણ થવા લાગ્યું.

.
બુધ્ધને આ બાબતે જાણ થતાં તે પેલા શિષ્યને મળવા ગયા અને કહ્યું, “સાંભળ્યું છે તું ખુબ સારી વીણા વગાડે છે?”
પેલા શિષ્યએ કહ્યું ,”જી, એક સમયે વગાડતો હતો હવે તો કેવળ આપની સાથે રહી સાધના જ કરું છું.”
બુધ્ધે કહ્યું, તું વીણાવાદનનો જાણકાર છે તો મને કહે કે વીણાના તાર ઢીલા રાખીએ તો શું થાય?”
પેલાએ કહ્યું,” તો બેસુરી વાગે.”
“અને જો તાર વધુ કસી દઈએ તો શું થાય?”
પેલાએ કહ્યું,” તો પણ બેસુરી વાગે અથવા તાર તુટી જાય.”
બુધ્ધે કહ્યું , “બસ આ શરીરવીણાનુ પણ આમ જ છે. તાર ન અતી કસેલાં હોય કે ન અતી ઢીલાં હોય તો જ આ દેહવીણામાં સંગિતના સુર ઉઠી શકે છે.”

.

આપણા જીવનમાં પણ બેસુરું સંગિત ઉઠી રહ્યું છે. સંગિત પણ નહી કેવળ ઘોંઘાટ, કોલાહલ. અને ક્યાં તાર કસેલાં છે અને ક્યાં તાર ઢીલાં છે તેની ખબર નથી પડતી. આજે આ કસેલાં અને ઢીલાં તારની વાત કરવી છે.

.

કોઈ પુરુષને પૂછો કે શરીરનુ અગત્યનુ અંગ કયું છે તો તરત જવાબ આપશે “મસ્તિષ્ક” અને કોઈ સ્ત્રીને પૂછો તો કહેશે, “હૃદય”.

.
આપણી સમાજરચના, શિક્ષણ વ્યવસ્થા બધું મસ્તિક અને હૃદયને વિકસિત કરવા માટે બનાવેલી છે. તેમાંય હવે તો હૃદયની અગત્યતા પણ દિવસે દિવસે ખુબ ઘટતી જાય છે અને સમગ્ર જગતમાં કેવળ મસ્તિષ્કના વિકાસ માટેનુ માળખુ રચાતું જાય છે. પરિણામ સ્વરુપ જેટલો દેશ શિક્ષીત તેટલો માનસિકરીતે વધુને વધુ વિક્ષીપ્ત.
આજે અમેરિકા શિક્ષિત દેશ છે અને સૌથી વધુ માનસિક રોગોના દર્દીઓ અમેરિકામાં છે.અમેરિકામા ધીરે ધીરે માનસિક રોગોના ડોકટરોની સંખ્યા વધતી જ જાય છે.કહે છે દર ચાર માણસે એક વ્યક્તિ અમેરિકાંમાં માનસિક રોગનો શિકાર છે. મસ્તિષ્કના તાર કસતાં કસતાં એટલાં બધા કસી નાખ્યા છે કે મસ્તિષ્ક માનસિક રોગોનુ ઘર બની ગયું.
બીજી બાજુ હૃદયની દરકાર ઘટતી ગઈ અને લાગણી, પ્રેમ,સ્નેહની વાતો ધીમે ધીમે પુસ્તકો અને સાહિત્ય પૂરતી જ મર્યાદિત થઈ રહેશે. મોટાંભાગના વિકસિત દેશોમાં હૃદયની અવગણના અને મસ્તિષ્ક તરફના વિકાસને કારણે કુટુંબો વિખરાતા ચાલ્યા છે. માણસ, માણસ પરથી ભરોસો,પ્રેમ ઉડવા માંડ્યો છે.
આપણો આઈક્યુ તો ખુબ વધી ગયો પણ ઈક્યુ દિનબદિન ઘટી રહ્યો છે. મસ્તિષ્કના તાર ખુબ કસી નાખ્યા અને હૃદયના તાર ખુબ ઢીલાં કરી નાખ્યા છે. પછી જીવન વીણા બેસુરી ન વાગે તો શું થાય?
આપણા શરીરમાં મુખ્ય ત્રણ કેન્દ્રો છે. એક કેન્દ્ર મસ્તિષ્કમાં (વિચારનુ) છે, બીજું કેન્દ્ર હૃદયમાં (ભાવનુ) અને ત્રીજુ કેન્દ્ર આપણી નાભીમાં (જીવનનુ) છે. આપણને મસ્તિષ્ક અને હૃદયના કેન્દ્રનો તો અનુભવ થાય છે પરંતુ સૌથી અગત્યનુ જે કેન્દ્ર છે તે નાભીમાં આવેલ છે અને તેની આપણે સદંતર અવગણના કરીએ છીએ કે તેને સાવ ભુલી ગયા છીએ.

