Category Archives: Uncategorized

જિપ્સીની ડાયરી

સૌજન્યઃ કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે

જિપ્સીની ડાયરી સમરાંગણે – રાજકીય અને વૈચારિક નેપથ્યમાં ડોકિયું (૨)

સામાન્ય પ્રવાસી – અસામાન્ય અનુભવો

***

Monday, April 12, 2021

સમરાંગણે – રાજકીય અને વૈચારિક નેપથ્યમાં ડોકિયું (૨)

ચીનની રાજરમત વિશે વાત કરીએ તે પહેલાં દેશમાં ૧૯૫૪ થી ૧૯૬૧ના સાત 

વર્ષના ગાળામાં જે બન્યું તેનું ટૂંકું વિહંગમ દૃશ્ય જોવું આવશ્યક છે.

૧૯૫૪ના એપ્રિલ માસમાં ભારતે ચીન સાથે ચિર શાંતિનો – પંચશીલનો કરાર કર્યો. 

મે ૧૯૫૪માં પાકિસ્તાને અમેરિકાના South-East Asia Treaty Organisation (SEATO)ના લશ્કરી કરારમાં જોડાવાનો કરાર કર્યો. ભારતે નિ:શસ્ત્ર થવાની દિશામાં 

મજબૂત પગલું ભર્યું. ૧૯૪૮માં ભારતની સેના સામે થયેલી કારમી હારનો બદલો લેવા 

પાકિસ્તાને આતિ આધુનિક હથિયાર, લશ્કરી વિમાન, નૌકાદળ મેળવવા ઉપરાંત 

અખૂટ ધનરાશિ મેળવવાનું શરૂ કર્યું.

ભારત સાથે ચીનનો શાંતિ કરાર થતાં ચીને ભારતમાં પ્રચંડ પ્રચાર અભિયાન શરૂ કર્યું.

તે અરસામાં ચીને સમગ્ર ભારતમાં પ્રચંડ અભિયાન ચલાવ્યું હતું. સામ્રાજ્યવાદ નીચે 

રિબાતા ચીન જેવા વિશાળ વસ્તીવાળા ગરીબ દેશે માઓ-ત્સે તુંગ (આજકાલ 

તેમના નામનો ઉચ્ચાર માઓ-ઝેડોંગ કરવામાં આવે છે) અને ચાઉ-એન લાઈના નેતૃત્વ નીચે કેવી અદ્ભૂત પ્રગતિ કરી છે તેનો સચિત્ર પ્રચાર શરૂ કર્યો 

‘ચાઈના ટુ ડે’ નામના અઠવાડિકની લાખો નકલો ભારતભરમાં મફત વહેંચાવા લાગી. 

ભારતના બુદ્ધિજીવીઓ, લેખકો, કલાકારો, લોક નેતાઓ – સૌને ચીન સરકારના ખર્ચે 

ચીનના પ્રેક્ષણીય સ્થળોની મુલાકાતે લઈ જવામાં આવ્યા. એક જમાનામાં જ્યાં 

ઉજ્જડ મેદાનો અને રણ હતા, ત્યાં ફળફળાદિ, શાકભાજી અને અનાજનું વિપુલ 

ઉત્પાદન થવા લાગ્યું છે તે બતાવવામાં આવ્યું. પોલાદના રાષ્ટ્રીયકૃત પ્લાંટ, ખેતી-યંત્રોના ઉત્પાદનની મોહક તસ્વિરો બતાવવામાં આવી. ચીનના પ્રવાસે જઈ આવેલા 

બુદ્ધિજીવીઓ અને લેખકોએ લખેલા પ્રવાસવર્ણનો અમે હોંશેં હોંશે વાંચવા લાગ્યા 

હતા. અમારા જેવા યુવાનો પણ આ પ્રચારમાં ભોળવાઈ ગયા અમે ચીનને આદર્શ 

માનવા લાગ્યા હતા. હિંદી-ચીની ભાઈ-ભાઈના ઉચ્ચારણમાં સૌ જોડાવા લાગ્યા.

જિપ્સીના જીવનમાં આ સમય જુદી રીતે મહત્વનો હતો. તેણે કૉલેજનું ભણતર પૂરૂં 

કર્યું અને ભાવનગર છોડી અમદાવાદ ગયો. ત્યાં નોકરી મળતાં બા અને બહેનોને 

અમદાવાદ લાવ્યાં અને જીવન આનંદમય બન્યું. નોકરીની સાથે સાથે ક્રિકેટની મૅચો 

રમવા ઉપરાંત વાચન પણ ચાલુ જ હતું. ઝવેરચંદ મેઘાણી, વિ.સ. ખાંડેકર, ક.મા. મુન્શી, 

ગુણવંતરાય આચાર્ય, શરદ ચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય, કવિગુરૂ રવીંદ્રનાથ ટાગોર, બન ફૂલ, 

મુન્શી પ્રેમ ચંદ ઉપરાંત ‘ક્લાસિકલ’ પાશ્ચાત્ય લેખકો (ચાર્લ્સ ડિકન્સ, જેન ઑસ્ટેન, 

બ્રૉન્ટે બહેનો, વિક્ટર હ્યુગો, ઍલેક્ઝાંડર ડ્યુમા, મોપાસાઁ, રૉબર્ટ લુઈ સ્ટિવન્સન, 

રડયાર્ડ કિપ્લિંગ) ઉપરાંત બર્નર્ડ શૉ, ઑસ્કર વાઈલ્ડ, સમરસેટ મૉમ જેવા લેખકો 

વાંચ્યા. મોટા ભાઈ મધુકર, જેઓ આગળ જતાં લૉ કૉલેજમાં પ્રાધ્યાપક અને ત્યાર 

બાદ સિવિલ કોર્ટમાં ન્યાયાધીશ થયા તેમણે મુખ્ય રાજકીય વિચારધારાઓ વિશે 

વાંચવા પુસ્તકો આપ્યા. મધુભાઈ, સૌથી મોટા રાઘવેન્દ્ર અને વચેટ રવિભાઈ 

એમ.એન.રૉયના New Humanismના અનુયાયી હતા. રૉયીસ્ટ પંથ સામ્યવાદી 

પક્ષના વિરોધમાં હતો – એટલા માટે નહીં કે તે અમેરિકન મૂડીવાદ કે ‘આર્મચૅર 

સોશિયાલિસ્ટ’ વિચારધારામાં માનતા હતા. તેમનો સિદ્ધાંત એક નવા વૈશ્વિક 

સમાજની સ્થાપનામાં માનતો હતો જેમાં વ્યક્તિ કેન્દ્રસ્થાને રહે છે. વ્યક્તિ-સ્વાતંત્ર્યનો પાયો માનવની આંતરિક નૈતિકતા અને તર્કસંગત વિચાર કરવાની 

શક્તિ પર બંધાયેલો છે.  આ શક્તિ વધતે-ઓછે અંશે સઘળા સમાજમાં છે અને 

જેઓ વધુ જાગરુક છે તેમણે પ્રયત્ન કરી માનવ સમાજમાં જનતાના વ્યક્તિત્વમાં 

વિકાસ આણી એક એવી ક્રાન્તિ લાવવી જેમાં કોઈ સામ્યવાદ જેવો કોઇ પક્ષ 

એકહત્થુ સત્તા કબજે ન કરે. સામ્યવાદનો ઉદ્દેશ દેશના સંસાધન, ભૂમિ, 

ઉત્પાદનના સાધન (means of production) અને સંપત્તિ પર સમાજની માલિકી લાવવાનો હોય છે. 

સામ્યવાદના આ સિદ્ધાંતના આકર્ષક પડદા પાછળ દેશની દરેક પ્રવૃત્તિ પર સામ્યવાદી 

પક્ષનું નિયંત્રણ હોય છે. તેમાં રૈયત, જેને માર્ક્સવાદમાં proletariat કહેવાય છે, 

તેને દેશના ‘અસલી માલિક’ કહી ભોળવવામાં આવ્યા, તેઓ સામ્યવાદી પક્ષની 

નજરે means of productionનો અંશ હતા. આમ દેશની સંપૂર્ણ સંપત્તિ, દરેક 

પ્રવૃત્તિ, દરેક વ્યક્તિ, દેશનો વહિવટ, વ્યાપાર વાણિજ્ય – એકંદરે આખા દેશ પર 

સામ્યવાદી પક્ષની સંપૂર્ણ માલિકી હોય છે. ચીન આવું Totalitarian રાજ્ય હતું 

જેના પર કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઑફ ચાઈનાનો અંકૂશ હતો. ચીનની સેના સુદ્ધાં 

ચીનના સામ્યવાદી પક્ષને આધિન હતી. પક્ષના સેક્રેટરી જનરલ સર્વેસર્વા હતા. 

મોટાભાઈ જ્યારે આ ચર્ચા કરતા, જિપ્સી સાંભળતો રહેતો. પરિણામે ચીનના 

‘જનતાના આદર્શ સમાજવાદી પ્રજાસત્તાક રાજ્ય’ના પ્રચાર પાછળના આ 

સત્યથી વાકેફ હતો. જો કે મનમાં ઉંડે ઉંડે આશા હતી કે રશિયાના સામ્યવાદ 

જેવી કટ્ટરતા ‘આપણા પાડોશી એશિયન દેશ’, ભારતના ભાઈ ચીનમાં નહીં આવે. 

તેવામાં કેટલાક ચોંકાવનારા પ્રસંગો થઈ ગયા. 

વર્ષ  ૧૯૫૯.

આ વર્ષમાં ચીનના વડા પ્રધાન ચાઉ એન-લાઈએ ૧૯૧૪માં ભારત અને તિબેટ 

વચ્ચે સિમલા ખાતે થયેલ મિટિંગમાં બન્ને દેશો વચ્ચેની સીમા રેખા મેકમૅહન 

લાઈન મંજુર કરવામાં આવી હતી, તેને નામંજુર કરી. આ ચીન અને ભારતની 

અધિકૃત સીમા નથી એવું જાહેર કરી, ચાઉ એનલાઈએ તેને LAC – લાઈન ઑફ 

ઍક્ચુઅલ કન્ટ્રોલ જાહેર કરી. 

ભગવાન બુદ્ધના શાંતિ, અહિંસાના સંદેશને જીવન પદ્ધતિ તરીકે અપનાવી 

શાંતિમય જીવન વ્યતિત કરી રહેલ તિબેટ પર ચીને સશસ્ત્ર આક્રમણ કર્યું. 

લ્હાસાના પોટાલા પૅલેસ નામના દલાઈ લામાના મુખ્ય મઠ પર હુમલો કરી 

સેંકડો બૌદ્ધ સાધુ – સાધ્વિઓની નિર્ઘૃણ હત્યા કરી અચાનક રાજધાની પર 

કબજો કર્યો હતો. બૌદ્ધ સાધુ – સાધ્વિઓના હાથમાં કોઈ ‘શસ્ત્ર’ હોય તો તે 

પ્રાર્થના ચક્ર હતું. મુખેથી કોઈ શબ્દો નીકળતા હોય તો તે હતા ‘ઓમ મણિ 

પદ્મે હૂમ્’. દલાઈ લામા તેમના ૮૦,૦૦૦ અનુયાયીઓ સાથે તિબેટ છોડી ભારત 

આવ્યા. કોણ જાણે કયા કારણસર, કે કોના પ્રભાવ નીચે આવીને નહેરૂએ દલાઈ 

લામાને રાજકીય આશ્રય આપ્યો તે મહત્વનું નથી. ભારતે દલાઈ લામા તથા તેમના 

હજારો અનુયાયીઓનું ભારતમાં સ્વાગત કર્યું તે મહત્વનું છે. જો કે  આ માટે ચાઉ-એન લાઈએ ભારતને ધમકાવી કાઢ્યું હતું અને કડક વિરોધ નોંધાવ્યો હતો. ભારત 

માટે હિંદી – ચીની ભાઈ ભાઈ હતા. મોટો ભાઈ ધમકાવે તો તે કરવાનો તેને અધિકાર છે!

આખા તિબેટ પર કબજો કર્યા બાદ ચીને ભારતના લદાખની સીમા પર પગપેસારો 

શરૂ કર્યો. વિદેશ ખાતું સંભાળી રહેલા નહેરૂજીને આના સમાચાર મળતા હતા. 

ભારતના કમનસીબે આપણા ચીન ખાતેના એલચી સરદાર કે. એમ.પણીક્કર 

અંદરખાનેથી રીઢા સામ્યવાદી હતા. તેઓ નહેરૂને હૈયાધારણ આપતા રહ્યા કે તિબેટ 

ચીનનો આંતરિક મામલો છે. ચીને ભારત સાથે પંચશીલનો કરાર કર્યો છે તેથી આપણે 

ચીન તરફ ભય કે શંકાની નજરે જોવાની જરૂર નથી. આ જાણે ઓછું હોય, ભારતના 

સંરક્ષણ પ્રધાન કૃષ્ણ મેનન હતા – જે અંદરખાનેથી સામ્યવાદને પૂર્ણ રીતે વરી ચૂક્યા 

હતા. તેમણે પણ સમાજવાદની હવાઈ વાતોથી નહેરૂનો પૂરો વિશ્વાસ સંપાદન કરી 

લીધો હતો. તેમણે નહેરૂને શાંત પાડ્યા કે ચીન આપણી દોસ્તી અને ભાઈચારો 

નિભાવશે. અમને – એટલે ભારતની સામાન્ય જનતાને આ વિગતો તે સમયે જાણવા ન મળી. 

ચીનનો તિબેટ પરનો હુમલો, સાધુ – સાધ્વિઓનો સંહાર અને ભગવાન બુદ્ધના સત્ય, 

અહિંસાઅને અષ્ટાંગ માર્ગનું અવલંબન કરનારા દેશ પર થયેલા હિચકારો હુમલો અમારા 

જેવા યુવાનો માટે આ ક્રુર સ્વપ્નભંગ સમાન હતો. અમે ચીનના રાજદૂતને આ ઘૃણાસ્પદ 

કૃત્ય માટે વિરોધ નોંધાવતા પત્રો લખ્યા. આથી વધુ કશું કરવાની ભારતના નાગરિકોની 

કે ભારતના રાજકર્તાઓની હેસિયત નહોતી અને ચીનને તેની પરવા નહોતી.

***

રાજકીય ક્ષેત્રે બદલાયેલી સ્થિતિ જોતાં ભારતના તે સમયના ચીફ ઑફ આર્મી 

સ્ટાફ જનરલ થિમય્યાએ NEFA (અરૂણાચલ પ્રદેશ તથા તેની આસપાસના 

રાજ્યો તે સમયે North East Frontier Agency નામે ઓળખાતા હતા, ત્યાં)ની 

સરહદ પર મજબૂત લડવૈયાઓની સેના – The Red Eagles  – 4 Infantry Divisionને મોકલવાનું નક્કી કર્યું. હરિયાણાના મેદાનોમાં રહેવા ટેવાયેલી અને 

પંજાબની સરહદના રણક્ષેત્રમાં યુદ્ધ કરવાનું પ્રશિક્ષણ પામેલી આ ૧૫૦૦૦ 

સૈનિકોની ડિવિઝનને પૂર્વી ભારતના હિમાલયના ક્ષેત્રમાં મોકલવામાં આવી. 

આ એ જ ડિવિઝન હતી જેના કમાંડર મેજર જનરલ બી. એમ. કૌલે તેમની 

પાસેથી યુદ્ધાભ્યાસને બદલે મકાન બાંધનાર મજુરોનું કામ કરાવ્યું હતું. 

આ યોદ્ધાઓના કમભાગ્યે પંડિત નહેરૂએ કૌલને લેફ્ટેનન્ટ જનરલના હોદ્દા પર 

પ્રમોશન આપી, તેમને પૂર્વ ક્ષેત્રની સેના, 4 Corpsના સેનાપતિ તરીકે કરી. 

નહેરૂની કદમબોસી કરનાર આ જનરલને અંબાલાના ‘ઑપરેશન અમર’ના 

“સફળ” અભિયાન માટે સેનામાં નવું દાખલ કરાયેલ સન્માન ‘પરમ વિશિષ્ટ 

સેવા મેડલ’ના પ્રથમ વિજેતા તરીકે અર્પણ કરવામાં આવ્યું હતું!

ભારત માટે હવે બદનસીબની હારમાળા શરૂ થઈ હતી. 

‘લાલ ગરૂડ’ સેનાને પૂર્વમાં મોકલ્યા બાદ જનરલ થિમય્યા નિવૃત્ત થયા હતા, 

તેમની જગ્યાએ આવ્યા હતા નરમ સ્વભાવના, ‘રાબેતા મુજબ’ના જનરલ પી. એન. થાપર. ‘રાબેતા મુજબ’ના એટલા માટે કે તેમની આખી કારકિર્દી રાબેતા મુજબની 

હતી. યુદ્ધમાં કોઈ શૌર્યનું કામ નહીં, કે ના કોઈ એવી સૈનિકની નોંધપાત્ર સિદ્ધી. 

તેમના બધા પ્રમોશન મેજરથી માંડી જનરલ શુધીની પદોન્નતિ રાબેતા મુજબ થઇ 

હતી. તેમણે જોયું કે કૌલના વડા પ્રધાન સાથેના સંબંધ એટલા ઘનીષ્ટ હતા કે તેમને 

કશું કહી દુભાવવા એટલે નહેરૂનો ખોફ ઝીલવો. 

આપણી “રક્તવર્ણી ગરૂડ’ સેના શિલોંગ પહોંચતાં

જનરલ કૌલે આ યોદ્ધાઓને ફરી એક વાર શિલોંગમાં લશ્કરી આવાસ 

બાંધવાનું કામ સોંપ્યું. જનરલ કૌલની આ પદ પર ફરજ હતી કે પૂર્વ ભારતના 

અતિમહત્વના ક્ષેત્ર – ચીનની સીમા પર  ગોઠવવામાં આવનારી સેના માટે 

યોગ્ય વ્યૂહરચના ઘડે. આ માટે ત્રણ વસ્તુઓની મૂળભૂત આવશ્યકતા હતી :

૧. હાલ જેને અરૂણાચલ કહીએ છીએ તેની ચીન સાથેની સીમા હિમાલયના અતિ 

દુર્ગમ પ્રદેશમાં છે. અહીં હેમાળામાં હાડ ગળે એવી ઠંડી અને બરફમાં અતિ વેગે 

ચાલતા પવન blizzardsમાં ચોકી અને પેટ્રોલિંગ કરવા સૈનિકોને બહાર જવું પડે છે. 

પંજાબના ગરમ પ્રદેશમાંથી અરૂણાચલમાં જનારી સેનાને સૌથી પહેલાં આ 

વિસ્તારના વાતાવરણમાં રહેવાની ટેવ પડે તે માટે એક પ્રક્રિયા હોય છે, જેને 

acclimatisation કહેવામાં આવે છે. તેનું પ્રશિક્ષણ લગભગ ત્રણેક મહિના 

જેટલું હોવું જોઈએ. સૈનિકોને જે જગ્યાએ ફરજ બજાવવા જવાનું હોય છે ત્યાં 

રહેવાની અને કામ કરવાની ટેવ પાડવાનો ક્રમબદ્ધ કાર્યક્રમ હોય છે. આ ત્રણ 

મહિનાના સમયમાં જનરલ કૌલે જવાનોને આ પ્રશિક્ષણ આપવાને બદલે ફરી 

એક વાર મકાન બાંધવાનું કામ કરાવ્યું. આ કામ માટે Military Engineering Services નામનું ખાતું હોય છે. તેમને CPWDની જેમ ઇજનેરી સ્ટાફ અને પૂરું 

બજેટ આપવામાં આવે છે. તેઓ કૉન્ટ્રેક્ટરો પાસેથી આ કામ કરાવતા હોય છે. 

કૌલે મજુરીના પૈસા બચાવવા સૈનિકોનો ઉપયોગ કર્યો, પણ ક્યા ભોગે, તેની 

તેમને પરવા નહોતી. 

૨. હવે સૌથી મહત્વની જરૂરિયાત હતી યોગ્ય હથિયારની. ભારતની જાસુસી 

સંસ્થાએ ખબર આપી હતી કે આ ક્ષેત્રમાં આવેલી PLA (ચીનની સેના) પાસે સેમિઑટોમૅટિક રાઈફલ હતી જે એક મિનિટમાં ૨૦ ગોળીઓ 

છોડી શકે. તેમનો મુકાબલો કરવા ભારતીય સેનાના ઇન્ફન્ટ્રી સૈનિકો પાસે બીજા 

વિશ્વયુદ્ધની એક મિનિટમાં પાંચથી દસ ગોળીઓ છોડી શકે તેવી રાઈફલ હતી! 

આમ ચીન પાસે સૈનિકોની સંખ્યા બમણી હોવા ઉપરાંત તેમની મારક શક્તિ 

ભારતની સેના કરતાં બમણી હતી. 

ચીનની વિષમ આબોહવાવાળી જગ્યાએ સૈન્ય સહેલાઈથી અભિયાન કરી શકે 

તે માટે નિશ્ચિત સ્થાન અને આબોહવાને અનુરૂપ રૂની ગાદી જેવા પર્કા કોટ, 

સ્નો બૂટ, સ્નો ગૉગલ્સ, ગરમ યુનિફૉર્મ, સેમિ ઑટોમેટિક શસ્ત્રો અને સાધનો 

આપ્યા. આવા પ્રદેશની સખત આબોહવાને પહોંચી વળાય તે માટે આપણી 

સેનાને આવશ્યક સંસાધનો – જેમ કે parka, ગરમ યુનિફૉર્મ, બરફથી પગમાં 

frostbite ન થાય તેવા સ્નો-બુટ તથા બરફમાં સૂર્યપ્રકાશના પરાવર્તનથી થતા 

અંધાપામાંથી બચાવી શકે તેવા snow goggles હોવા જ જોઈએ, જેની જનરલ 

કૌલે વ્યવસ્થા કરી નહીં. આશ્ચર્યની વાત એ હતી કે  પૂર્વની સેનાના કમાંડર થતાં 

પહેલાં તેઓ આર્મી હેડક્વાર્ટરમાં ‘ક્વાર્ટરમાસ્ટર જનરલ’ હતા, જેમાં તેમની 

જવાબદારી ભારતની પૂરી સેના માટે જોઈતી શસ્ત્ર સામગ્રી, યુનિફૉર્મ, 

ઇક્વિપમેન્ટ – આ બધી આવશ્યક વસ્તુઓનો પૂરવઠો કરવાની હતી. આ 

અનુભવનો ઉપયોગ તેમણે 4 Infantry Divisionને તૈયાર કરવા માટે ઉપયોગ ન કર્યો. 

મકાનોનું બાંધકામ પૂરું થતાં તેમણે ‘માલિક’ નહેરૂને તેનું ઉદ્ઘાટન કરવા 

બોલાવ્યા અને તેમણે તે કર્યું પણ ખરૂં. નહેરૂજીનું છટાદાર ભાષણ તે સમયે 

પણ વખણાયું હતું. સૈનિક આવાસનું ઉદ્ઘાટન પૂરું થતાં તેમણે આપણા સૈનિકોને 

હિમાલયના દુર્ગમ પહાડોમાં મોકલ્યા અને ખુદ શિલોંગ છોડી નવી દિલ્હી 

વડા પ્રધાનની ખિદમત કરવા પહોંચી ગયા.

જિપ્સીની ડાયરી. કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે. સમરાંગણે – રાજકીય અને વૈચારિક નેપથ્યમાં એક ડોકિયું (૧)

સૌજન્યઃ કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે

Saturday, April 10, 2021

સમરાંગણે – રાજકીય અને વૈચારિક નેપથ્યમાં એક ડોકિયું (૧)

૧૯૪૮ – ૧૯૫૮ના દશકનો સમય ભારતના યુવાનો માટે વિચારપ્રદ અને 

વિમાસણયુક્ત હતો. સૌ પ્રથમ વાત કરીશું રાજકીય વાતાવરણ વિશે.

કાશ્મિરનો પ્રશ્ન એક વાર UNને સોંપ્યા બાદ આ વિવાદ જાહેર જનતા માટે 

ઠંડો પડી ગયો હતો, પરંતુ તેની ઝાળ આપણી સેનાને ભોગવવી પડતી હતી. 

જો કે ‘મિલિટરીના અભિયાનની વાતો સંવેદનશીલ હોવાથી તે ગુપ્ત રાખવામાં 

આવે છે’ જેવા ખુલાસાથી રાજકારણીઓ છુટી જતા હતા. સમાચાર પત્રોમાં નાની 

સરખી એકા’દ – બે ઇંચના કોલમમાં વાત આવતી કે સામસામા ગોળીબાર થયા 

છે અને UNના અધિકારીઓ તેની તપાસ કરી રહ્યા છે. ભારતના રાષ્ટ્રીય 

અખબારોના પહેલા પાને જે સમાચાર ઝળકતા હતા તે હતા વડાપ્રધાનના 

બિનજોડાણ અને પંચશીલના જાહેરનામાના. ભગવાન બુદ્ધના માનવજાતિના 

ભલા માટેના શીલ (ચારિત્ર્ય)ના પાંચ ઉપદેશ પર આધારિત પંડિત નહેરૂએ  

રાજનીતિના પાંચ પાયાની જાહેરાત ‘પંચશીલ’ના નામે કરી હતી. ટૂંકમાં કહીએ તો તે હતી :

 ૧. એકબીજાની સીમા, સ્વાયત્તતા અને ક્ષેત્રીય સાર્વભૌમત્વનું સન્માન.

 ૨. બિન-આક્રમણ :કોઈ પણ હાલતમાં એકબીજા પર આક્રમણ ન કરવું..

 ૩. એકબીજાની આંતરિક બાબતોમાં હસ્તક્ષેપ ન કરવો/.

 ૪. રાષ્ટ્રો વચ્ચે સમાનતાનો વ્યવહાર અને એકબીજાને કલ્યાણરૂપ થવું.

 ૫. શાંતિપૂર્ણ સહઅસ્તીત્વ.

 નવા નવા આઝાદ થયેલા દેશો પંચશીલના જાહેરનામામાં જોડાયા – ખાસ 

કરીને શ્રી લંકા, ઇંડોનેશિયા, ઇજિપ્ત અને સૌના આશ્ચર્ય વચ્ચે, ચીન અને 

રશિયા પણ! નવાઈની વાત એટલા માટે કે રશિયા પોતે એક મહાસત્તાધારી 

દેશ હતો અને અમેરિકાનું ‘શીત યુદ્ધ’ રશિયા સામે હતું. આમ એક રીતે ભારત 

‘બિનજોડાણ’ની જાહેરાત કરતું હતું પણ રશિયા સાથે નિકટના સંબંધો બાંધી 

રહ્યું હતું. અમારા માટે નહેરૂ વિશ્વ નેતા બની ચૂક્યા હતા. જ્યારે ચીન અને 

રશિયા જેવા દેશો તેમનું સમર્થન કરે ત્યારે તેમનો માર્ગ યોગ્ય જ હોવો જોઈએ 

એવું માની દેશ તેમની પાછળ ખડો હતો.

‘પંચશીલ’ અમેરિકા અને તેના મિત્ર રાજ્યો માટે ચિંતાજનક વિષય હતો. તેમનું 

રશિયા અને પૂર્વ યુરોપના રશિયાના એસ્ટોનિયા, લૅટવિયા, લિથુઆનિયા જેવા ખંડિયા સાથીઓ વચ્ચે શીત યુદ્ધ ચરમ સીમાએ પહોંચ્યું હતું. રશિયાની વગ 

દક્ષિણ એશિયામાં વધતી જતી હતી. ભારત સમેત બ્રહ્મદેશ અને મલેશિયાથી 

માંડી વિએતનામ અને ફિલિપીન્સ સુધી સામ્યવાદ ફેલાય તો બાકીનું વિશ્વ  

તેની અસર નીચે દબાઇ જાય. આને રોકવા અમેરિકા દુનિયાભરના દેશો સાથે

 ધડાધડ શસ્ર્તસંધિઓ કરવા મંડી પડ્યું હતું. તેમણે આખા પશ્ચિમ યુરોપને 

NATOમાં આવરી લીધું. દક્ષિણ એશિયા માટે તેમણે SEATOની લશ્કરી 

જોડાણનો ક્લબ બનાવ્યો. તેમાં જોડાયેલા દેશોને અઢળક આર્થિક મદદ 

ઉપરાંત મફતમાં આધુનિક-તમ હથિયારો, ટૅંક્સ, યુદ્ધ પોત તથા લશ્કરી 

વિમાનો આપવાનું શરૂ કર્યું.

નહેરૂજી અત્યંત ભાવનાશાળી અને આદર્શવાદી પુરુષ હતા. તેમની અંગત મહત્વાકાંક્ષા વિશ્વ નેતા બનવાની હતી. રાજકારણ તેમને 

વારસામાં મળ્યું હતું જેને લીધે ભારતના પહેલા વડા પ્રધાન થવાની ઇચ્છા 

જાગી હતી અને તે મેળવી. આમ જોઈએ તો તેમની આંતરિક વૃત્તિ, 

આકલન અને તબિયત laid back – આરામપ્રિય સાહિત્યકારનાં હતાં. 

રાજપુરુષ તરીકે તેમનું આદર્શ સ્વપ્ન હતું ભારતને – અને ત્યાર બાદ 

જગતને નિ:શસ્ત્ર, શાંતિપૂર્ણ અને અહિંસક બનાવવાનું.  આ કારણસર 

તેમણે SEATOનો પ્રસ્તાવ નકારી કાઢ્યો અને ૨૮મી એપ્રિલ ૧૯૫૪ના રોજ ચીન 

સાથે ‘પંચશીલના કરાર’ પર સહી કરી, ભારત અને ચીને તેમના જાહેર વક્તવ્યોમાં બન્ને દેશો વચ્ચે ‘ચિરશાંતિ અને આજન્મ ભાઈચારા’નો સંદેશ જગતને આપ્યો. આનો 

સીધો લાભ  પાકિસ્તાનને મળ્યો. ભારતના નિર્ણયના થોડા દિવસોમાં જ – એટલે મે 

૧૯૫૪માં પાકિસ્તાન SEATOમાં જોડાઈ ગયું. ૧૯૪૮માં કાશ્મિરમાં મળેલી 

નિષ્ફળતાનો બદલો લેવા તેમને ધન અને હથિયાર જોઈતાં હતાં તે આ લશ્કરી 

જોડાણ બાદ મળવાના શરૂ થઈ ગયા. પાકિસ્તાનની સેનાનું આધુનિકરણ શરૂ 

થઈ ગયું, જ્યારે ભારતમાં બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં વપરાયેલી અને દુનિયાએ જેને 

કચરાના ડબ્બામાં નાખી હતી તે ધોકા જેવી લી એન્ફિલ્ડ રાઈફલ સેનામાં ચાલુ રહી.  

નહેરૂ માનતા હતા કે અહિંસાના પુજારી એવા શાંતિપ્રિય ભારતને સેનાની 

જરૂર નથી. ૧૯૪૮ના યુદ્ધે આ માન્યતા ખોટી સાબિત કરી, પણ ઊઁડે ઊઁડે 

તેમને લાગતું હતું કે યુદ્ધનો સમય છોડીએ તો બાકીનો સમય સેના નિષ્ક્રીય 

અજગર સમાન છે.  તેને ‘કામે લગાડવી’ જોઈએ. આપણા આદર્શવાદી નેતાને 

જરા જેટલો ખ્યાલ નહોતો કે જેમ શસ્ત્રની ધાર કરવાનું બંધ કરવાથી તેમાં કાટ 

ચઢી જાય છે અને અંતે તે બૂઠું, નકામું થઈ જાય છે, તેમ સેનાને પણ  યુદ્ધનો 

અભ્યાસ કરવા માટેની કસરત તથા યુદ્ધના અભિયાનની સાતત્યતાપૂર્વક જમીન 

પર પ્રૅક્ટિસ જરૂરી હોય છે.  આ અભિયાનમાં સંરક્ષણ, આક્રમણ, ઘાત (ambush) 

અને આપણાં કરતાં વધુ શક્તિશાળી દુશ્મનને સીધા આક્રમણમાં હરાવી ન શકાય 

તો એવી જગ્યા સુધી પીછેહઠ કરવી જ્યાં દુશ્મન આપણો પીછો કરતું આવે, અને 

ત્યાં પહોંચતાં તેમનું નિકંદન કાઢી શકાય. આનો દાખલો : બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં 

સિંગાપોરમાં થયેલી હાર અને તેના પતન પછી મિત્ર રાજ્યોની સેનાઓએ 

મલાયા અને બ્રહ્મદેશમાંથી પિછેહઠ કરી હતી. આ સેનાઓ બ્રહ્મદેશના પ્રતિકૂળ 

જંગલમાંથી સેંકડો માઈલની પીછેહઠ કરીને મણીપુરના ઈમ્ફાલના રણક્ષેત્રમાં 

આવી પહોંચી. ત્યાં આવીને આપણી સેનાએ એવી યોજના ઘડી કે આપણો 

પીછો કરીને આવી રહેલી જાપાનની સેના આપણે નક્કી કરેલા ‘killing zone’માં આવે અને ફસાઈ જાય. ઇમ્ફાલમાં જાપાનની સેનાનો સંપૂર્ણ નાશ થયો. 

તેમના હજારો સૈનિકો માર્યા ગયા. હાર પામેલી જાપાની સેનાને પિછેહઠ કરવાની 

ફરજ પડી તે એટલે સુધી કે આપણે તેમને સિંગાપોરની પેલે પાર હાંકી કાઢ્યા. 

આની પૂરી વિગત બ્રિટિશ ઇંડિયન આર્મીના ફિલ્ડ માર્શલ વાઇકાઉન્ટ સ્લિમ,

જેમની નીમણૂંક મિત્રરાજ્યોની સેનાના સેનાધિપતિ તરીકે થઈ હતી, તેમના

પુસ્તક “Defeat into Victory’ માં વાંચવા મળશે.

ભારતીય સેના આ સઘળા અભિયાનોનો સઘન યુદ્ધાભ્યાસ આખું વર્ષ કરતી રહે છે. 

નહેરૂજીના મનમાં તો ફક્ત ‘સેનાને constructive કામમાં લગાડો’ની ધૂન ચઢી હતી. 

આ ધૂનમાં તાલ કરતાલ વગાડવાનું કામ કર્યું એક કાશ્મિરી પંડિત અફસર – 

મેજર જનરલ બી.એમ.કૌલે. તેમણે નહેરૂના વિચારને એક વધારાના પગલામાં 

બદલ્યો.  સેનાને Constructive કામને બદલે તેમણે construction કામમાં 

લગાડી! અંબાલા કેન્ટોનમેન્ટમાં છાવણી નાખી રહેલી જગપ્રસિદ્ધ ‘લાલ ગરૂડ’ના 

નામે પ્રખ્યાત થયેલી 4 Infantry Division ને ‘રચનાત્મક બાંધકામ’માં લગાડી. 

જ્યારે આ ૧૫૦૦૦ સૈનિકોની સેનાએ યુદ્ધની તૈયારી માટેનું પ્રશિક્ષણ કરવા 

નિયત ક્ષેત્રમાં જઈ ત્રણ મહિનાનો યુદ્ધાભ્યાસ કરવો જોઈતો હતો, જનરલ કૌલે  

તેમની પાસેથી ‘ઑપરેશન અમર’નામ હેઠળ અંબાલામાં જ સૈનિક આવાસોનું 

બાંધકામ કરવા માટે કડિયાકામ કરાવ્યું અને ઈંટ, પત્થર, સિમેન્ટ વિ.ના તગારાં

ઉપાડવાનું unskilled મજુરીનું કામ કરાવ્યું. આનો પ્રચંડ ફટકો આપણી સેનાને 

૧૯૬૨ના યુદ્ધમાં સહન કરવો પડ્યો.

આ બધી વાતોથી અમે ગુજરાતના યુવાનો સાવ અણજાણ હતા. અમારા 

સૌરાષ્ટ્રનું એક બ્રહ્મવાક્ય છે, “જે આપણી લાઈન નહીં તે જાણવાની માથાકૂટ 

કરવી નહીં.” અમારે ક્યાં મિલિટરી સાથે લેવા દેવા હતી તે આ બધી વાતો 

જાણવાની ભાંજગડમાં પડીએ? વળી આ વાતની વાચ્યતા જરા પણ નહોતી થતી.

અહીં ચીન ભારત સામે બેવડો ખેલ ખેલી રહ્યું હતું. 

www.captnarendra.blogspot.com

જિપ્સીની ડાયરી. કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે. સમરાંગણની પૂર્વભૂમિકા (૨)

સૌજન્યઃ કેપ્ટન નરેદ્ર ફણસે

Tuesday, April 6, 2021

સમરાંગણની પૂર્વભૂમિકા (૨)

 ૧૯૪૮નું વર્ષ ભારતને એક નવી દિશામાં લઈ ગયું.  આ વર્ષમાં ત્રણ એવા

 પ્રસંગો બની ગયા જેમણે ભારતનું ભવિષ્ય બદલી નાખ્યું. 

સૌ પ્રથમ તો ગાંધીજીની હત્યા થઈ. આખો દેશ દુ:ખમાં ગરકાવ થઈ ગયો. 

માન્યામાં ન આવે એવી આ વાત હતી. ત્યાર પછી બનેલી બીજી ઘટનાએ 

ભારતના ભવિષ્યને કાયમ માટે બદલી નાખ્યું. પ્રસંગ હતો કાશ્મિરના ભારતમાં 

વિલિનીકરણનો. અહીં જે વાત કહીશું તેની માહિતી દશકો બાદ બહાર આવી.

૧૯૪૮ થી ૧૯૫૮ના દાયકામાં જે ઈતિહાસ ઘડાયો તેની પ્રક્રિયા ખાસ 

રાજદ્વારી વર્તૂળો પૂરતી મર્યાદિત રહી હતી. દેશના સામાન્ય નાગરિકો – 

ખાસ કરીને અમારા જેવા કિશોરો અને યુવાનો તેનાથી સાવ અનભિજ્ઞ રહ્યા. 

આ સઘળા પ્રસંગોની ઘટમાળના કેન્દ્રસ્થાને હતા દેશના લોકલાડિલા વડાપ્રધાન 

જવાહરલાલ નહેરૂ.

આજના યુગમાં પંડિત નહેરૂ વિશે લોકોમાં જે કોઈ અભિપ્રાય હોય તે જે તે 

વ્યક્તિની અંગત માન્યતા પર આધાર રાખે છે. જિપ્સીના પંડિત નહેરૂ વિશેના 

વિચારો પણ તેના અંગત છે. ‘જિપ્સીની નજરે’

– આ શિર્ષક હેઠળ કિશનસિંહ ચાવડાએ ઘણા સુંદર, તેમના લખાણના પ્રેમમાં 

પડી જવાય તેવા લેખ લખ્યા છે. 

આ ભટકતા જિપ્સીની નજરે પંડિત નહેરૂ એક Statesman – રાજપુરુષ કરતાં વધુ આદર્શવાદી સ્વપ્નદૃષ્ટા અને સાહિત્યકાર હતા. 