NAVEL

આપણું નાભીકેન્દ્ર, પ્રાણ ઉર્જાનો સ્રોત છે.તેમ છતાંય તદ્દન ઉપેક્ષિત છે.
બાળક જ્યારે મા ના ગર્ભમાં હોય છે ત્યારે નાભીકેન્દ્ર એક નાળ દ્વારા મા સાથે જોડાયેલું રહે છે અને બાળક તમામ જરુરી રસ આ કેન્દ્ર દ્વારા ચુસે છે અને વિકસિત થાય છે. નાભી કેન્દ્ર પછી જ હૃદય અને મસ્તિષ્કનો અને બીજા અંગઊપાંગોનો વિકાસ થાય છે. મનુષ્યનો આત્મા ન તો મસ્તિષ્કથી કે ન તો હૃદયથી જોડાયો છે. મનુષ્યનો આત્મા જોડાયેલો છે નાભીથી. મનુષ્યના શરીરમાં સર્વાધિક મહત્વપૂર્ણ બિન્દુ નાભી છે.
જન્મ સમયે ગર્ભ છોડી બાળક આ બહારના જગતમાં પ્રવેશે છે અને નાળ કપાય છે. જે નાભીકેન્દ્ર મા ના શરીરમાંથી ઉર્જા મેળવતું તે હવે બહારના જગતમાંથી જે કાંઇ આહાર લેશે તેમાંથી ઉર્જા મેળવશે. આપણે આહાર આપણી તમામ જ્ઞાનેન્દ્રિયો(આંખ, નાક, કાન, જીભ અને ત્વચા) મારફત લઈએ છીએ. આપણો ઉર્જાનો આ શ્રોત જેવો હશે તેનો પ્રભાવ આપણા સમગ્ર જીવન પર પડશે. આપણા નાભી કેન્દ્રની ઉપેક્ષા અને દુષિત ઉર્જાના સોર્સના કારણે આપણુ જીવન નર્ક સમાન બનેલું છે.

.
નાભિ કેન્દ્ર પર આપણું બિલકુલ ધ્યાન નથી અને નાભી કેન્દ્ર એકદમ અસ્વસ્થ છે. એના વિકાસની પણ કોઈ વ્યવસ્થા નથી. નાભી કેન્દ્રના વિકાસ માટે કોઈ વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ. આપણા મસ્તિષ્કના વિકાસ માટે તો સ્કુલ, કોલેજ, પુસ્તકાલ્યો અને ઘણુ બધું છે. આપણી સામાજીક વ્યવસ્થા, તહેવારોના માધ્યમથી હૃદયના કેન્દ્રના વિકાસનુ પણ થોડું ઘણું આયોજન કરેલ. પણ નાભી કેન્દ્રના વિકાસની કોઈ વ્યવસ્થા જ નથી.
નાભી કેન્દ્ર અને તેનો વિકાસ એ ગહન વિષય છે. પરંતુ એના વિકાસ માટેની કેટલીક ટીપ અહી આપું છું.. જેનો અભ્યાસ કરવાથી ટુંક સમયમાં જ જીવન પરિવર્તિત બનતું જણાશે.
૧) શ્વાસ ગહેરા, નાભી કેન્દ્રને સ્પર્શે ત્યાં સુધી લેવાં
૨) શ્વાસ છાતીથી નહીં પણ પેટથી લેવાં.
૩) જીવનમાં સાહસિકતા કેળવવી.
૪) ભય મુક્ત જીવન જીવવું.
૫) સમ્યક આહાર, સમ્યક શ્રમ અને સમ્યક નિંદ્રાનો અભ્યાસ કરવો.
૬) અસુરક્ષા અને હોશમાં જીવવું.
૭) ધ્યાન. (તમામ ધ્યાનની વિધી નાભી કેન્દ્રના વિકાસની વિધી છે.)
નાભી કેન્દ્રના વિકાસની સાથે જણાશે કે આપનુ સંકલ્પબળ વધી રહ્યું છે અને જીવનમાં એક રીધમ અને જુદું જ સૌંદર્ય ઉતરી રહ્યું છે.

****

શરદ શાહના આ લેખના સંદર્ભમાં કુન્ડલિની યોગની આ માહિતી પણ જાણવા જેવી છે.

KundliniYoga

What is Kundalini Yoga?

Kundalini Yoga is a physical and meditative yoga and is known as the Yoga of Awareness.   

As one practices this type of yoga, the energy is raised and carried through the chakras as it travels up the spine, improving the emotional, physical and mental health.  Kundalini Yoga focuses on balancing the glandular system as it strengthens the 72,000 nerves in the body. It increases your intuition and awareness, and brings balance to body, mind, soul, spirit.

Kundalini Yoga supports your divine purpose in life. It allows you to empower yourself, tap into your higher self and discover your greatest potential. Kundalini Yoga is fast working and it works quickly to clear subconscious blocks in the mind by releasing what no longer serves. It has been said a person practicing another type of yoga, such as Hatha Yoga for 20 years, has the same effects as one year of practicing Kundalini Yoga.  

One of the best things about Kundalini Yoga, is that it is yoga for the householder.  
In other words, anyone can do it!  

A few more reasons to love Kundalini Yoga:

1.  Breathwork (pranayam) to fill yourself with prana (life force)
2.  Moving postures (asanas) to keep your spine flexible
3.  Thousands of postures and kriyas (exercise sets) to choose from
4.  Deep relaxation to integrate effects of the postures
5.  Meditation (with and without mantras)

Credit:
Kundalini Yoga with

Mantej Kaur