તેઓ ભારતને વિશ્વમાં આદર્શ શાંતિવાદી, અહિંસાના પ્રતિક અને 

બિનજોડાણવાળા સ્વિત્ઝરર્લૅંડ સમાન નિ:શસ્ત્ર અને neutral દેશ બનાવવા 

માગતા હતા. યુદ્ધના નામમાત્રથી તેઓ ગુસ્સે થઈ જતા. તેમની વાત પણ સાચી 

હતી. યુદ્ધ પોતે એક સમસ્યા છે, અને જે ખુદ સમસ્યા હોય તે તેનો ઉકેલ 

કેવી રીતે લાવી શકે?. તેઓ દૃઢતાપૂર્વક માનતા હતા કે ભારત જેવા અહિંસા 

અને શાંતિને પૂરી રીતે વરી ચૂકેલા દેશને સૈન્યની  આવશ્યકતા નથી. સૈન્યને 

બરખાસ્ત કરી તેની જગ્યાએ દેશમાં અમન અને સુખશાંતિ સ્થાપવા પોલીસને 

વધુ સક્ષમ કરવી જોઈએ એવા નિર્ણય પર તેઓ આવ્યા હતા. આ અંગેનો 

પ્રથમ કિસ્સો ૧૯૪૮માં જ થયો. અહીં થોડી વિસ્તારથી વાત કરવી આવશ્યક છે.

ભારતના ભાગલા થયા બાદ ભારતની સેના – જે ત્યાં સુધી ‘બ્રિટિશ ઇંડિયન 

આર્મી’ હતી, તેની વહેંચણી ચાલતી હતી. અફસરો અને સૈનિકોને પસંદગી

કરવાની તક આપવામાં આવી હતી કે તેમને ક્યા દેશની સેનામાં જવું છે. 

સંયુક્ત ભારતના કમાંડર-ઇન-ચીફ (C-in-C) ફિલ્ડ માર્શલ સર ક્લૉડ ઑકિલનેક 

નિવૃત્ત થયા હતા. તેમની વિદાય બાદ ભારત અને પાકિસ્તાનના C-in-C અંગ્રેજ જનરલ્સ હતા (અનુક્રમે જનરલ સર રૉય બૂચર અને જનરલ સર ડગલસ ગ્રેસી).

પાકિસ્તાનની સ્થાપના થતાં જ અફઘાનિસ્તાનના બાદશાય ઝહુરશાહે 

યોજના ઘડી : હાલ જે પાકિસ્તાનનાે પખ્તુનખ્વા પ્રાંત કહેવાય છે, તેના 

પશ્તુન બહુમતીવાળા  વિસ્તારો પર અફઘાનિસ્તાનનો કબજો કરવો. 

આ માટે તેમણે સીમા પરના મહેસુદ અને આફ્રિદી કબાઈલીઓના દસે’ક 

હજાર જેટલા ‘લશ્કર’ (હથિયારધારી નાગરિકો – militia-ની ટુકડીઓ)ને 

મોકલી તેના પર કબજો કરવાનો આદેશ આપ્યો. બધા કબાઈલીઓ

સરહદ પર એકઠા કર્યા. 

અહીં પાકિસ્તાન કાશ્મિર પર કબજો કરવાની તજવીજ કરી રહ્યું હતું. 

ભારતના ભાગલા કરવા અંગે બ્રિટનની પાર્લમેન્ટે પસાર કરેલા ૧૯૪૭ના

 Indian Independence Act મુજબ દેશી રાજાઓને અધિકાર આપાવામાં 

આવ્યો હતો કે ભારત કે પાકિસ્તાન, બેમાંથી જે દેશ સાથે તેમને જોડાવું 

હોય તો તે તેમની મુનસફીની વાત હતી. ભારત-પાકિસ્તાન સ્વતંત્ર થતાં સુધીમાં 

જો તેઓ નક્કી ન કરી શકે કે તેમને ક્યા દેશ સાથે જોડાવું છે, તો તેમને 

અધિકાર હતો કે તેઓ બન્ને દેશ સાથે ‘Standstill Agreement’ કરે, જેમાં સંબંધિત દેશી રાજા અને બન્ને દેશોના ગવર્નર જનરલ 

સહી કરીને મંજુર કરે કે જ્યાં સુધી રાજા નક્કી ન કરે કે ક્યા દેશ સાથે જોડાવું છે, 

તેમના પર કશું દબાણ ન લાવવું. સૌ જાણે છે કે કાશ્મિરના મહારાજા હરીસિંહને 

સ્વતંત્ર રહેવું હતું. તેમણે Standstill Agreement જીન્નાહ અને નહેરૂ પાસે મોકલ્યું. 

જીન્નાહે તેને મંજુરી આપી અને સહી કરીને આ દસ્તાવેજ હરીસિંહ પાસે મોકલી 

આપ્યો, નહેરૂએ હરીસિંહના પ્રસ્તાવ પર ધ્યાન ન આપ્યું. 

અંખડ ભારતનું ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર એવું હતું કે કાશ્મિરમાં પ્રવેશ કરવા માટે તે સમયે એકમાત્ર સડક હતી : પાકિસ્તાનના મરી અને મુઝફ્ફરાબાદ થઈને 

શ્રીનગર અને જમ્મુ તરફ. ભારતમાંથી ત્યાં જવા  સીધી કોઈ સડક નહોતી.

અહીં પાકિસ્તાનને જેવા સમાચાર મળ્યા કે અફઘાન ટોળકીઓ અટક અને 

ખૈબર વિસ્તારમાં પાકિસ્તાન પર હુમલો કરવા એકઠી થઈ રહી છે, તેમણે 

તેમના પશ્તુનભાષી અફસરોને આ જીરગાહ (ટોળીના વડેરાઓ) પાસે મોકલ્યા 

અને સમજાવ્યા કે પાકિસ્તાનને બદલે તેઓ કાશ્મિરમાં જાય તો તેમને 

અનેકગણો ફાયદો થશે. એક તો કાશ્મિર જવા પાકિસ્તાનની સરકાર તેમને 

વાહનો અને હથિયાર આપશે. કાશ્મિરમાં ‘વિધર્મી’ લોકોનું રાજ્ય હોવાથી 

જુના અરબ કાયદા ‘માલ-એ-હરબ’ પ્રમાણે હારેલી જનતાની મિલકત, 

ધનસંપત્તિ અને સ્ત્રી-પુરુષોને ગુલામ બનાવવાની તેમને છૂટ આપવામાં આવશે. (આ વિશેના અહેવાલો મોજુદ છે અને સંદર્ભ આપી શકાશે). અફઘાન 

ટોળીઓએ પાકિસ્તાનના અફસરોની રાહબરી નીચે કાશ્મિર પર હુમલો 

કરવાનું નક્કી કર્યું.

ભારતની Military Intelligenceને જેવા આ સમાચાર મળ્યા, તે વખતના 

ભારતના ઍક્ટિંગ C-in-C જનરલ લૉકહાર્ટે આ હુમલાને પહોંચી વળવા 

સંરક્ષણ યોજનાની વ્યૂહરચના (Defence Strategy)નો દસ્તાવેજ તૈયાર કર્યો 

અને વડા પ્રધાન નહેરુ પાસે ગયા. 

આ દસ્તાવેજ જોઈ નહેરૂનો ક્રોધ સાતમા આસમાન પર પહોંચી ગયો. 

આ દસ્તાવેજ જનરલ લૉકહાર્ટ પર ફેંકી તેમણે બૂમ પાડી “Rubbish! ભારત 

અહિંસાવાદી અને શાંતિપ્રિય દેશ છે. અમને સૈન્યની જરૂર નથી. આવા અર્થહિન પ્રસ્તાવ મારી પાસે લાવશો મા. અમે પોલીસ પાસેથી શાંતિ 

સ્થાપના કરાવી લેશું. તમે જનરલ ગ્રેસી સાથે મળીને શા કાવાદાવા કરી

રહ્યા છો, તેનો મને અંદાજ છે!”

ક્ષોભિત થયેલા જનરલ લૉકહાર્ટે રાજીનામું આપ્યું. આ સમગ્ર સંભાષણ 

જનરલ લૉકહાર્ટના મિલિટરી સેક્રેટરી મેજર જનરલ એ.એ. રૂદ્રના જીવન ચરિત્ર – 

જે જનરલ પાલિતે લખ્યું તેમાં સવિસ્તર વર્ણવેલ છે.

પાકિસ્તાન તરફથી હુમલો થવાનો છે તેવી માહિતી મળી હોવા છતાં ભારત 

સરકાર તરફથી આ દિશામાં કોઈ લશ્કરી કાર્યવાહી કરવામાં આવી નહીં. 

અફઘાન કબાઈલીઓ કાશ્મિરમાં ઘુસી આવ્યા અને બારામુલ્લા શહેર પર કબજો કર્યો. આ એક વ્યાપારી કેન્દ્ર હોવાથી બારામુલ્લામાં અફઘાન લૂંટારાઓ માલ-એ-હરબ એકઠો કરવામાં અને સ્ત્રીઓ પરના અત્યાચારોની સઘળી સીમાઓ 

પાર કરવામાં રોકાઈ ગયા. કેટલીક ટોળીઓ શ્રીનગરની હવાઈ પટ્ટીથી કેવળ 

દસ માઈલ દૂર રહી ગયા હતા ત્યારે પંડિત નહેરૂ ચોંકી ગયા. સરદાર પટેલે 

તેમના સચિવ વી.પી. મેનને અને કર્નલ  સૅમ માણેકશૉ – જેઓ તે સમયે 

મિલિટરી સેક્રેટરી હતા, તેમને જુના ખખડધજ ડૅકોટા વિમાનમાં શ્રીનગર 

મોકલ્યા. હરીસિંહ પાસેથી Instrument of Accession મેળવ્યું અને ભારતીય 

સેનાને વિમાન દ્વારા કાશ્મિર મોકલી. આ કેવી રીતે થયું તેનો પૂરો અહેવાલ

વિખ્યાત પત્રકાર પ્રેમ શંકર ઝાએ ફિલ્ડ માર્શલ માઝેકશૉના ઇન્ટરવ્યૂમાં પ્રકાશિત કરેલ છે.

આપણી સેનાથી અનેકગણી સંખ્યામાં આવેલા કબાઈલીઓના લશ્કર સામે લડતાં 

લડતાં ભારતની પૅરેશૂટ બ્રિગેડના કમાંડર બ્રિગેડિયર મોહમ્મદ ઉસ્માન પૂંચ 

વિસ્તારમાં અને શીખ રેજીમેન્ટના કર્નલ દિવાન રણજીત રાય બારામુલ્લા 

ખાતે વીરગતી પામ્યા. શ્રીનગરની હવાઈપટ્ટીનું રક્ષણ કરી રહેલ કુમાયૂઁ 

રેજિમેન્ટના મેજર સોમનાથ શર્મા વીર થયા. તેમની સાથેના સેંકડો બહાદુર 

સૈનિકોએ ભારતની જમીનના એક તસુભર હિસ્સા પર દુશ્મનનો કબજો 

રહેવા દીધો નહીં. પૂંચના ઝંઘડ વિસ્તારમાં ઘૂસેલા દુશ્મનોને મહાર રેજીમેન્ટે 

અનેક સૈનિકોના બલિદાનના અંતે મારી ભગાડ્યા.

 બ્રિગેડિયર ઉસ્માન અને કર્નલ રાયને પરણોપરાંત મહાવીર ચક્ર અને મેજર 

શર્માને પરમવીર ચક્ર (મરણોપરાંત) એનાયત થયા. 

૧૯૪૮ના આ યુદ્ધ અને બલિદાને ભારતમાં કેટલાક મહત્વના ફેરફાર આણ્યા.

સૌથી મહત્વની વાત : ભારતીય સેના બરખાસ્ત થતાં થતાં રહી ગઈ. ભારતમાં

સેના ન રહી હોત અને તેના સ્થાને પોલીસ હોત તો અત્યારે ભારતની શી સ્થિતિ

હોત તેનો વિચાર કરતાં કમકમા ઉપજે.

આ યુદ્ધને પરિણામે નાગરિકોના મનમાં ભારતીય સેના વિશે દહેશત અને ભયની લાગણી 

હતી તે દૂર થઈ. તેની જગ્યાએ ગૌરવ અને અભિમાનની ભાવના જન્મી.

ત્રીજો પ્રસંગ ભારતના ઇતિહાસ પર, અને ખાસ કરીને નહેરૂજીની પરદેશ 

નીતિ પરના ડાઘ સમાન ગણાયો. હાલનું જે આઝાદ કાશ્મિર છે, તેમાંથી 

દુશ્મનનોને હરાવી, ત્યાંથી તેમને ભગાવવાની સ્થિતિમાં બારતના સૈન્યો હતા 

ત્યારે નહેરૂજીએ કાશ્મિરમાં તત્કાળ યુદ્ધશાંતિની ઘોષણા કરી અને આ 

હુમલાનું નિરાકરણ કરવા માટે યુનાઇટેડ નેશન્સને વિનંતી કરી. નહેરૂજી 

પૂરવાર કરવા માગતા હતા કે તેઓ જીતવાની અણી પર હતા છતાં અહિંસા 

અને શાંતિના પુજારી હોવાથી કાશ્મિરની ‘સમસ્યા’નો હલ વિશ્વ શાંતિના 

મંદિર સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંઘ દ્વારા લાવવા માગતા હતા. 

Capt. Narendra
www.captnarendra.blogspot.com

જિપ્સીની ડાયરી. સમરાંગણની પૂર્વ ભૂમિકા (૧)

સૌજન્યઃ કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે

સમરાંગણની પૂર્વ ભૂમિકા (૧)

વિદ્યાર્થી જીવન દરમિયાન મોટા ભાગના ગુજરાતના કિશોર તથા યુવક વર્ગમાં સૈન્ય 

કારકિર્દી હોઈ શકે એવો વિચાર બહુતાંશે કોઈના મનને સ્પર્શ્યો નહોતો. તે સમયે 

પણ વ્યાવસાયીક ક્ષેત્રમાં કામ કરનાર સજ્જનો તેમના વ્યવસાયના ઉત્તરાધિકારી 

તેમનાં બાળકો બને એવો પ્રયત્ન કરતા. એ જ રીતે રેલ્વે કે સરકારી નોકરી કરનાર 

વડિલોનો પ્રયત્ન એવો રહેતાો કે તેમના બાળકો ‘પેન્શનેબલ અને સુરક્ષિત’ એવી સરકારી નોકરીમાં જાય. આથી બાળકોના ભણતરની દિશા નક્કી કરવાની

 આવે તો ડૉક્ટર – ઇન્જિનિયર પિતા તેમના બાળકોને તે રીતે તૈયાર કરતા. બાકીના વિદ્યાર્થીઓને તેમનાં માતા પિતા તેમની આર્થિક પરિસ્થિતિ 

મુજબ આર્ટ્સ, સાયન્સ કે કૉમર્સ streamમાં મોકલે. તેમાં પણ સમીકરણ હતા. 

આર્થિક સંકડામણ અનુભવતા પરિવારોના બાળક માધ્યમિક શાળાનું શિક્ષણ 

પૂરૂં કરીને તરત નોકરી શોધે. સાધારણ આવકવાળા વાલીઓ તેમનાં બાળકોની 

રુચિ પ્રમાણે આર્ટસ્ કે સાયન્સ કૉલેજમાં મોકલતા, કારણ કે તે સમયે એસએસસી

કરતાં ગ્રૅજ્યુએટ ઉમેદવારોને નોકરીમાં પ્રાથમિકતા અપાતી! અતિ તેજસ્વી 

વિદ્યાર્થીઓને સ્કૉલરશિપ મળતી તેથી તેઓ ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવવા જતા. આ સામાન્ય પરિસ્થિતિ ૧૯૪૦ થી ૧૯૬૦ના દાયકામાં પ્રવર્તતી હતી. 

ખાનગી ક્ષેત્રમાં નોકરીની સુરક્ષિતતાની કોઈ ગૅરન્ટી નહીં તેથી ત્યાં જવાની

કોઈની હિંમત ચાલતી નહીં. બૅંક અને વિમા કંપનીઓમાં લાગવગ અથવા

અમાનત તરીકે મોટી રકમ મૂકવી પડતી તેથી સામાન્ય ઉમેદવારોનું ત્યાં જવાનું ગજું નહીં. 

મિલિટરીની વાત કરીએ તો અમારા બાળપણના દિવસોમાં મિલિટરી વિશે 

જનતાના મનમાં ડરની લાગણી એટલી હદ સુધી હતી કે હથિયાર સાથે 

તેમના આગમનની વાત થતાં જ લોકોમાં ભાગંભાગ થઈ જતી. ૧૯૪૪ થી ૪૭ના 

ગાળામાં દેશમાં કોમી તોફાનો ફાટી નીકળ્યા હતા. ગુજરાતના શહેરોની વાત 

કરીએ તો ૧૪૪મી કલમ જાહેર થઈ હોવા છતાં શેરીના છેડે કે ચૌટામાં લોકો 

હુલ્લડ વિશે ફેલાતી અફવાઓ સાંભળવા ભેગા થઈ જતા. દૂરથી પોલીસના 

ખટારા આવતા દેખાય તો પણ લોકોમાં ખાસ કોઈ પ્રતિક્રિયા નહીં. ખટારામાંથી 

પોલીસ નીચે ઉતરવા લાગે ત્યારે જ લોકો નાસીને ઘરમાં પેસી જતા. બે-ચાર જણા પકડાય તો પોલીસ તેમને ધબેડી ને છોડી દે. દલીલબાજોને ધોલ મારવા 

ઉપરાંત પકડીને લઈ જવાતા. આથી વિપરીત, માર્શલ લૉ જાહેર થયો છે અને મિલિટરી આવી છે’ એવા સમાચાર પ્રગટ થતાં 

જ શેરીઓ ખાલી થઈ જતી. લોકો ઘરમાં પેસી જતા. બારી બારણાં બંધ કરી 

સહુ ઘરમાં બેસી રહેતા. બહાર નીકળવાની કોઈ હિંમત ન કરે કેમ કે માર્શલ લૉમાં 

‘દેખો ત્યાં ઠાર કરો’ની ખુલ્લી સત્તા આપવામાં આવે અને મિલિટરીમૅનનું કામ 

હતું તેમને મળેલા હુકમનું શબ્દશ: પાલન.

આ જાણે ઓછું હોય, મિલિટરીના સૈનિકો ભલે ભારતીય હોય, પણ તેમના વિશે 

ગુજરાતમાં જાણકારી સાવ નહિવત્ હતી. સૈનિકોને શહેરની હદથી ઘણે દૂર, 

કૅન્ટોનમેન્ટમાં એવી જગ્યાએ રાખવામાં આવતા કે તેઓ ક્યાં અને કેવી રીતે 

રહે છે તેનો જનતાને જરા જેટલો ખ્યાલ નહીં. ભારતમાં મિલિટરી સામાન્ય 

જનતાથી અળગી જ રહી. સિવિલિયનો પ્રત્યે તેમની ‘બેરૂખી’નું આ પ્રદર્શન 

શા માટે હતું એ સત્તાધીશો જ જાણે !

આઝાદી પહેલાં ‘તાજ’ના હથિયાબંધ દુશ્મન, ભલે તે દેશી કે વિદેશી હોય, તેમને 

નેસ્તનાબૂદ કરવા માટેનું સરકારનું સૌથી કારગર શસ્ત્ર હતું ‘બ્રિટિશ 

ઇંડિયન આર્મી.’ ખાસ કરીને જલિયાઁવાલા બાગના કત્લેઆમ પછી જનતાના 

મનમાં આ અંગ્રેજ અફસરો અને તેમની કમાન નીચેના ભારતીય સૈનિકોની 

છબિ અંકાઈ ગઈ હતી. 

અહીં ખાસ કહેવું જરૂરી છે કે ભારતીય સેનાએ પહેલા અને બીજા 

વિશ્વયુદ્ધમાં અતુલ્ય પરાક્રમ બતાવ્યું હતું. તેમ છતાં આપણા અફસરો 

અને જવાનોની વીરતા અને વિજયની વાતોને અંગ્રેજ સરકારે વિશેષ 

પ્રસિદ્ધી આપી નહોતી. 

આના ફક્ત બે જ દાખલા આપીશું.

૧. પહેલા વિશ્વયુદ્ધમાં બ્રિટન અને તેના મિત્ર રાજ્યોની લડાઈ જર્મની, ઑસ્ટ્રિયા અને તુર્કસ્તાનના ઑટોમન સામ્રાજ્યની સંયુક્ત સેનાઓની વિરૂદ્ધમાં હતી.  હાલના ઇઝ્રાએલ, પૅલેસ્ટાઈન અને જોર્ડન તુર્કસ્તાનના ઑટોમન સામ્રાજ્યનો હિસ્સો હતા. રણ જેવા આ પ્રદેશમાં તુર્કસ્તાનની વિશાળ સેનાનો સામનો કરવા અંગ્રેજ સરકારે ભારતની દેશી રિયાસતોના રિસાલાઓની સંયુક્ત સેના – Imperial Lancers Brigade તૈયાર કરી સમુદ્રમાર્ગે ઈજિપ્ત મોકલી, અને ત્યાંથી નેગેવ (Negev)ના રૂક્ષ રણમાં. ની ઇમ્પિરિયલ લાન્સર્સમાં ભાવનગર અને ઇડરના રિસાલાઓએ અગ્રગણ્ય ભાગ ભજવ્યો હતો. ભાવનગરના કર્નલ જોરાવરસિંહજી (જોરૂભા) અને તેમના સેકન્ડ-ઇન કમાંડ રિસાલદાર મહોબતસિંહજીએ ‘ચાર્જ ઓફ ધી લાઇટ બ્રિગેડ’ની જેમ પોતાના તલવારધારી રિસાલા (Cavalry)થી હુમલો કર્યો અને ઑટોમન – તુર્કી સેનાના રિસાલાને પરાસ્ત કરી હાઈફા બંદર પર અને પૅલેસ્ટાઈનના અન્ય પ્રદેશો પર કબજો કર્યો હતો. આજે પણ ઇઝરાએલ Haifa Day’ તરીકે જાણીતા ભારતીય અશ્વદળના વિજયને ઉજવે છે. ભાવનગર રિસાલાના આ બન્ને અફસરોને વીરતાના મેડલ અર્પણ થયા હતા. આમાંના રિસાલદાર મહોબતસિંહજીના પ્રપૌત્રી હાલ શિકાગોમાં રહે છે.

૨. આ પ્રમાણે બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં જામનગરના રાજપરિવારના મેજર

રાજેન્દ્રસિંહજીએ તેમની 2 Lancer Regimentની ટુકડીનું નેતૃત્વ લઈ લિબિયાના રણમાં અજેય ગણાતા જર્મન સેનાપતિ ફિલ્ડ માર્શલ રોમેલની સેનાનો ઘેરો તોડી, જર્મન સૈનિકોને બંદી બનાવ્યા હતા. શૌર્યના આ કામ માટે તેમને Distinguished Service Order એનાયત થયો હતો. રાજેન્દ્રસિંહજી આગળ જતાં ફિલ્ડ માર્શલ કરીઆપ્પા બાદ ભારતીય સેનાના કમાંડર-ઇન-ચીફ થયા. સુરતના વ્યાપારી પરિવારના તેજસ્વી યુવાન કૅપ્ટન નલીનકુમાર ધીરજલાલ નાણાવટીએ બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં ઇટાલીના પહાડોમાં આવેલ જર્મન સેનાનો અભેદ્ય કિલ્લો મૉન્ટે કૅસિનો પર તેમના કમાન હેઠળની મરાઠા લાઇટ ઇન્ફન્ટ્રીની ટુકડીને લઈ હુમલો કર્યો હતો. પોતે ઘાયલ થયા હોવા છતાં તેમણે અંગત નેતૃત્વ કરી હાથોહાથની લડાઈ બાદ અંગ્રેજ સેનાનો કત્લેઆમ કરતી જર્મન મશીનગન્સ પર હુમલો કરી જર્મન સેનાની આ કિલ્લેબંધી સર કરી હતી. કૅપ્ટન નાણાવટીના

 શૌર્યની કદર કરવા સરકારે તેમને  Military Cross અર્પણ કર્યો હતો. બ્રિટિશ સૈન્યના બહાદુરી માટેના સર્વોચ્ચ ગણાતા વિક્ટોરિઆ ક્રૉસ બાદ મિલિટરી ક્રૉસ ગણાય છે, કૅપ્ટન નાણાવટી આઝાદી બાદ આગળ જતાં કાશ્મિરમાં ૧૫૦૦૦ સૈનિકોના સેનાપતિ તરીકે મેજર જનરલના પદ પર પહોંચ્યા હતા. એક હૅલિકૉપ્ટર અકસ્માતમાં તેમનું અવસાન થયું.  

આ યોદ્ધાઓ વિશે ગુજરાતમાં બહુ ઓછા લોકો જાણે છે. મારી પોતાની વાત કરૂં તો જનરલ રાજેન્દ્રસિંહજી સિવાય ભારતની સેનામાં ગુજરાતીઓ હતા કે કેમ, તે પણ હું નહોતો જાણતો! 

આમ મિલિટરી પ્રત્યે અનેક  પ્રકારની ગેરસમજ, ભયની લાગણી અને નાખુશીની હોવા છતાં અમારા મનમાં આઝાદી બાદ મિલિટરી વિશેની છાપ સાવ બદલાઈ ગઈ. આ વિશે આવતા અંકમાં વાત કરીશું.

Posted by Capt. Narendra at 12:18 AM

જિપ્સીની ડાયરી – નવેસરથી : નિવેદન

સૌજન્યઃ કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે

જિપ્સીની ડાયરી – નવેસરથી : નિવેદન

જિપ્સીએ ૨૦૦૮ની સાલમાં બ્લૉગજગતમાં પ્રવેશ કરવાનો વિચાર કર્યો ત્યારે તેને કેવા સ્વરૂપમાં રજુ કરવો તેની કોઈ યોજના નહોતી ઘડી. નામ સુઝ્યું ‘જિપ્સીની ડાયરી’. પહેલો અંક બહાર પડ્યા બાદ થયું કે સૈન્યજીવનના છુટાછવાયા પ્રસંગોને બદલે તેની કડીબદ્ધ શ્રેણી બનાવીએ તો વાચકોને ખ્યાલ આવે કે ગુજરાતી યુવાન સૈન્યમાં શા માટે જોડાય છે. 

ગુજરાત સમૃદ્ધ રાજ્ય છે. આપણે ત્યાં વ્યવસાયની ઉણપ કદાપિ ભાસી નથી. રાજ્યમાં નહીં તો દેશમાં અન્યત્ર, અને ત્યાંથી આગળ વધવાની તક મળે તો પરદેશમાં આપણા સાહસિકો ગયા છે. તેમ છતાં ઘણા યુવાનો સૈન્યમાં ક્યા કારણસર જાય છે એવી વિમાસણ જનતામાં થાય તે સ્વાભાવિક છે. આ જાણે ઓછું હોય, તેમ આ વિશે ગેરસમજ પણ પ્રવર્તતી હતી. એક વાર જિપ્સીનાં પત્ની – અનુરાધા – બસમાં પ્રવાસ કરી રહ્યાં હતાં. તેમની બાજુમાં બેઠેલાં એક બહેને વાતવાતમાં પૂછ્યું, “તમારા પતિ શું કરે છે?”

“એ મિલિટરીમાં છે. અત્યારે બોર્ડર પર.”

“બહેન, તમે આમ તો સારા, સુખવસ્તુ પરિવારનાં લાગો છો, તો તમારા પતિ મિલિટરીમાં શા માટે ગયા? જે માણસની આગળ પાછળ કોઈ ન હોય એવા લોકો જ મિલિટરીમાં જતા હોય છે.”

‘ડાયરી’ને મૂર્ત સ્વરૂપ આપવાનું નક્કી થયું ત્યારે આ ગેરસમજ દૂર કરવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ એવું લાગ્યું. 

ગુજરાતને ભારતના અન્ય નાગરિકો ભલે ‘બિઝનેસ-માઇન્ડેડ’ કહે, પણ આપણો પ્રદેશ બુદ્ધિપ્રધાન છે. રાજકીય વિચારોમાં અગ્રેસર. આથી જ તો ગુજરાતના બે યુગપુરુષોએ ભારતનું ભવિષ્ય ઘડ્યું અને આજે તે વિશ્વના ફલક પર અગ્રેસર છે : મહાત્મા ગાંધી અને સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ. આ ઉપરાંત ઓછા જાણીતા પણ યોગદાનની દૃષ્ટિએ ઉચ્ચ કોટિના રાજપુરૂષો થઈ ગયા. જેમ કે લોકસભાના સ્પીકર ગણેશ વાસુદેવ માવળંકર, દેશના સફળ નાણાંપ્રધાન મનુભાઈ શાહ, લોકસભાના સભ્ય ઇન્દુભાઈ યાજ્ઞિક, જયસુખલાલ હાથી. સિવિલ સર્વિસમાં અમૂલ્ય ફાળો આપનારા વિચક્ષણ અફસરો અને ભારતીય સેનાના ઉચ્ચ કક્ષાના પ્રખ્યાત  અફસરો (પણ ગુજરાતમાં અજાણ્યા રહી ગયા) ગયા જેમના વિશે ભવિષ્યમાં વાત કરવાનો પ્રયત્ન કરીશ. શરૂઆતમાં જિપ્સીની વાત.

અહીં એક વાત કહેવા જેવી છે. જિપ્સીએ તેના જીવનકાળમાં કોઈ ડાયરી કે રોજનીશી લખી નહીં. તેના જીવનમાં જે જે થતું ગયું, તેની સ્મૃતિની છીપમાં કંડારાતું ગયું. જે મહાપુરુષોએ તેમની કૃપાપ્રસાદી તેને આપી તેને યાદગિરીના પુસ્તકમાં અણમોલ પુષ્પની જેમ સંઘરી. માતા પિતા-પૂર્વજોએ સિંચેલા સંસ્કારો, અરૂણકાંત દિવેટિયાસાહેબ જેવા શિક્ષકોએ બતાવેલી નવદિશા અને માર્ગદર્શન, નિ:સ્વાર્થ મિત્રો અને સહયાત્રીઓએ કરાવેલ માનવતાનું દર્શન, નિસર્ગે કરાવેલ તેની વિશાળતા અને અપરિમિત સૌંદર્યની અનુભૂતિ તથા કાર્ય-કારણની પેલે પારના અનુભવોની ઘટમાળ – આ સૌની આભારવંદના કરવાનો જે પ્રયત્ન થયો તેમાં ઉદ્ભવી ‘જિપ્સીની ડાયરી’. અહીં એક નિવેદન કરીશ: જિપ્સીએ તેના જીવનમાં જે જોયું, અનુભવ્યું અને યાદ આવતાં ફરી તાદૃશ્ય થયું તે લખ્યું. તેમાં નથી કોઈ અતિશયોક્તિ, નથી મિથ્યાવચન કે નથી કલ્પનાના ઘોડા પર બેસીને દોડાવેલી કોઈ તરંગકથા. અહીં વર્ણવેલા કાર્ય-કારણની પેલે પાર જેવા લાગતા પ્રસંગો તે વખતે સત્ય હતા અને આજે પણ એટલા જ સાક્ષાત અને સાતત્યપૂર્ણ છે. જિપ્સીના જીવનના તે મહત્વના અંશ છે. તે સ્વીકારવા કે નહીં તે આપની મરજીની વાત છે. આપના જીવનમાં પણ એવા પ્રસંગો આવ્યા હશે જેનું કારણ કે પરિણામ સમજી શકાયું ન હોય.

બ્લૉગની શરૂઆતથી જ જિપ્સીને અમૂલ્ય મિત્રો મળ્યા. અમદાવાદના ટાઈમ્સ ઑફ ઇંડીઆ અને ઇકોનૉમિક ટાઈમ્સના ગ્રુપ સંપાદક સ્વ. તુષારભાઈ ભટ્ટ, આપણા લોકપ્રિય સાહિત્યકાર રજનીકુમાર પંડ્યા, હરનીશભાઈ જાની અને જુગલકિશોરભાઈ વ્યાસ, સુરેશભાઈ જાની અને ચિરાગ પટેલ જેવા બ્લૉગર તથા વિદુષી પ્રજ્ઞાબહેન વ્યાસ જેવા સમીક્ષકનું માર્ગદર્શન અને પ્રોત્સાહનને કારણે ‘જિપ્સીની ડાયરી’ એક વિશેષ વાચક વર્ગમાં સ્થાન મેળવી શકી. મારા કૉલેજ કાળના મિત્ર અને મુંબઈના ખ્યાતનામ કૉર્પોરેટ ઍટર્ની ગિરીશભાઈ દવેએ ખાસ આગ્રહ કર્યો કે આને પુસ્તકરૂપે બહાર પાડવી. ભાવનગરની શામળદાસ કૉલેજના પ્રાચાર્ય ડૉ. ગંભીરસિંહજી ગોહિલે હસ્તપ્રતનું સંપાદન કર્યું, બોપલના પુસ્તકશિલ્પી અપૂર્વભાઈ આશરે તેને એક પ્રતિમાની જેમ ઘડી. ગુર્જર સાહિત્ય મંદિરે પ્રકાશિત કરી..જિપ્સીની ડાયરી
ગુજરતના સાહિત્યરસિકોએ આ પુસ્તકને સ્વીકાર્યું તેનું કારણ એ નહોતું કે કૅપ્ટન નરેન્દ્રનું એક ‘લેખક’ તરીકે કોઈ અસ્તીત્વ હતું. કદાચ એકાદ પુસ્તકના અનુવાદક તરીકે?  હા! આની પાછળ નાનો સરખો ઇતિહાસ છે.વર્ષો પહેલાં લંડનમાં સ્થાયી થયેલા આ ભૂતપૂર્વ સૈનિકને પાકા પાનાંની નોટબુકમાં મરાઠીમાં લખેલી એક હસ્તપ્રત મળી : નામ હતું “माझी जीवनकथा” લેખિકા હતાં વિમલાબાઈ.  ફક્ત ‘ચોથી ચોપડી’ સુધી ભણેલાં આ મહિલાની ભાષા અત્યંત સરળ અને હૃદયસ્પર્શી હતી. વળી એવી મૃદુ શૈલીમાં તે લખાઈ હતી કે તે વાંચીને આ સૈનિક ભાવવિભોર થઈ ગયો. એક એવી ઉત્કટ ભાવનાત્મક લહેરમાં તે ખેંચાઈ ગયો કે ક્યારે તેનું “બાઈ”ના શિર્ષકથી ગુજરાતીમાં ભાષાંતર કરવા લીધું અને ક્યારે તે પૂરૂં થયું, તેનું તેને ભાન પણ ન રહ્યું.  સ્વાતિ પ્રકાશનના શ્રી. શિવજીભાઈ આશર – જેમણે તેમના કલકત્તાના નિવાસ દરમિયાન ત્યાંના ‘નવોદિત’ ગુજરાતી લેખકો ચંદ્રકાંત બક્ષી અને શિવકુમાર જોશીને પહેલો ‘બ્રેક’ આપ્યો હતો, તેમણે વાંચ્યું અને સુપ્રસિદ્ધ લેખિકા વર્ષાબહેન અડાલજા પાસે મોકલ્યું. બહેને “હિંચકે બેઠાં’..ના શિર્ષક નીચે પ્રસ્તાવના લખી. સ્વ. ભોળાભાઈ પટેલ, સ્વ. વિનોદ ભટ્ટ જેવા વરીષ્ઠ વિવેચકોએ તેને વધાવી લીધું. જન્મભૂમિ-પ્રવાસીએ તેને તે વર્ષના “દસ સર્વશ્રેષ્ઠ પુસ્તકો જે સૌએ વસાવી લેવા જોઈએ”માં સ્થાન આપ્યું. બસ, “બાઇ”ના અનુવાદક-સંપાદક તરીકે એક ખૂણામાં લખાયેલ આ નામ વાચકોની યાદદાસ્તમાં રહી ગયું હશે. તેથી જ કે કેમ લોકોએ ‘જિપ્સીની ડાયરી’ કુતૂહલથી વાંચી. ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીને ૨૦૧૨ના વર્ષ માટે આ પુસ્તક નોંધપાત્ર લાગ્યું. ‘ગુજરાત મિત્ર’ના કટાર લેખક સ્વ. ડૉ. શશિકાંતભાઈ શાહે ડાયરીને સંક્ષિપ્તરૂપે નાનકડી પુસ્તિકાના અવતારમાં પ્રકાશિત કરી. સુરતના વિખ્યાત હીરાના નિકાસકાર શ્રી. સવજીભાઈ ધોળકીઆએ તેની દસ હજાર નકલ છપાવી વિનામૂલ્યે વહેંચી હતી. જામનગરના જાણીતાં લેખિકા વૈશાલીબહેન રાડિયાએ ‘ડાયરી’ના આધારે “રાવિ જ્યારે રક્તરંજિત થઈ’ના શિર્ષકથી લઘુથાની સ્પર્ધામાં ભાગ લીધો અને તેમને પ્રથમ પારિતોષિક મળ્યું. આ સૌનું શ્રેય ભારતના સૈનિકોના શૌર્યને જાય છે. જિપ્સીએ માત્ર કથાકારનું કામ કર્યું હતું.આ છે ‘ડાયરી’ની પૂર્વકથા.

“જીસ કી બીવી મોટી…..”

પ્રવીણ શાસ્ત્રી

“જીસ કી બીવી મોટી…..”

Jiski biwi moti uska bhi bada naam hai, Aisa Bhi Hota Hai, 11 August 2015  Samaa Tv - YouTube

એક મોટો ધમાકો. ભમ્મ્મ્મ. એક મોટી ચીસ. બિચારો મનિષ ઓફિસ રૂમમાંથી બેડરૂમ  તરફ દોડ્યો અને દૃશ્ય જોઈ બારણાં પાસે થંભી ગયો.

‘ઓય મા મૈ તો મર ગઈ. મેરે મન્નુને હી મુઝે માર ડાલા. સુરેખા પર બોલીવુડી હિન્દી ભાષાની અસર મોટી હતી.  અરે મને સુખ્ખેથી મરવા પણ ના દીધી, મઈ તો મર ગઈ.’ સુરેખાનું કલ્પાંત ચાલુ જ હતું. ‘મેરે બાપને તેરે સાથ શાદીકી પરમિશન દી, ઇસ પાપ સે આજ મુઝે લટકના પડા. મેરા વેલેંટાઈન બીગડ ગયા.’

સુરેખાનું કલ્પાંત હિન્દી ગુજરાતી ભાષામાં ચાલુ હતું. છેલ્લા વીશ વર્ષથી એની ધમકી ચાલુ જ હતી કે ‘મનિયા, તું કોઈ બી પટાકડી સાથે લફરામાં પડશે તો હું પંખે લટકી જઈશ. પણ દરેક ગરબડ વખતે મનિષે એને સમજાવી પટાવી દીધેલી. કોઈ મોટી ગરબડ નહીં પણ હસી મજાક અને જરા તરા ટચી ટચી. હેંડસમ હસબંડ પ્રેમથી સોરી કહી સમજાવતો અને સુરેખા સમજી પણ ગયેલી, અત્યાર સુધી સુરેખા અને પંખો સલામત હતો. પણ આજની વાત જૂદી હતી. આજે પંખો તૂટ્યો પત્ની લટકી નહિ અને બિચારી બેડ પર જ પડી ગઈ. એને ખબર હતી કે એકાદ દિવસ તો આવું થવાનું જ છે. અને તે આજે થયું. મનિષ હસતો હતો.

મનિષ બારસાખનો ટેકો લઈને હસતો હતો. સુરેખા આંખો બંધ કરીને બરાડતી હતી.

સુરેખા એટલે ખરેખર સુરેખા. એના ખભાથી પગની પાની સુધી એક પણ વળાંક  દેખાય નહીં. જાણે તદ્દન સીધી લાઈનનું એક મોટું ડ્રમ. એ મહાકાય ૧૨૦ કિલો એટલે કે લગભગ ૨૬૦ પાઉંડની સુરેખાની દેહલતા બેડપર ચત્તીપાટ પડી હતી.. એના શરીર ઉપર સીલીંગ ફેન પડ્યો હતો. અને નફ્ફટ મનિષ એને મદદ કરવાને બદલે બારણે ઊભો રહીને હસતો હતો.

સુરેખાએ આંખો ખોલી. મનિષને હસતો જોઈને એણે બરાડો પાડ્યો ‘બેશરમ, આ ફેન હટાવ અને મને બેઠી કર. હું મરવા પડી છું અને તને હસવાનું સૂઝે છે?’

‘વીશ વરસ પહેલાં હું પડ્યો તો ત્યારે કેટલા બધા હસ્યા હતા એ યાદ છે? આજે મને હસવા દે. મને એક ફોટો લેવા દે પછી તને હેલ્પ કરું. સુરેખાને એ ભૂતકાળનો પ્રસંગ યાદ આવી ગયો. બિચારી દુખમાં યે હસી પડી.

એકવીશ વર્ષ પહેલાં મનિષ કુમળો હસમુખો હેન્ડસમ કોલેજીઅન હતો. એના પિતાજી,  દાનાચંદ ઝવેરીને ત્યાં સામાન્ય સ્થિતિના મુનિમજી હતા અને સુરેખા મનિષની કોલેજમાં જ ભણતી, દાનાચંદ ઝવેરીની એકની એક દીકરી હતી. દાનાચંદ આમતો કંજૂસ પણ એના મુનિમજીના દિકરાને કોલેજમાં ભણવાનો ખર્ચો આપતો. આમ સુરેખા મનિષના બાપના શેઠની દિકરી હતી.મનિષ ભણવામાં હોંશિયાર હતો. એની આજુબાજુ રૂપાળી છોકરીઓ વિંટળાયલી રહેતી. સુરેખા પણ એમાંની એક. બધીને મનિષ ગમે તો સુરેખાને કેમ ના ગમે! સુરેખા ભલે જાડી હતી પણ રૂપાળી તો હતી જ.

             એકવાર કોલેજ ફંકશનમાં સ્ટેજ પર મનિષે લાવારિસ મુવીનું, અમિતાભ બચ્ચનનું, ‘મેરે અંગનેમે તુમ્હારા ક્યા કામ હૈ’ ગીત ગાયું. જીસકી બીબી મોટી ઉસકાબી બડા નામ હૈ લાઈન પર સુરેખા સ્ટેજ પર પહોંચી ગઈ. સ્ટેજ પર મનીષનો હાથ પકડી ડેન્સ કરવા માંડ્યો અને નાચતા કુદતાં ભારે શરીરની સુરેખા પડી ગઈ. એણે મનિષનો હાથ પકડ્યો હતો એટલે તે પણ એના પર પડ્યો. 
             ઓડિયન્સમાંથી બધાએ એકની એક લાઈન ગાવાની ચાલુ રાખી. જિસકી બીવી મોટી ઉસકા ભી બડા નામ હૈ બિસ્તર પે લિટા દો ગદ્દે કા ક્યા કામ હૈ. કોલેજનું ઑડિટોરિયમ હાસ્ય અને તાળીઓથી લાંબો સમય ગાજતું રહ્યું. એના ફોટા લોકલ ન્યૂઝ પેપરમાં પણ આવ્યા. છોકરીઓથી ઘેરાયલા મનિષની ઘણાં અદેખાઈ કરતાં. એમને મનિષને ટ્રોલ કરવા માંડ્યો. એને  કે સુરેખાને જુએ એટલે બધા ગાવા લાગતાં. જિસકી બીવી મોટી….
             બસ થઈ રહ્યું. સુરેખાએ જીદ પકડી. પરણીશ તો મનિષને જ. મનિષ નહિ પરણે તો હું પંખે લટકી જઈશ. મા વગરની એકની એક દીકરી જીદ કરે એ બાપથી કેમ સહન થાય. “યે હાથ હમકો દે દે ઠાકુર”ની અદાથી દાનાચંદે મુનિમજીને કહ્યુ “મુનિમજી તહારો છોરો મન્હે આપી દે”  ધમકી કામ ન કરી એટલે દાનાચંદ લાંબો થઈને બાપ દીકરાને પગે પણ પડ્યો. મનિષ અને એના બાપા દાનાચંદના ઉપકાર હેઠળ દબાયલા હતા. એમનાથી બાપદીકરીનું દુઃખ ના જોવાયું. કંકોતરીઓ વહેંચાઈ ગઈ. શરણાઈ વાગી. મંગળ ગીતો ગવાયા અને સુરેખાએ પંખે લટકવાનું માંડી વાળ્યું.

સુરેખા કાંઈ સાસરે જાય? મનિષે જ સાસરવાસ કરવાનો હતો. પ્રથમ રાત્રીએ મહેફીલ પુરી થતાં માળ પરના શયન ખંડમાં જવાનું હતું. સુરેખાએ જીદ પકડી. મન્નુ મને ઉંચકીને ઉપરના બેડરૂમમાં લઈ જા, ‘પ્લીઝ, કેરી મી. મનિષ આમ તો દેખાવડો અને તંદુરસ્ત. એણે સુરેખાને બધાના દેખતાં ઉંચકી પણ ખરી, બે પગથીયા ચઢ્યો પણ ખરો; પણ…..સુરેખાનું મહાકાય તનબદન અને સિલ્કી સુંવાળું પાનેતર. પગ સર્યો. મનિષ પડ્યો અને એની ઉપર પડી સુરેખા. બધા ખૂબ હસ્યા. પરાણે મનિષ પણ હસ્યો. બસ આખી જીંદગી પરાણે હસતો જ રહ્યો. આજે સુરેખાને બેડ પર ચત્તી પડેલી સુરેખાને જોઈને ભૂતકાળની વાત યાદ આવી અને બિચારાથી હસાઈ ગયું.

સુરેખા મેદસ્વી હતી એ જ મોટી ખોડ. ભારે શરીરવાળી બધી જ વ્યક્તિઓ મોટે ભાગે પ્રેમાળ અને આનંદી જ હોય છે. કોલેજના છોકરાઓ મનિષની મશ્કરી કરતા. મનિષ અને સુરેખાના કાર્ટૂનો દિવાલ પર ચોંટાડતા. છોકરીઓ ‘હાય મેરે જાનુ’ કરીને નિસાષા નાંખતી. અને પરિણીત મનિષની મૈત્રી શોધતી. હવે એમાં મનિષનો શો વાંક.

સુરેખાએ પિતાશ્રીને કહી દીધું. અમારાથી ઈન્ડિયામાં ન જ રહેવાય. અમારે અમેરિકા જવું છે. પિતાશ્રીએ ખટપટ કરીને પૈસા વેરીને કોઈ કોલેજમાં મનિષ અને સુરેખાને એડમિશન અપાવી દીધું. સુરેખાથી તો ન ભણાયું પણ મનિષ ભણ્યો, ચાર્ટર એકાઉંટન્ટ થયો અને પોતાની એકાઉંટિંગ ફર્મ શરૂ કરી. અમેરિકન કોલેજમાં સાથે ભણતી અમેરિકન સુંદરીઓને પોતાની ઓફિસમાં નોકરીએ રાખી. સુરેખા અને મનિષનો સંસાર સારો ચાલતો હતો.

સરસ મજાનું મોટું ઘર લીધું. ઘરના જ એક ભાગમાં મોટો ઓફિસરૂમ પણ બનાવ્યો.

“મન્નુ બધ્ધા રૂમમાં સિલીંગ ફેન લગાવી દે”

“ડાર્લિંગ, વી હેવ ફોર ઝોન સેન્ટ્રલ એરકંડીશન.  વી ડોન્ટ નીડ સિલીંગ ફેન”

“ ડિયર તું જો લફરાબાજી કરે તો મારે લટકી જવા ફેન તો જોઈએ એટલે જોઈએ જ” આપણો મનિષ જન્મથી જ રસિક સ્વભાવનો. એને મહિલાઓ ગમે અને સનારીઓને પણ એની વાતો ગમે. જાણે ગોપીઓની વચ્ચેનો કનૈયો. એવા વરને સાચવવા સુરેખાએ જાત જાતના પ્રલોભનોની સાથે જાત જાતની ધમકી આપવી પડે.

મનિષની ઓફિસમાં સુંદર છોકરીઓ કામ કરે. બધીને જ હેંડસમ બોસની વ્હાલી થવાનું ગમે. વગર પૈસે ઓવરટાઈમ કરવા પણ તૈયાર. આવી લપસણી ઓફિસમાં મન્નુનો પગ સરે અને મન્નુ લપસે એ શક્યતા સવાસો ટકાની. મન્નુ લપસે તો સુરેખા ફેનપર લટકે એ વાત પણ દોઢસો ટકાની; એમાં જરાયે શંકા નહિ. બિચારો મન્નુ. મિઠાઈની દુકાન સામે ભૂખ્યા ઉભેલા બાળક જેવો. આજે  મનિષ પૂરો પિસ્તાળીશનો હતો. જાણે મિઠાઈ સામે બેઠેલો ડાયાબેટીક પેશન્ટ. મન્નુ સુરેખાને  હૃદયથી ચાહતો પણ મનડું તો હજુ રંગીન જ રહ્યું હતું. ઓફિસ ગર્લના ફોન નંબર યાદ રહેતા પણ નામ યાદ નહોતા રહેતા. દરેક છોકરીઓને તે “હાય હની”, “હાય સ્વીટી’ વિગેરેથી બોલાવતો. વીશ વર્ષમાં કોઈ એ પણ “મી ટૂ” ની ફરિયાદ કરી ન હતી.

મનિષ શોધી શોધીને સ્માર્ટ, મહેનતુ, ઈંટેલિજન્ટ અમેરિકન સુંદરીને પરસનલ આસિસ્ટન્ટ તરીકે  હાયર કરતો અને થોડા જ સમયમાં સુરેખા એ રૂપાળીઓને ફાયર કરાવતી. છેલ્લે કંટાળીને એણે એક પરિણીત ગુજરાતણને પરસનલ આસિસ્ટનન્ટ તરીકે હાયર કરી. લાંબી પાતળી ઝિરો ફિગરવાળી મધુનો પતિ જાડીયો અને ટાલીયો હતો. બિચારી મધુ પોતાના કરતાં તેના બોસની વધુ દયા ખાતી. બન્ને અનેક રીતે સમદુખીયા હતા. એક દિવસ મધુ મનિયા માટે મેથીના મુઠીયા લઈ આવી. મુઠીયામાં તો વાંધો ન હતો પણ મધુએ મનિયાના મોંમાં જાતે મુઠીયું મુક્યું અને ચાર હોઠ વચ્ચેનું મેથીનું મુઠીયું અદ્ર્ષ્ય થઈ ગયું. સુરેખા એ જોઈ ગઈ.

ખલ્લાસ. બે દિવસ “હવે તો પંખે લટકી જ જઈશ” ની સતત નોટિસના ત્રાસને કારણે મધુને છૂટી કરી.

એક વર્ષ પહેલાં જ આધેડ ઉમ્મરની એક બ્લેક જમૈકન મહિલા એલિઝાબેથને પરસનલ આસિસ્ટન્ટ તરીકે હાયર કરી. એની ઉમ્મર લગભગ પંચાવન વર્ષની. કામ સાથે કામ. બોસની સાથે બીજા કોઈ નખરા નહિ. ઓફિસ મેનેજર તરીકે બાહોશ. બધાની કામની વહેંચણી એવી કરી દીધી કે બધી છોકરીઓને દોડી દોડીને બોસ પાસે જવાની જરૂર જ ન પડે. સુરેખાને એલિઝાબેથ બહેન ગમી ગયા. એને શાંતિ થઈ ગઈ.

પછી તો કોવિડની મહામારી શરૂ થઈ. બધાએ ઘરેથી જ કામ કરવા માંડ્યું. બાર પંદર છોકરીઓથી ગુંજતી ઓફિસમાં હવે મનિષ એકલો જ કામ કરતો થયો. જરુર પડે તેને બે ચાર કલાક માટે ઓફિસમાં બોલાવી લેતો. જ્યારે કોઈ એંપ્લોયી કામ કરવા આવે ત્યારે સુરેખા ઓફિસમાં આંટો મારતી જ હોય. ખાત્રી કરી લે કે માસ્ક પહેરેલો છે કે નહિ. મનિષને તો ડબલ માસ્ક પહેરાવે. અને દશ ફૂટનું ડિસ્ટંસ રખાવે.

એલિઝાબેથ આવે ત્યારે એને જરા પણ ચિંતા નહિ. એ તો હાથમાં ગ્લોવ્ઝ પહેરે. મોં પર માસ્ક અને ફેસ શિલ્ડ પણ પહેરે. એ આવવાની હોય ત્યારે સોરેખાને ખુબ શાંતિ.

આજે વેલેંટાઈન ડે હતો. દર વેલેંટાઈન ડે પર મનિષ સુરેખાને સ્પેશીયલ બુકે આપતો. વચ્ચે લાલ તુલિપ્સ અને આજુબાજુ ચાર રંગના ગુલાબો.  ભારતના વરરાજાના હાથમાં હોય એવો મોટો કલગો. અને મસમોટું હાર્ટશેઇપ ચોકલેટ બોક્ષ. આજે પણ બિચારો મનિષ સવારે વહેલો ઉઠીને ફ્લોરિસ્ટને ત્યાં જઈને ફ્રેસ બુકે લઈ આવ્યો હતો. સુરેખાની સવાર દશ વાગ્યે થાય.

સવારે આઠ વાગ્યે અચાનક જ એલિઝાબેથ થોડા પેપર પર સહિ કરાવવા આવી પહોંચી. આંખનું કાજળ કાળા ગાલ પર પ્રસર્યું હતું. કપડાં પણ અવ્યવસ્થિત હતા. ઊંઘમાંથી ઊઠીને જ સીધી આવી પહોચી હોય એમ લાગતું હતું. સુરેખા હજુ ઉંઘતી હતી.

‘વ્હોટ હેપન ડીયર બેટ્સી?’ એલિઝાબેથને કોઈ લીઝ કહે ને કોઈ બેથ કે બેટ્સી પણ કહે.

‘નથ્થીંગ’

‘પ્લીઝ ટેલ મી. સમથીગ બેડ હેસ હેપન્ડ ટુ યુ. કંઈક તો ખોટું થયું છે. મનિષથી કોઈ પણ મહિલાનું દુઃખ સહન ન થાય.

‘માય બોય ફ્રેંડ બ્રોકઅપ વીથ મી લાસ્ટ નાઈટ. વી વેર ઈન રિલેશનશીપ ફોર લાસ્ટ ફિફટીન યર્સ. આઈ ડિડ નોટ સ્લીપ લાસ્ટ નાઈટ.’

આ હાયમાં બિચારી બેટ્સી અને મનિષના માસ્ક ભુલાઈ ગયા હતા. ખૂણામાં મૂકેલો કસ્ટમાઈઝ બુકે જોઈને એ ચોધાર આંસુએ રડી પડી. ‘વ્હાઈ હી હેસ ટુ લીવ મી એલોન ઓન વેલેંટાઈન ડે. નો ફ્લાવર્સ, નો ડાર્ક ચોકલેટ, નો ગિફ્ટ્સ, વ્હાઈ મી.’

મનિષ ભાન ભૂલ્યો. સુરેખા ઉઠે તે પહેલાં બીજો બુકે અને ચોકલેટ લઈ આવીશ એમ વિચારી, દયા ભાવથી સુરેખા માટે લાવેલ બુકે અને ચોકલેટ પેકેટ એલિઝાબેથને આપી દીધું. એને હગ કરી. ગાલ પર ગાલ ઘસાયા. અને જરા હોઠ પણ અડ્યા. શક્ય છે કે હગ કરતી વખતે મનિષના હાથ આમ તેમ ફર્યા પણ હોય. બસ એટલું જ.

‘હેપ્પી વેલેંટાઈન ડે બેટ્સી.’

બેટસીનો વેલેંટાઈન ડે સુધરી ગયો. બેટસી નું ઓફિસ કામ પતી ગયું. બન્ને છૂટા પડ્યા. અને મનિષ બેટ્સી પાછળ બીજો બુકે લાવવા બહાર નીકળવાની તૈયારી કરતો હતો અને મોટો ધમાકો અને સુરેખાની રાડ સંભળાઈ.

રાડનું કારણ….?

આજે રોજ કરતાં સુરેખા વહેલી ઉઠી. મનિષનું બેટ્સી સાથેનું દયાભાવનું આલિંગન સુરેખાએ જોયુ. મનિષને પોતાને પણ ખબર બ હતી પણ સાહજિક રીતે જ બિચારાનો હાથ ખોટી જગ્યાએ પહોંચી ગયો હતો. અને તે સુરેખાબેનના ધ્યાનમાં આવી ગયું હતું. પંખે લટકવાનું પુરતું કારણ હતું. એના બેડ ઉપર જ ફેન હતો. એ બેડ પર ઉભી થઈ તો માથે પંખો નડ્યો. અરે ભગવાન, લટકી જવાય એટલી ઉંચાઈ પણ નથી. એણે બન્ને હાથથી પંખાની બ્લેડ પકડી અને પંખો એના પર તૂટી પડ્યો. સુરેખા ચત્તીપાટ અને એના પર પંખો.

‘આઈ એમ ગોઇંગ ટુ ગેટ નાઈસ બુકે ફોર યુ. બસ આમ જ આરામ કર.’

‘અરે મન્નુ બળવા દે તારો બુકે પહેલાં મને બેઠી કર, આ તે કેવો પંખો? સરખું મરાય પણ નહિ. મારી તો કમ્મર તુટી ગઈ. ધોળી પાસેથી છોડાવ્યો; દેશીને દૂર કરી તો કાળી આભડી ગઈ. મારા તો નશીબ જ બળેલા છે.’

પત્નીની રેકર્ડ ચાલતી હતી. ભાન ભૂલેલા ભરથારને મોડે મોડે ભાન થયું કે એના હાથ જે રીતે વ્હાલી પત્નીના દેહને સ્પર્શતા તે જ રીતે બેટસીના દેહની ભૂગોળ પર પણ ફર્યા હતા.  એના હાથે શું કર્યું તે એને ખબર જ ન હતી. બધું જ અનાયાસે નિર્દોષ રીતે બની ગયું હતું. અને જીંદગીમાં પહેલી વાર સુરેખાએ પંખે લટકવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો.

મનિષે હસવાનું બંધ કર્યું. સુરેખાના શરીર પર પડેલો પંખો દૂર કર્યો.

‘હની, કંઈ વાગ્યું તો નથી ને?’

‘આ શરીરને તો કાંઈ ગોદો વાગે એમ નથી પણ મારું દિલ તૂટી ગયું. તને ખબર છે તેં શું કર્યું?’

‘મેં શું કર્યું? હા ભૂલમાં તારા માટે લાવેલો તે બુકે મેં બેટ્સીને આપી દીધો.  હું હમણાં જ ફ્લોરિસ્ટને ત્યાં જઈ એના કરતાં સારો બુકે અને ડાર્ક ચોકલેટ લઈ આવું.’

‘બળવા દે બુકે. અત્યારે મને તારો હાથ આપ. મને બેઠી કર.’

મનિષે હાથ આપી સુરેખાને ઉઠાડવા પ્રયત્ન કર્યો પણ સુરેખાએ એનો હાથ ખેંચીને એના કાનમાં ગાયું; “જીસકી બીવી મોટી……”

……..થોડી વાર પછી …… વેલેંટાઈન ડે ઉઅજવાઈ ગયો. આઈ લવ યુ, આઈ લવ યુ ટૂ પણ થઈ ગયું.

‘હની શું થયું તે મને ખબર નથી. પણ જે કંઈ થયું હોય તે માટે આઈ એમ વેરી સોરી. આઈ લવ યું હની. યુ આર ધ ઓન્લી વન ફોર મી.’ મનિષે માફી માંગી.

‘ઈટ્સ ઓકે. આઈ નો, યુ વોઝ હંગ્રી ફોર મેની ડેઝ. પણ જો બીજીવાર કોઈ ચાળે ચઢ્યો તો હવે ….હું પંખાના ભરોસે નહિ રહું…..ઝેર ખાઈશ…ગન લાવી તારી હગલીને ભડાકે દઈ દઈશ. ડિયર, આ પંખો કેમ તૂટી ગયો? એજ મને સમજાતું નથી.’

‘આઈ ડોન્ટ નો. મને પણ સમજાતું નથી. પંખો ભલે તૂટ્યો પણ મારી ગાદી તો સલામત છે.’ મનિષે એને  આખા શરીર પર ચુંબનોથી ભીંજવી દીધી.

મનિષ મનમાં બોલ્યો. મારાથી ભૂલમાં કોઈ લફરૂં થઈ જાય તો પણ તને મરવા થોડી દેવાય? જ્યારે બધા ફેન નંખાવ્યા ત્યારે જ મેં ઈલેક્ટ્રીશીયનને કહ્યું હતું કે ફેન વપરાવાના જ નથી. લાઈટ વેઇટ શોભાના ફેન ચાર સ્ક્રૂને બદલે માત્ર બે ઢીલા સ્કૄ પર લટકાવી રાખ. સર્કીટબ્રેકર પણ બંધ રાખી હતી. જરા પણ પ્રયાસ કરે તો એ નીચે તૂટી જ પડે. કદાચ જરા તરા વાગે પણ કોઈપણ મરે તો નહિ જ.

આજે એ જ બન્યું. જેવી હોય તેવી; ઝીરો ફિગર હોય કે ટ્વેન્ટીટુ ફિગર હોય, મનિષ સુરેખાને ચાહતો હતો. વફાદાર હતો. અને સુરેખા તે જાણતી હતી.

Pravin Shastri

March 27, 2021

જિપ્સીની ડાયરી – નવેસરથી

વાહ્લા મિત્રો,
ઘણાં જ લાંબા સમય પછી આપની સાથે વાત કરી રહ્યો છું. આંખ અને આંગળાની મુશ્કેલીને કારણે વાર્તાઓ લખવાનું લગભગ બંધ થઈ ગયું હતું. અ ન્ય બ્લોગ મિત્રો સાથે પણ સંબંધ કપાઈ ગયો હતો. દરમ્યાન એક વર્ષના ટૂંકા ગાળામાં પ્રેમાળ અને હિતેચ્છુ બ્લોગમિત્રો પણ વિદાય થયા.
આજથી બરાબર નવ વર્ષ પહેલાં પહેલી એપ્રિલે મેં મારો બ્લોગ શરૂ કર્યો હતો. એના સશક્તિકરણની શરૂઆત પરમ અને વડીલમિત્ર શ્રી. કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસીજીની “જિપ્સીની ડાયરી નવેસરથી” દ્વારા કરું છું. એમની લિન્ક પર ક્લિક કરવાથી એમની વાતો વાંચી શકાશે. આપના પ્રતિભાવોની અપેક્ષા.

Captnarendra's Weblog

પ્રસ્તાવના

૨૦૦૮ની સાલમાં શરૂ થયેલ જિપ્સીનો પ્રવાસ અચાનક થંભી ગયો હતો. સિગરામના અશ્વ થાકી ગયા હતા. છેલ્લો પડાવ નાખવાનો સમય આવી ગયો હતો. યોગ્ય સ્થાનની તલાશ હતી અને સ્થાન મળી પણ ગયું. મારા અશ્વ ‘મેઘ’ અને ‘સુગ્રીવ’ને હવે આરામ આપ્યો છે. નજીકમાં ચરી રહ્યા છે. અહીં છે જિપ્સીનો સિગરામ, અંતરમાં રહી છે જુની યાદો અને એક હાકના અંતર પર રહે છે તેના પ્રિયજનો અને મિત્રો. તેમાંના એક મિત્ર – શ્રી. પ્રવીણકાંત શાસ્ત્રીએ આગ્રહ કર્યો. ‘ડાયરી’ને ફરી સજીવન કરો. તમારી વાતો ભલે જુની રહી, પણ તેનો સંદર્ભ, તેની છાયા આજના યુગના પરિપેક્ષમાં એટલી જ અસરકારક છે, તે સમયે જે ઘટનાઓ થઈ તેનું ઊંડાણ અને દૂરગામી પરિણામોનું વિવરણ તે સમયે કરી શકાયું નહોતું. સમાજમાં તે સમયે “શા માટે થયું” તેના કરતાં  “શું થયું” જાણવાની ઈચ્છા વધુ હતી. હવે નવા વાચક જુના પ્રસંગોને ઊંડાણથી જાણવા માગે છે, કેમ કે તેમની અસર, તેની ઝાળ હજી પણ વર્તાય છે – કેટલીક તો વધુ ઉગ્રતાથી. જે વાતો…

View original post 237 more words

“સંસ્કૃતિની પેદાશ” વાર્તા-પ્રવીણ શાસ્ત્રી

પ્રવીણ શાસ્ત્રી

“સંસ્કૃતિની પેદાશ”

“હની, આર યુ હેપ્પી?”

“વેરી વેરી હેપ્પી માય ડિયર સ્નેહુ. આઈ એમ વેરી લકી. મેં ખરેખર ગયા જન્મમાં ખૂબ પૂણ્ય કર્યું હશે કે તારા જેવો પ્રેમાળ પતિ મળ્યો.”

ગાર્ગીનું માથું સ્નેહલના ખભા પર ઢળેલું હતું. મુંબઈથી ઉપડેલું પ્લેઈન સ્થિર ગતિથી આકાશના અંધકારમાં ન્યુયોર્ક ની દિશામાં ઉડી રહ્યું હતું. સ્નેહલ અને ગાર્ગી પચ્ચીસમી લગ્ન જયંતી ભારતમાં ઉજવી અમેરિકા પાછા ફરી રહ્યાં હતાં. જે બેંક્વેટ હોલમાં લગ્ન થયા હતા એ જ બેન્ક્વેટ હોલમાં પચ્ચીસમી લગ્ન જયંતી ઉજવાઈ હતી. અલ્બત્ત ભવ્યતા અલગ જ હતી. જેઓ એ પા સદી પહેલાં લગ્નમાં હાજરી આપી હતી તેઓને શોધી શોધીને આમંત્રણ અપાયા હતા. આશરે વીશ પચ્ચીસ મહેમાનો તો અમેરિકામાં રહેતા હતા જેઓ ભારતમાં વેકેશન ગાળવા આવ્યા હતાં તે મિત્રોએ પણ શોભામાં અભિવૃદ્ધિ કરી હતી. પચ્ચીસ વર્ષ પહેલાં માઉન્ટ આબુ પર જે હોટલમાં હનીમૂન માણ્યું હતું તે જ હોટલમાં સંકોચ વિહીન રંગીન મધુરજની ઉજવાઈ હતી.

ગાર્ગી એક હાઈસ્કુલમાં શિક્ષિકા હતી. સુંદર હતી. કલામંદિર દ્વારા ભજવાતા નાટકોની હિરોઈન હતી. સંગીત અને નૃત્ય શીખી હતી. નાટકોમાં બનતો પ્રેમી અને પતિ વ્રજેશ વાસ્તવમાં પણ ગાર્ગીનો પતિ બનવા ઈચ્છતો હતો. કદાચ ગાર્ગીના પિતાના મિત્રનો પુત્ર સ્નેહલ જો અમેરિકાથી ભારત ન આવ્યો હોત તો ગાર્ગી ચોક્કસ વ્રજેશ સાથે લગ્નગ્રંથીથી જોડાઈ ગઈ હોત. ગ્રાર્ગી અને વ્રજેશે જીવનની વાસ્તવિકતા સ્વીકારી લીધી હતી. સ્નેહલ સાથેના લગ્ન જીવનથી તેને સંતોષ હતો. સ્નેહલ ‘કેરિંગ હસબંડ’ હતો.

દશ વર્ષ પહેલાં વ્રજેશને પણ અમેરિકા આવવાની તક મળી. સ્નેહલે એને સ્થાયી થવામાં ઘણી મદદ કરી. વ્રજેશ, સ્નેહલ ગાર્ગીનો એક મિત્ર બની રહ્યો હતો. વ્રજેશ પણ આ જ સમયે ભારત આવ્યો હતો. વ્રજેશે પણ ગાર્ગીના વેડિંગ એન્નીવર્સરીમાં આનંદ પૂર્વક ભાગ લીધો હતો અને જૂના મિત્રોના આગ્રહથી ગાર્ગી સાથે જૂનું ફિલ્મી સોંગ ગાયું હતું.

ગાર્ગી અને સ્નેહલનું દાંપત્ય જીવન સુખી હતું. એક દીકરી ઉષ્મા યુનિવર્સીટીમાં ભણતી હતી. સ્નેહલનો બિઝનેશ ધમધોકાર ચાલતો હતો. ગાર્ગી એક ગૃહિણી બની બધી ફરજો બજાવતી હતી. સ્નેહલ આખો દિવસ એના બિઝનેશમાં રોકાયલો રહેતો. માત્ર રવિવારની સાંજ ગાર્ગીના આખા અઠવાડીયાના દાંપત્ય જીવનને બાગ બાગ બનાવી દેતી.

લાંબા સમય પછી સ્નેહલે ગાર્ગી સાથે આટલું લાંબુ વેકેશન માણ્યું. બધું સુખ હતું પણ સ્નેહલને સમયનો અભાવ સાલતો હતો. ગાર્ગીને પણ જે જે ખોટ સાલતી હતી તે સ્નેહલે પચ્ચીસમી લગ્ન જયંતી વેકેશનમાં પૂરી કરી હતી. એઓ આનંદ યાત્રાની પૂર્ણાહૂતી કરીને બન્ને ન્યુ યોર્ક પાછા જઈ રહ્યાં હતાં.  સ્નેહલે ગાર્ગીને પુછ્યું હતું; “હની, આર યુ હેપ્પી?” અને સંતૃપ્ત પત્ની ગાર્ગીએ ઉત્તર વાળ્યો હતો, “વેરી વેરી હેપ્પી માય ડિયર સ્નેહુ. આઈ એમ વેરી લકી. મેં ખરેખર ગયા જન્મમાં ખૂબ પૂણ્ય કર્યું હશે કે તારા જેવો પ્રેમાળ પતિ મળ્યો.”

“સર, એની ડ્રિન્ક્સ?” એરહોસ્ટેસે હળવો પ્ર્શ્ન કર્યો.

સ્નેહલે બન્ને માટે લાઈમ ગાર્નીસ જીન એન્ડ ટોનિકનો ઓર્ડર આપ્યો. સાથે નટ્સના પેકેટ્સ હતા. ત્યાર પછી ડિનર સર્વ થવાનું હતું.

‘હની ઈફ આઈ ડાય ટુ મોરો, હાવ યુ વીલ લીવ? હુ વીલ ટેઇક કેર ઓફ યુ?’

‘યુ શટ અપ. ડોન્ટ ઈવન થીંક.’ ગાર્ગીએ સ્નેહલના હોઠ પર એના હોઠ ચાંપી જ દીધા. એને વળગી રહી. એરહોસ્ટેસ ત્યાંથી ધ્યાન આપ્યા વગર પસાર થઈ ગઈ. બિઝનેશ ક્લાસમાં આવા દૃશ્યોની એમને નવાઈ નથી હોતી.

‘ગાર્ગી હું બિઝનેશમેન છું. ધારેલું થાય એના કરતાં ન ધારેલું થાય એની ગણત્રી આગળથી રાખવી એ મારી ધંધાકીય નીતિ રહી છે. અને એટલે જ હું સફળ પણ થયો છું. દીકરી પણ ગ્રેજ્યુએટ થશે. અત્યારથી જ બોયફ્રેંડ પણ શોધી રાખ્યો છે. બન્ને પરણી જશે. જો હું મરી જાઉં તો તારું કોણ? હજુ આપણે ઘરડાં થયા નથી. આર્થિક ચિંતા નથી. પણ સથવારાનું શું? આપણે અમેરિકામાં છીએ. તારે બીજા લગ્ન કરવા જોઈએ. જો તું લગ્ન કરે તો કોની સાથે કરે?’

‘આઈ ટોલ્ડ યુ ટુ શટ અપ. એન્જોય યોર ડ્રિન્ક્સ, હેવ યોર ડિનર એન્ડ ગો ટુ સ્લીપ. યુ આર ટાયર્ડ. એટલે વગર પીધે લવારા સૂઝે છે. કાલથી તારો બિઝનેશ શરૂ થશે અને સવારે નવ વાગ્યાથી રાત્રે બાર એક વાગ્યા સૂધી બીઝી અને બીઝી જ રહેશે. આઈ લવ યુ, તારા સિવાય હું કોઈ બીજા મેનની કલ્પના પણ નથી કરી શકતી.’

‘ના, કલ્પના કરવી જરૂરી છે. કલ્પના વાસ્તવિકતા બને તે પહેલાં દિર્ઘદૃષ્ટિ પૂરવર્વકનું  આયોજન કરવું પણ જરૂરી છે. આપણે આપની કાલ્પનિક સલામતી માટે જાતજાતના ઈંસ્યુરન્સ લઈએ છીએ. શા માટે? હું ના હોઉં તો તારી કાળજી કોણ લેશે. પૈસા છે, ધંધો છે; એ બધું કોણ સંભાળશે? આઈ એમ વેરી સિરીયસ.’

‘એક વાત પુછું? મારા સબ્ટિટ્યુટ તરીકે આપણો મિત્ર વ્રજેશ ચાલે? ડિવોર્સી છે. ભલો માણસ છે. તારો વર્ષો જુનો દોસ્ત છે. તને તો મારો નવો પ્રોજેક્ટ ખબર છે. સાંડિ યેગોમાં નવી ઓફિસનું કામ ચાલે છે. સ્ટિફનીને ત્યાંની જવાબદારી સંભાળવા ત્યાં મોકલી છે પણ આપણે ઈંડિયા ગયા તે પહેલાં એક મહિનામાં છ વાર દોડવું પડ્યું હતું. તારી ચિંતા ન હોત તો ત્યાંનું કામ હું સારી રીતે સંભાળી શક્યો હોત. હવે મારે ન્યુયોર્ક ની ઓફિસ કદાચ સંડિયેગોથી સંભાળવી પડશે. મેં મારી ગેરહાજરીમાં વ્રજેશને તારી સંભાળ રાખવા સૂચવ્યું છે. મારે એ પણ જાણવું છે કે મારી હયાતી ના હોય તો તું સુખથી રહી શકે કે કેમ.’

‘તો મારી હયાતી બાદ તારા સુખનું શું? છે કોઈ?’

‘દુનિયાદારી સમજ. હું પુરુષ છું. મારે માટે તો ઘણાં વિકલ્પો હશે. પણ ડાર્લિંગ તને કંઈ થશે તો હું પાગલ થઈ જઈશ.’

‘પગલા કહીંકા.’

સ્નેહલ પર ડ્રિન્ક્સ અને ડિનરની અસર હતી. એ તો તરત ઊંઘી ગયો; પણ ગાર્ગી વિચારતી રહી. સ્ટેજ પર વ્રજેશની પ્રેમિકા અને પત્નીનો ભાગ ભજવી ચૂકી હતી. એની બેફિકરાઈ પર એ ફીદા હતી.  જો સ્નેહલ એની જીંદગીમાં ન પ્રવેશ્યો હોત તો ચોક્કસ એની પત્ની બની ગઈ હોત. સ્નેહલને પણ વ્રજેશ પર વિશ્વાસ છે. હવે એ સારો દોસ્ત છે.

વિચારોના ચઢાવ ઉતારમાં ન્યુયોર્ક પર પ્લેન ક્યારે લેન્ડ થયું તેનો પણ ખ્યાલ ના રહ્યો. પોતાના આલીશાન બંગલામાં રોજીંદું જીવન શરૂ થયું. એક વિક પછી દશ દિવસમાં સ્નેહલને બે વાર સાંડિયેગો ટ્રીપ મારવી પડી.

 ઈસ્ટ કોસ્ટથી વેસ્ટ કોસ્ટ, પાંચ છ કલાક્નો ફ્લાઈંગ ટાઈમ, એરપોર્ટ પરનો સમય અને ઘરથી એરપોર્ટ, એરપોર્ટથી હોટલની હાલાકી એટલે સહેજે દશ કલાકનું મોત.

સ્નેહલે ત્રણ ચાર મહિના સેન ડિએગોમાંજ રહેવાનું નક્કી કર્યું. વ્રજેશ ગાગીને કંપની આપવા એની સાથે જ સમય ગાળવા લાગ્યો.

‘ગાર્ગી, આઈ લવ યુ. તારી બધી કાળજી રાખવાની મારી ફરજ છે. શારીરિક જરૂરીયાત માણવાનો સાચો સમય તો આ જ છે. મેનાપોઝ પછી મસ્તીનો મુક્ત કાળ. સ્નેહલની ગેરહાજરીમાં આપણે એકબીજાની હૂંફમાં જીવન જીવવાનું છે. સ્નેહલ પણ એ જ ઈચ્છે છે.’ એણે ગાર્ગીને બાહુપાશમાં ઝકડી લીધી.

ગાર્ગી ધક્કો મારીને છૂટી થઈ ગઈ. પ્લીઝ ડોન્ટ ટચ મી. સ્ટે અવે. આપણે માત્ર મિત્ર છીએ. મારા સેંથામાં હજુ સ્નેહલના નામનું સિંધુર છે. હું સ્નેહલની પત્ની છું. અને એની જ પત્ની તરીકે જીવીશ અને મરીશ.

વ્રજેશ નફ્ફટાઈથી ઉભો ઉભો તાળી પાડી રહ્યો હતો. વાહ ગાર્ગી વાહ. બ્રાવો. ત્રીસ વર્ષ પહેલાં આ જ ડાયલોગ સ્ટેજ પર તાળીઓના ગડગડાટ સાથે તેં કર્યો હતો. ફેર એટલો કે એ નાટકમાં સ્નેહલને બદલે તારા સેંથામાં મારા નામનું સિંધુર હતું.’ વ્રજેશે ફરી ગાર્ગીને પોતાની પાશમાં લેવાનો પ્રયાસ કર્યો.

ગાર્ગીએ વ્રજેશને એક સણસણતો તમાચો ઠોકી દીધો. ‘વ્રજેશ એ નાટક હતો. આ મારું વાસ્તવિક જીવન છે. એ વીતી ગયેલો ભૂતકાળ છે. અત્યાર સુધી આપણે મિત્ર હતા. હવે તું મૈત્રીને પણ લાયક રહ્યો નથી. ગેટ આઉટ ફ્રોમ માય હાઉસ.’

‘ગાર્ગી, જીવન પણ એક ડ્રામા જ છે. તું અહિ સતી સાવિત્રી થઈને સ્નેહલની માળા જપે છે. અને તારો સ્નેહલ કેલિફોર્નીયામાં બિઝનેશ પાર્ટનર સ્ટેફની સાથે રંગરેલીયા મનાવે છે. તારો સ્નેહલ સ્ટેફનીના  દશ વર્ષના દીકરાનો બાપ છે અને એને બીજું બાળક આવવાનું છે. એ બેવડી જીંદગી જીવે છે.  લે આ કાર્ડ. સ્ટિફનીનું આમાં એડ્રેસ અને ફોન નંબર છે. તપાસ કરી ખાત્રી કરી લેજે. આજે તો હું જાઉં છું. ખાત્રી કરી લે જે. જરૂર હોય ત્યારે મને બોલાવજે. હું હાજર થઈશ. મિત્ર તરીકે, પ્રેમી તરીકે કે પતિ તરીકે.

વજેશે ફ્લાઈંગ કિસ સાથે વિદાય લીધી. ગાર્ગી સોફાપર ફસડાઈ પડી. મારો સ્નેહલ કદી એવું કરે જ નહીં. કરે જ નહીં. કરે જ નહીં. હમણાં જ ફોન કરું. ના ફોન નથી કરવો. સીધી સ્ટિફનીના ઘરે જ પહોંચીશ. કાલે રવિવાર છે. સ્નેહલ હોટલમાં છે કે સ્ટેફનીને ત્યાં છે.

ગાર્ગીએ તે રાતની જ ફ્લાઈટ બુક કરી……

રવિવારે વહેલી સવારે ટેક્ષી કેબ સ્ટિફનીના ઘ્રર પાસે અટકી. પુરેપુરી સ્વસ્થતાથી ગાર્ગીએ ડોરબેલ માર્યો. સ્નેહલે જ બારણું ખોલ્યું.

‘સ્નેહલ ડિયર સરપ્રાઈઝ, ગુડ મોર્નિંગ.’

સ્નેહલ સ્તબ્ધ અને અવાચક બનીને ગાર્ગીને જોતો રહ્યો.

‘મને તારા બીજા ઘરમાં અંદર આવવાનું નહિ કહેશે?’

‘ઓહ! કમ ઈન હની.’

એ ઘરમાં પ્રવેશી. માળ પરથી સ્ટિફની એક છોકરા સાથે નીચે ઉતરી. સ્ટિફની પ્રેગ્નન્ટ હતી.

‘સ્નેહુ, આટલો મોટો દગો? આટલી બધી છેતરપિંડી? મીઠી મીઠી વાત અને બે સ્ત્રીનો સંગાથ. મેં નાટકને જીવન બનાવ્યું અને તેં જીવનને નાટક બનાવ્યું. વાહ! ઍવૉર્ડ વિનીંગ પર્ફોરમન્સ. ડિઅર સ્ટિફની, વોટ ઈઝ ગોઈંગ ઓન? તારો આ સન સ્નેહલનો છે? તારા પેટમાં સ્નેહુનું બેબી છે?’

‘કામ ડાઉન ગાર્ગી. યુ મસ્ટ બી વેરી ટાયર્ડ. રિલેક્સ. વી વીલ ટોક એઝ એડલ્ટ. લેટ્સ હેવ બ્રેકફાસ્ટ ફર્સ્ટ.’ સ્ટિફનીએ ગાર્ગીને હગ કરતાં કહ્યું. સ્નેહલ હજુ પણ વિમાસણમાં હતો. કઈ રીતે ગાર્ગીને સમજાવવી. પણ સ્ટિફની સ્વસ્થ હતી. એણે ટેબલ પર ત્રણ કોફી મગ મૂક્યા.

‘ગાર્ગી જો તેં ફોન કર્યો હોત તો હું કે સ્નેહલ તને એરપોર્ટ પર લેવા આવતે.’ સ્ટિફની પણ ગાર્ગીના જેટલી જ સ્વસ્થ હતી. સ્નેહલ બાઘાં મારતો ઊભો હતો.

‘ગાર્ગી યોર હસબંડ ઈઝ માય બેસ્ટ ફ્રેંડ. હી ઈઝ માય સુપીરીયર એન્ડ માઈ પાર્ટનર. હી ઈઝ ધ ફાધર ઓફ માય ચિલ્ડ્રન. અમે કોલેજમાં હતાં ત્યારથી જ મિત્ર હતા. તારા ફાધર ઈન લોના પૈસાથી સ્નેહલે એ બિઝનેશ શરૂ કર્યો. મને દશ ટકાની વર્કિંગ પાર્ટનર બનાવી. તમારો બધો બિઝનેશ મેં જ વિકસાવ્યો છે. તમારા લગ્ન પહેલાં એણે મને પ્રપોઝ કર્યું જ હતું. પણ હું સ્વતંત્રતામાં માનું છું. હું કોઈની પત્ની બનવા માંગતી નથી. હું સ્નેહલની મિત્ર છું. મારે બાળકો જોઈતા હતા. અને તારા હસબંડે મને બાળક આપ્યા છે. મને મારા પગારથી અને પાર્ટનશીપ થી સંતોષ છે. પત્ની તરીકેનો સંપુર્ણ હક તારો જ છે. હી લવ્ઝ યુ એન્ડ હી લાઈક્સ મી. દિવસે એ મારો ખાસ મિત્ર છે. એ મારી સાથે હસી શકે છે. મારી સાથે રડી શકે છે. અમારા શરીર સંબંધો ખુબ જ મર્યાદિત રહ્યા છે. મને સેક્સમાં રસ નથી. બે સંતાન પુરતા છે. તારો હસબંડ તારો જ છે. આઈ એમ ફોર્ટી સિક્સ. મોટી ઉમ્મરની પ્રેગ્નન્સીમાં તકલીફ ઊભી થઈ હતી. એટલે ત્રણ મહિનાથી એ અહીં મારી સાથે રહ્યો છે. નાવ આઈ એમ ઓકે. મેં એને ઘણી વાર વિનવ્યો હતો કે પ્લીઝ તારે આપણા સંબંધોની સ્પષ્ટતા ગાર્ગી સાથે કરી દેવી જોઈએ; પણ એ કરી શક્યો નહિ. એ માટે હું દિલગીર છું. મેં તમારી વચ્ચેથી ખસી જવા અનેકવાર પ્રયત્નો કર્યા હતા પણ એણે મને જવા દીધી નહિ. આઈ એમ સોરી. તું એને તારી સાથે લઈ જઈ શકે છે. ‘

‘હની, આઈ લવ યુ. આઈ કેર ફોર યુ.’ સ્નેહલ ગુનાહિત ભાવે ગાર્ગીને સમજાવવા કોશીશ કરતો હતો. ‘મને ખબર છે કે લગ્ન પહેલાં તું વ્રજેશને ચાહતી હતી. માબાપે તારા લગ્ન મારી સાથે કરાવ્યા. તેં ભૂતકાળ ભૂલીને મને અપનાવી લીધો. પ્રેમાળ વફાદાર પત્ની તરીકે સંસાર નિભાવ્યો. તેં મને અપાર પ્રેમ આપ્યો છે. લગ્ન પછી છ માસમાં જ તારા પપ્પા મમ્મી ગુજરી ગયા. ઇંડિયામાં હવે તારું કોઈ જ નથી. હું ગીલ્ટી ગુનાહિત ભાવથી પિડાતો હતો. જે છૂટછાટ મારા જીવનમાં મૈત્રીના નામ હેઠળ પચ્ચીસ પચ્ચીસ વર્ષ હું ભોગવતો રહ્યો તે જ જીવનની તને પણ છૂટ હોવી જોઈએ એમ વિચારીને જ મેં તારા મિત્ર વ્રજેશને તારી કાળજી લેવાનું કહ્યું હતું. બીજી વાત આપણી દીકરી, સ્ટિફની સાથેના મારા સંબંધ અને મારા સન અને આવનાર બેબી વિશે જાણે જ છે. પ્લીઝ મને માફ કરી દે. આઈ લવ યુ, આઈ લવ યુ. સ્ટિફનીનો પણ હું એટલો જ આભારી છું. મુડી રોકાણ ભલે મારું હતું પણ બિઝનેશની સફળતા સ્ટિફનીની કાબેલતાને કારણે જ છે. એ મારા જીવનનો એક ભાગ છે. આઈ લવ યુ ડાર્લિંગ. આઈ ડોન્ટ વોન્ટ તુ લૂઝ યુ.’

‘આઈ લવ યુ ટૂ. પણ હું તારી જેમ ડબલ રિલેશન જીવી શકું નહિ. વ્રજેશ સાથે હું કોઈ સંબંધ રાખી શકું નહિ. હું તારા અને સ્ટિફનીના સંબંધ વચ્ચે પણ નહિ આવું. તારું ઘર, તારો બિઝનેશ તને મુબારક. આપણે કાયદેસર ડિવૉર્સ લઈ લઈશું. હું મારો એપાર્ટમેન્ટ શોધી લઈશ. આઈ કેન મેનેજ માઈ લાઈફ બાય માઈસેલ્ફ. આમ છતાં, મરીશ ત્યાં સુધી મારા કપાળ પર ચાંદલો અને સેંથામાં સિંધુર તો તારા નામનું જ રહેશે. કરણ કે હું હિંદુ સંસ્કૃતિની પેદાશ છું.’

ગીરા ઘરની બહાર નીકળી ગઈ.

  • *****************************

પ્રવીણ શાસ્ત્રીની વાર્તા

પ્રગટઃ ગુજરાત દર્પણ, માર્ચ ૨૦૨૧

જિપ્સીની ડાયરી કૅપ્ટન નરેન્દ્ર – ૧

May be an image of 1 person

જિપ્સીની ડાયરી  કૅપ્ટન નરેન્દ્ર

નિવેદન

‘જિપ્સીની ડાયરી’ સૌ પ્રથમ બ્લૉગ સ્વરુપે સન ૨૦૦૮માં શરૂ થઈ  હતી. 

શરૂઆતથી જ તેને ટાઈમ્સ ઑફ ઈંડીઆના જ્યેષ્ઠ સંપાદક સ્વ. શ્રી. તુષારભાઈ ભટ્ટ 

તથા ગુજરાતી સાહિત્યના લોકપ્રિય લેખકો શ્રી..હરનીશભાઈ જાની અને શ્રી રજનીકુમાર 

પંડ્યા તથા અમેરિકાના બ્લોગ જગતના સુપરિચિત આગેવાન સુરેશભાઈ જાની, ડૉ. કનકભાઈરાવલ અને ચિરાગ પટેલ જેવા વાચક, પથદર્શક અને મિત્રો મળ્યા. 

સૌએ ‘ડાયરી’ના દરેક અંક વાંચ્યા અને સુંદર પ્રતિભાવ આપ્યા. જ્યારે તેનુંછેલ્લું 

પ્રકરણ પૂરું થયું, કૅપ્ટનના કૉલેજકાળના મિત્ર, મુંબઈના પ્રખ્યાતવકીલ 

ગિરીશભાઈ દવેએ આગ્રહ કર્યો કે આને પુસ્તકસ્વરૂપે પ્રકાશિત કરવું. 

સદ્ભાગ્યે મારા વતન ભાવનગરની શામળદાસ કૉલેજના પ્રિન્સિપલ 

ડૉ. ગંભિરસિંહજી ગોહિલે તેનું સંપાદન કરવાનું સ્વીકાર્યું

 બોપલના પુસ્તક-શિલ્પી શ્રી. અપૂર્વભાઈ આશરે તેને એક પ્રતિમાની 

જેમ કંડારી ગુર્જર  સાહિત્ય મંદિર દ્વારા ૨૦૧૨માં પ્રકાશિત કરી..  

‘જિપ્સીની ડાયરી’ને ગુજરાતે આવકારી. એટલા માટે નહીં કે તેના 

પ્રસ્તુતકર્તાને કોઈ જાણતું કે ઓળખતું હતું.

પુસ્તકની પ્રસિદ્ધી પાછળ એક નાનકડો ઈતિહાસ છે. 

વર્ષો પહેલાં ગુજરાતમાં જન્મેલાં વિમલાબાઈ નામનાં એક અજાણ્યાં 

મરાઠી મહિલાએ એક પાકા પૂંઠાની નોટબુકમાં પોતાની આત્મકથા  લખી :

“મારી જીવનકથા”. આપણી તળપદી બોલી પ્રમાણે ‘ચાર ચોપડી સુધી ભણેલી’ 

આ મહિલાની સીધી સાદી ભાષામાં લખેલ કથા એક નિવૃત્ત  ગુજરાતી સિપાહીને હાથ લાગી. 

કથા એવી તો હૃદયસ્પર્શી હતી કે લંડનના કઠણ વર્ષોમાં દિવસે ૧૦-૧૨ કલાકની 

નોકરી  ઉપરાંત અનેક રાત જાગીને તેણે તેનું ગુજરાતીમાં ભાષાંતર કર્યું. સ્વાતિ 

પ્રકાશનના શિવજીભાઈ આશરે તેને પ્રકાશિત કરવાનું નક્કી કર્યું. 

વર્ષાબહેન અડાલજાએ તેની પ્રસ્તાવના લખી.

“બાઈ” ના શિર્ષકથી પ્રકાશિત થયેલ આ નાનકડા પુસ્તકને ગુજરાતના વિવેચકોએ 

વધાવી લીધું. જોતજોતામાં ગુજરાતભરમાં આ પુસ્તક પ્રખ્યાત થઈ ગયું. 

જન્મભૂમિ-પ્રવાસીએ તેને તે વર્ષના દસ સર્વશ્રેષ્ઠ પુસ્તકોમાંનું એક ગણ્યું.

“બાઈ”નો અનુવાદક તે આ કૅપ્ટન.

“બાઈ”ના વાચકોને આ નામ કદાચ યાદ રહી ગયું હશે. તેણે લખેલી 

‘યુદ્ધસ્ય રમ્યા: કથા:’ જેવી આ ડાયરી વિશે વાચકોને થોડું કુતુહલ થયું  અને ‘જિપ્સીની ડાયરી’ને ગુજરાતી સાહિત્યમાં એક નાનું એવું સ્થાન મળ્યું. 

આમ જોવા જઈએ તો આ એક પ્રવાસકથા છે – જીવનનો પ્રવાસ.

‘જિપ્સી’ની આ પ્રવાસ યાત્રા દરમિયાન તેના જીવનમાં આવા અનેક 

મહાનુભાવો આવ્યા. કેટલાક એવા પ્રસંગો આવ્યા જેની અનુભુતિ કરી તે ધન્ય થયો. 

કેટલાક મહાન આત્માઓના સાન્નિધ્યના તેજનો તેના પર અજાણતાં છંટકાવ થયો. 

માતા પિતા તથા પૂર્વજોએ આપેલા સંસ્કાર, શિક્ષકોએ આપેલી નવદિશા અને 

નિ:સ્વાર્થ મિત્રોના સંસર્ગમાં તેને  માનવતાના અનન્ય દર્શન થયા. નિસર્ગનું અનંત 

સૌંદર્ય અને તેની વિશાળતાની અનુભૂતિ થઈ. 

કેટલીક વાર કાર્યકારણની સીમાની પાર થયેલા અદ્ભૂત ચમત્કારશા 

અનુભવો થયા.. જે મહાનુભાવો તથા પ્રકૃતિની જીવંત શક્તિઓએ તેના 

પર  કૃપા કરી, તેની આભારવંદના નહિ કરે તો તેનું  જીવન અધુરૂં રહેશે 

એવું તેને લાગ્યું. આ સામુહિક ઊપકારની સ્વીકૃતિમાં, આભારની 

અભિવ્યક્તિમાં જન્મી તે ‘જિપ્સીની ડાયરી’ છે.

 ‘જિપ્સી’એ લેખિતમાં કોઈ નોંધપોથી નહોતી રાખી. જે જે બનતું ગયું, 

અનુભવો થતા ગયા, સ્મૃતિની છીપમાં કંડારાઈ ગયા હતા. લખવાની 

શરૂઆત કરી ત્યારે સમગ્ર બનાવોની ઘટમાળ નજર સામે એક 

વિડિયોની જેમ ઉપસ્થિત થઈ અને તે સાક્ષીભાવે, એક પ્રેક્ષકની જેમ જોતો 

રહ્યો અને શબ્દોમાં ઉતારતો ગયો. 

અહીં રજુ થતી વાતો તથા અનુભવોને વિશે એટલું જ કહીશ કે આ મારૂંજીવન હતું, 

અને છે. બધી ઘટનાઓ ત્યારે સત્ય સ્વરૂપ હતી અને જીવનની સંધ્યાએ હજી જીવંત છે! 

સંધ્યા સમયે અંજલી આપવાનો રિવાજ છે.    

જિપ્સી અહીં તેના જીવનમાં આવી ગયેલ બધાંને,ખાસ કરીને તે પોતાનાં 

માતાપિતાએ તેના પર કરેલ અનંત ઋણ માટે હૃદયાંજલી અર્પણ કરે છે. 

તેના અનેક દોષને ભુલી તેના અસ્તિત્વને ટકાવી રાખનાર તેના આત્મીય,  મિત્રો અને તેના જીવનના અભિન્ન અંગ સમા અનુરાધા, કાશ્મિરા, રાજેન 

અને પૌત્ર સચિનનો આભાર માને છે. 

સ્નેહીજનો હંમેશા એકબીજાના હૃદયમાં રહે છે. એકના હૃદયમાં  જન્મતી 

ભાવનાનો પડઘો બીજાના હૃદયમાં અચૂક પડતો હોય છે, તેથી મારા પ્રેમભાવ 

અને કૃતકૃત્યતાને તેઓ સમજે છે. તેમનાં નામ વ્યક્તિગત રીતે ન લેતાં તેમનો 

હાર્દીક આભાર માનું છું અને તેમના ઋણનો  કાર કરૂં છું. મનોમન જાણું છું કે, 

મારા હૃદયસ્થ આપ્ત, મારા મિત્ર, આપે તેનો સ્વીકાર કર્યો છે.

થોડા સમય પહેલાં કૅપ્ટનના પરમ મિત્ર શ્રી. પ્રવીણકાંત શાસ્ત્રીજીની 

ખાસ ઇચ્છા થઇ કે ‘જિપ્સીની ડાયરી’ને તેમના બ્લૉગમાં ફરી પ્રકાશિત કરવી. 

આમ પણ ડાયરીની સુધારેલી આવૃત્તિ પ્રસ્તુત કરવાની વર્ષોથી  ઇચ્છા હતી. 

પ્રવાસ પૂરો થવામાં છે; ગંતવ્ય પર પહોંચતાં પહેલાં આ ઈચ્છાને પૂરી કરવાની તક 

ગણી ‘જિપ્સીની ડાયરી’ને નવા સ્વરુપમાં સંપાદિત કરી અહીં રજુ કરવાનો પ્રયત્ન 

કર્યો છે. તેના નુતન સંસ્કરણમાં એક નવો ઉપક્રમ શરૂ કર્યો છે. અગાઉના 

બ્લૉગને મળેલા કેટલાક  પ્રતિભાવ સાહિત્યની દૃષ્ટિએ ઘણા રસપ્રદ હતા, 

એટલું જ નહી, મૂળ  લેખ કરતાં પ્રતિભાવ અનેકગણાં ઉત્તમ હતાં. નવા વાચકોને 

કદાચ  ગમશે એવી શ્રદ્ધાથી કેટલાક પ્રતિભાવ આ આવૃત્તિમાં રજુ કર્યા છે.

તો ચાલો ‘જિપ્સી’ના સિગરામમાં. એક એક પ્યાલી, એક એક અડાળીનો 

સ્વાદ લેતાં લેતાં આગળ વધીએ!

– કૅપ્ટન નરેન્દ્ર  

Capt. Narendra
www.captnarendra.blogspot.com

“મિસ્ટર ઓકક્સિજન”

‘શાસ્ત્રી. મધુબાલા ગુજરી ગઈ.,’ અમારા ગોઠીયા મિત્ર ધનસુખે જાણે બ્રેકિંગ ન્યુઝનો ધડાકો કર્યો હોય એમ ફોન પર સમાચાર આપ્યા. ધનસુખને અર્થવગરની વાતને પણ જાણે સર્પ્રાઈઝ હોય એવી રીતે વાત કરવાની ટેવ. મોટેભાદે એની વાતમાં કોઈ ઢંગધડો કે દમ ના હોય.

‘હા મને ખબર છે. પચાસ વર્ષ પહેલા ની વાત છે. ત્યારે હું લંડનમાં હતો અને એ સમાચાર પણ ફોન પર તેં જ આપેલા’; મેં એને કોલ્ડ રિસ્પોન્સ આપ્યો.

‘ના યાર, કિશોર કુમારવાળી મધુબાલા નહિ, તમારા પરમ મિત્ર પ્રાણજીવન મિસ્ટર ઓક્સિજન ની મધુબાલા.’

‘ઓહ, મધુબેન! શું કોવિડે એને પણ ઉપાડી લીધા?’ક્યારે?

મઘુબેન એટલે મારા પાડોસીની દીકરી અને મારા સ્નેહિ મિત્ર પ્રાણજીવનની પત્ની.

‘ત્રણ ચાર મહિના પહેલાં જ ગુજરી ગઈ. બિચારી ગમે તેવી સુંદરી હોય ઘડપણ કે મોત કોઈને છોડતું નથી. આઠ દશ દિવસની માંદગીમાં જ બોચારી ઉપડી ગઈ.’ પ્રાણીયાએ મને ખબર આપી હોત તો એટલિસ્ટ એની પથારી પાસે બેસીને એને પાણી પાત, અને ભગવાનને પ્રાર્થના કરત કે આવતા ભવમાં એને ધનસુખનું સુખ આપજે.

કાળો, બાઠો અને બાડો ધનસુખ કોઈ આશામાંને આશામાં બે વર્ષ સુધી અમારા ઘરની આજુબાજુ સાઈકલ પર આંટા મારતો હતો.  ધનસુખ મધુબેનની જ્ઞાતીનો જ પટેલ હતો. માંગું મોકલાવ્યું હતું પણ અમારા મધુબેન તો મનોમન હેન્ડસમ પ્રાણજીવનભાઈને જ વરી ચૂકેલા.

 પ્રાણજીવનભાઈ દશમા ધોરણમાં મારી સાથે ભણેલા. માત્ર એક વર્ષનો જ અમારો સંગાથ, પણ હું એનો જાણે એડ્પ્ટેડ ફ્રેંડ બની ગયેલો. એઓ મારા કરતાં ચાર પાંચ વર્ષ મોટા. બિચારા ભણવામાં પાછળ પડી ગયેલા. બધી વાતે ખુબ હોશિયાર, સમજુ, આનંદી સ્વભાવવાળા, ઊંચા પહોળા કદાવર અને રૂપાળા માણસ. પણ વાંચવા લખવાનો કંટાળો. લખવાનું આવે અને એને ત્રાસ લાગે. લખતાં તાવ આવે. પરીક્ષામાં પણ આવડતું હોય તો લખતાં લખતાં ઊંઘી જાય. દશમા ધોરણ પછી ભણવાનું છોડી દીધેલું.

એનો એક નાનોભાઈ ડોક્ટર અને બીજો નાનો ભાઈ વકીલ બની ગયેલા. પ્રાણજીવનભાઈ એના ફાધર ડોક્ટર અને મધર કોલેજમાં પ્રોફેસર. આવા કુટુંબમાં દશમા ધોરણમાં નાપાસ એવા પ્રાણજીવનભાઈની વેલ્યુ શું? એજ્યુકેટેડ ફેમિલી એનો માટે નકામા થઈ ગયેલા દીકરા હતા. જ્ઞાતિના દરજી પણ ભણેલા અને દરજી સમાજથી અળગા થઈ ગયેલા.

એના પિત્રાઈ કાકાની ટેલરિંગની દુકાન હતી . ધંધો ધમધોકાર ચાલતો હતો. એમને કોઈ સંતાન ન હતું. એમણે મોટી ઉમ્મરના પ્રાણજીવનભાઈને દત્તક લઈ લીધા. ‘હવે તું અમારો દીકરો. આમારી સાથે રહેજે અને મોજ કરજે.’

‘ના મોટાબાપા મારે મોજ નથી કરવી. મારે દરજીકામ શીખવું છે અને કામ કરવું છે. મારે વારસો લઈને મોજમજા નથી કરવી; દીકરા તરીકે કામ કરવું છે,  દીકરા તરીકે તમારી સેવા કર્વી છે.  મને શીખવો અને તમે મોજ મજા કરો. ફરો હરો અને જાત્રા કરો.

અને કાકાએ એને પોતાના ટેલરિંગના બિઝનેશમાં લગાવી દીધા. જોત જોતામાં ધંધામાં પાવરધા થઈ ગયા. એ એના પેરન્ટસને પપ્પા મમ્મી કહેતા અને દત્તક લેનારને મોટાબાપા અને મોટાબા કહેતા. વર્ષમાં બે વાર એના પપ્પા મમ્મીને પગે લાગવા જતા. એમની બર્થડે સમયે અને નવા વર્ષને દિવસે. લોકોને એ કહેતા કે મારે બે ફાધર છે એક જન્મ આપનાર વાસુદેવ અને બીજા પોતાનો કરીને પોષતા નંદજી. અને મારી બે મધર છે એક જન્મ આપનાર દેવકીજી અને બીજી પાલન પોષણ કરનાર જશોદાજી.

પપ્પા મમ્મી એજ્યુકેટેડ અને મોટાબાપા અભણ પણ ટેલરિંગના બિઝનેશમાં નામના મેળવેલી અને બે પાંદડે થયેલા.

હું કોલેજમાં ભણતો તે સમયમાં એની દુકાનમાં ઘણી વાર જવાનું થતું. મારી પડોશમાં પટેલકાકાના દીકરી મધુબેનને પ્રાણજીવનભાઈ ગમી ગયેલા. પ્રાણજીવનભાઈને મધુબેન ગમી ગયેલા પણ મધુબેન બી.એ. થયેલા. ભણેલા ગણેલા. પાડોસી પાંચગામના મોભાદાર પટેલ. હું એમનો પાડોસી અને પ્રાણજીવનભાઈનો મિત્ર એટલે મારે એ બન્ને વચ્ચે મધ્યસ્થીનો ભાગ ભજવવો પડેલો. એક પટેલ અને બીજા દરજી. બન્ને વચ્ચે જ્ઞાતી અને ભણતરનો તફાવત બાકી પ્રાણજીવનભાઈ હેંડસમ અને મધુ એટલે બ્યુટિફુલ મધુબાલા જ.

મધુબેને તો એમના મમ્મીની આગળ ‘પ્યાર કીયાતો ડરના ક્યા’ ગાઈ નાંખેલું પણ પપ્પા આગળ બોલાયું નહિ. પટેલકાકાને સમજાવની જવાબદારી મેં લીધેલી. આખરે બધું સાંગોપાંગ પાર પડ્યું હતું. અને એમના લગ્નનો યશ મને મળેલો.

મધુબેને પ્રાણજીવનભાઈનું નામ મિસ્ટર ઓક્સિજન પાડ્યું હતું. પ્રાણવાયુ એટલે ઓક્સિજન જ ન્વ! પછી તો અમે બધા અને નોકર ચાકરો પણ મિસ્ટર ઓક્સિજન સાહેબ કહેતા થઈ ગયેલા. લગ્ન પછી ટેલરિંગ બિઝનેશ વધતો જ જતો હતો. નવા મશીનો અને નવા કારીગરો ઉમેરાતા ગયા અને બી.એ. થયેલા મધુબેન પણ ધંધામાં જોડાઈ ગયા. પ્રાણજીવનભાઈ લેડિઝ ટેલર તરીકે પ્રખ્યાત. લેડિઝનું  માપ લેવાનું કામ મધુબેને ઈરાદા પુર્વક પોતાના હાથમાં લઈ લીધેલું. પણ મિસ્ટર ઓક્સિજન નાની છોકરી હોય, જાડી પાતળી યુવાન મહિલા હોય કે ડોશીમા હોય નજરથી માપ કહી દેતા જે મધુના માપ સાથે મેચ થઈ જતું. માત્ર તનનું માપ જ નહિ પ્રાણજીવનભાઈ મનનું માપ કાઢવામાં પણ કુશળ હતા. કોને શું ગમશે તે કળી જતાં. સામાને ગમતી વાતોમાં વેતરીને પોતાના કરી લેતો. એમનો સંસાર સુખી હતો.

એના મોટાબાપા ગુજરી ગયા ત્યારે પહાડ જેવો માણસ નાના બાળકની જેમ ખુબ રડેલો. એણે મોટાબાને આશ્વાસન આપવું જૉઇએ પણ બિચારા બા એને આશ્વાસન આપતા રહ્યા. ચારેક મહિના પછી એને લાગ્યું કે મોટાબા મુંજાય છે. રોજ રાત્રે છાનામાના રડે છે.

એક દિવસ એની દુકાનમાં એના ત્રીજા ધોરણના શિક્ષક શંકરલાલ કોટ સીવડાવવા આવ્યા. શંકરલાલ સાહેબ પ્રેમાળ શિક્ષક હતા. એમની વેષભુષા અનોખી હતી. ધોતિયું, કફની, ઉપર કાળો કોટ અને માથે સફેદ ટોપી. ઉનાળા ચોમાસામાં હાથમા છત્રી હોય શિયાળામાં હાથમાં લાકડી હોય.

મિસ્ટર ઓક્સિજનના ભેજામાં કોઈ અનોખો ઝબકારો થયો. એ વાંકોવળીને સાહેબને પગે લાગ્યો. ‘સાહેબ આપ તો નિવૃત્ત થઈ ગયા. હવે આપના ફેમિલીમાં કોણ કોણ છે?.’

‘બે દીકરીઓ છે. એ એમના કુટુંબમાં સુખી છે. પત્ની ચાર વર્ષ પહેલાં ગુજરી ગઈ. હવે એકલો છું. ટીફીન બાંધી દીધું છે. હસતાં રમતાં જીવન વહેતું જાય છે. આગળ પાછળ કોઈ ચિંતા નથી’ સાહેબે જવાબ આપ્યો.

‘સાહેબ, મારા મોટાબાપા હમણાં થોડા સમય પર જ દેવલોક પામ્યા. મારામોટાબા એકલા પડી ગયા છે. મારે આપને બાપા તરીકે દત્તક લેવા છે. તમારી બધી જવાબદારી મારી. તમારે સવારે મારે ત્યાં આવી રહેવાનું. મોટાબા સાથે નાસ્તો કરવાનો, પછી બાને મંદીરે લઈ જવાના. સાહેબ, કાર છે, ડ્રાઈવર છે. ઘરમાં રસોઈ કરવા મહારાજ છે. બપોરે લંચ કર્યા પછી બા આરામ કરે છે. મધુની સાથે તમારે અહી દુકાન પર આવી રહેવાનું. ક્યાંતો આગળ બેસો ક્યાં તો પાછલા રૂમમાં આરામ કરો. ડ્રાઈવર સાંજે બાને દુકાન પર લઈ આવે પછી તમારે બાને ફરવા કે સિનેમા નાટક જોવા લઈ જવાના. બાને મન થાય તો હોટલ રેસ્ટોરાંટમાં જમી લેવાનું અને નહિ તો ઘરનું તો છે જ. અમે બધા રાત્રે સાડા દશ વાગ્યે સાથે બેસીને જમીએ છીએ. આપને મોડું ખાવાનું ફાવશેને? જમ્યા પછી ડ્રાઈવર તમને તમારે ઘેર મૂકી આવશે’

ભાઈ તું મને બાપા બનાવે તેનો મને વાંધો નથી, પણ તમારા બા માટે તો હું એમના ભાઈ તરીકે જ ફરજ બજાવીશ. મને પૈસાની કોઈ જ અપેક્ષા નથી. બસ તમારા બાને જરૂરી સાથ આપીશ. આ નવીન વ્યવસ્થાથી એના મોટાબા અને શંકરલાલ સાહેબ એમ બન્નેનું ઘડપણ સુધરી ગયું.

મધુએ સાચે જ પ્રાણજીવનનું નામ મિસ્ટર ઓક્સિજન રાખ્યું હતું. એણે એડપ્શનને એક નવો વળાંક આપ્યો હતો. હું જ્યારે ઈંડિયા જતો ત્યારે એમને મળતો. દર વખતે કહેતા કે ફલાણી મારી એડપ્ટેડ દીકરી છે કે દીકરો છે. ફલાણો મારો એડપ્ટેડ ભાણેજ કે ભત્રીજો છે. જેટલાને એ એડપ્ટ કરતો તેમને વર્ષમાં એક જોડી કપડાં ભેટ આપતો. દીવાળી વખતે મિઠાઈ અને નાણાકીય ભેટ આપતો. એને એક દીકરી હતી. તે ડોક્ટર થઈ હતી અને બીજા ડોક્ટની સાથે લગ્ન કરી લંડન ગઈ હતી. એ સુખી હતી. એને પપ્પા મમ્મીની મિલ્કતની જરૂર ન હતી.  

   છેલ્લી વાર જ્યારે હું એને મળ્યો ત્યારે કહેતા હતા કે એક વૃધ્ધાશ્રમ એડપ્ટ કર્યું છે. એ પોતે પણ વૃધ્ધ થયા હતા. એના નાનાભાઈ જેઓ વકીલ હતા એનો દીકરો પણ વકીલ થયો હતો, પણ એને વકીલાતમાં રસ ન હતો. પ્રાણજીવને ભત્રીજાને દત્તક લઈ લીધો. એણે મેનેજમેંટ સંભાળી લીધી. એણે એડપ્શન કે દત્તક શબ્દને તદ્દન નવો જ પ્રાણવાયુ પુરો પાડ્યો હતો. ખરેખર તો એ કોઈપણ હક્ક વગર લોકોને પ્રેમ વહેચી પોતાના કરી લેતા.

એડપ્ટ કરેલા ભત્રીજાએ પરદેશથી મશીનો વસાવી કપડાં તૈયાર કરવાની ફેકટરી ખોલી. પ્રાણજીવનભાઈની સંપત્તિ વધતી અને વહેંચાતી રહી. પંચ્યાસી વર્ષની ઉમ્મરે પણ મારે માટે તેઓ દશમા ધોરણના મિત્ર જ બની રહ્યા હતા. હું એમને માનપૂર્વક પ્રાણજીવનભાઈ કહીને આદર પૂર્વક વ્યવહાર કરતો તો એઓ કહેતા કે તું મારો દશમા ધોરણનો દોસ્ત મટી ગયો છે. મને તું કહેનાર મિત્ર જોઈએ છે. એ ગમે તે કહે પણ હું એમને તું નું સંબોધન કરી શકતો નહિ.

મધુબેનના નિધનના સમાચાર મળતાં જ મેં પ્રાણજીવનભાઈને ફોન કર્યો. ‘પ્રાણજીવનભાઈ મને મોડા મોડા હમણાં જ દુઃખદ સમાચાર મળ્યા.’

‘શાસ્ત્રી, મારી મધુબાલા આઠ દશ દિવસ જ માંદી રહી હતી. એણે તને યાદ કર્યો હતો. એ માંદી પડી ત્યારે જ એને સંકેત મળી ગયો ગયો હતો કે હવે આ ઉમ્મરે એ વધુ દિવસો નહિ કાઢે. દીકરી જમાઈ લંડનથી આવી ગયા હતાં. મારા એડપ્ટ કરેલા સૌ સ્નેહીઓ એક અઠવાડિયાથી મધુની આજુબાજુ વિટળાયલા રહ્યા હતા. એ બધાની હાજરીમાં મધુએ મારી પાસે વચન માંગી લીધું કે એના અગ્નિસંસ્કારના બીજા દિવસે જ મારે એની માસીની દીકરી ચંદાને વાઈફ તરીકે એડપ્ટ કરી દેવાની.

આખી જીંદગી મધુબાલા સાથે કાઢી. એનું સ્થાન કોઈ જ લઈ શકે નહિ. શાસ્ત્રી, હું પંચ્યાસી વર્ષનો અને ચંદા એંસી વર્ષની. ચંદા એકવીશ વર્ષની હતી ત્યારે એના ડિવૉર્સ થઈ ગયેલા. અમારા કરતાં ચાર પાંચ વર્ષ નાની. ડિવોર્સ થયા પછી મધુએ એને કોલેજમાં ભણવા જવાનું સૂચવ્યું હતું. એ અમારે ત્યાં જ રહીને કોલેજમાં ભણી. એમ.એ. પીએચ.ડી. થઈ કોલેજમાં પ્રોફેસર પણ થઈ. ચંદા અમારે ત્યાં જ્યારે જ્યારે આવતી ત્યારે મધુ મને કહેતી કે મિસ્ટર ઓક્સિજન આપકી આધી ઘરવાલી આયી હૈ. અમે મજાક મશ્કરી કરતાં.

બીજા દિવસે તો નહિ પણ પંદર દિવસ પછી, મારી દીકરી જમાઈની હાજરીમાં અમે મધુના ફોટા સામે એક દિપક પ્રગટાવ્યો. એની સાક્ષીએ એક બીજાને જયમાલા નહિ પણ માત્ર એક ગુલાબનું પુષ્પ આપીને એકબીજાને પતિ પત્ની તરીકે એડપ્ટ કર્યા. એંસી પંચ્યાસી વર્ષ પછીના લગ્ન દેહ લગ્ન નથી હોતાં. એ લગ્ન એકમેકના સથવારાની હૂંફના લગ્ન હોય છે. ફેર એટલો કે ચંદાના સફેદવાળના સેંથામાં રોજ પ્રાણજીવનનું સિંધુર શોભે છે.

એમની ફેકટરીના ચારસો જેટલા એંપ્લોયી માટે એઓ દત્તક દાદાજી મિસ્ટર ઓક્સિજન દાદા છે. માલિક તરીકે નહિ પણ દાદા તરીકે ફેક્ટરીમાં જાય છે. એની પાછળ ફરસાણ મિઠાઈની વાન જાય છે અને કારીગરોના હાથમાં ફરસાણ મિઠાઈના બોક્ષ પકડાવી દે છે. કારીગરોના ભાથામાંથી બટકો રોટલો પણ માંગીને મોમાં મૂકી દે છે. એ કહે કે ડિક્શનરી એડપ્શન માટે શું કહે છે એ મને ખબર નથી, પણ વ્હાલથી પારકાનાને પોતાના કરી લેવા એ જ એડપ્શન છે. બીજું ધન અને લાગણી વહેંચવાથી જ વધે છે.

*****

પબ્લિશ્ડઃ ગુજરાત દર્પણ. માર્ચ ૨૦૨૧

Pravin Shastri

6 Saveria Court

Howell NJ 07731‘