Category Archives: Uncategorized

Ranu Mandal

PLEASE CLICK THE LINK AND KNOW RANU MANDAL

https://www.youtube.com/watch?v=At5mNnKCyD8

Published on Aug 26, 2019

Ranu Mandal Complete Biography #kabkyakaise #RanuMandal #RanuMondal Dosto Aaj ki Es video mai maine apko Btaya Ranu Mandal Ki Complete Biography. Ranu Mandal date of birth. House of Ranu Mandal. Family members of Ranu Mandal. ranu,ranudi,ranude,ranu mindal,ranu singer,ranu mondal station singer,station singer ranu mondal,station singer ranu,ranaghat station singer ranu,ranu di fast album,himesh & ranu,himesh & ranu fast songs,ranu new songs,ranu fast gaan,ranu mondal himesh reshammiya,ranu & himesh new songs teri meri,teri meri songs ranu mondal,teri meri himesh new songs,ranu mumbai new songs,ranu new album,ranu notion gaan,teri meri fuul sony,ranu mondal full songs. Ranu Mandal Bollywood Connection – https://youtu.be/SM7oQRvb_FU Audio Used From – https://youtu.be/bM7SZ5SBzyY NoCopyrightSound ranu mondal and himesh reshammiya, ranu mondal gaan, ranu mondal himesh, ranu mondal singer, ranu mondal songs, ranu mondal song video, ranu mondal with himesh reshammiya, ranu mondal and himesh reshammiya song, ranu mondal and himesh, ranu mondal abp news, ranu mondal after makeup, ranu mondal album, ranu mondal at sa re ga ma pa, ranu mondal a mere watan ke logo, ranu mondal biography, ranu mondal bangla gaan, ranu mondal best song, ranu mondal baul gaan, ranu mondal bengali, ranu mondal before and after, ranu mondal background, ranu mondal bari, ranu mondal biodata, ranu mondal car, ranu mondal change, ranu mondal conte gaan, ranu mondal christian song, ranu mondal news channel, ranu mondal dil diwana, ranu mondal details, ranu mondal desh bhakti song, ranu mondal dj song, ranu mondal dil deewana, ranu mondal dil diwana song, ranu mondal death, ranu mondal deshattobodhok gaan, ranu mondal dressing, ranu mondal er meye, ranu mondal er gan, ranu mondal ek pyar ka nagma hai, ranu mondal er song, ranu mondal er gaan, ranu mondal english, ranu mondal er new look, ranu mondal ek radha ek meera, ranu mondal er jiboni, ranu mondal family, ranu mondal first song, ranu mondal full interview, ranu mondal facebook, ranu mondal full song, ranu mondal famous, ranu mondal famous song, ranu mondal first interview, ranu mondal fm, ranu mondal from ranaghat went viral for ek pyar ka nagma hai, ranu mondal gaan sunte chai, ranu mondal gaan sunbo, ranu mondal gana, ranu mondal gaan ranaghat, ranu mondal gayaka, ranu mondal gaan sunao, ranu mondal gaan video, ranu mondal ghat, ranu mondal grooming, ranu mondal himesh reshammiya, ranu mondal hindi, ranu mondal hindi song, ranu mondal history, ranu mondal in saregamapa, ranu mondal interview in hindi, ranu mondal in reality show, ranu mondal indian idol, ranu mondal in hindi, ranu mondal in studio, ranu mandal in saregamapa, ranu mondal in ranaghat, ranu mondal independence day song, ranu mondal jeevan kahini, ranu mondal jiboni, ranu mondal jesus song, ranu mondal star jalsha, ranu mondal star jalsa, ranu mondal ka gana, ranu mondal kolkata, ranu mondal khan, ranu mondal ka, ranu mondal ka song, ranu mondal ka makeup, ranu mondal ki song, ranu mondal kumar sanu, ranu mondal ka video gana, ranu mondal lifestyle, ranu mondal live, ranu mondal latest, ranu mondal latest song, ranu mondal life, ranu mondal latest news, ranu mondal lagaan, ranu mondal lata mangeshkar, ranu mondal live song, ranu mondal music, ranu mondal makeup video, ranu mondal mumbai, ranu mondal music song, ranu mondal mp3 song, ranu mondal meye, ranu mondal notun gaan, ranu mondal now, ranu mondal new car, ranu mondal new update, ranu mondal new album, ranu mondal new singer, ranu mondal of ranaghat, ranu mondal odia news, ranu mondal original song, ranu mondal on sa re ga ma pa, ranu mondal on abp news, ranu mondal odia, ranu mondal old song, ranu mondal official, ranu mondal on tv, ranu mondal program, ranu mondal performance, ranu mondal pyar ka nagma hai, ranu mondal paschim bangal, ranu mondal patriotic song, ranu mondal prothom gaan, ranu mondal porichoy, ranu mondal parlour makeup, ranu mondal platform song, ranu mondal pagli song, ranu mondal ranaghat song, ranu mondal ranaghat singer, ranu mondal ranaghat station song, ranu mondal ranaghat station singer, ranu mondal ranu mondal, ranu mondal ranaghat new look, ranu mondal reaction, renu mandal, ranu mandal songs, renu mandal ka gana, ranu mandal video, ranu mondal song with himesh reshammiya, ranu mondal song himesh, ranu mondal transformation, ranu mondal today, ranu mondal tv show, ranu mondal today song, ranu mondal tik tok, ranu mondal tv, ranu mondal today news, ranu mondal train singer, ranu mondal tv interview, ranu mondal tv song, ranu mondal youtube, ranu mondal video song, ranu mondal viral song, ranu mondal viral video song, ranu mondal vs lata, ranu mondal vs alka yagnik, ranu mondal vs blind singer, ranu mondal with himesh, ranu mondal west bengal, ranu mondal with music, ranu mondal whatsapp status, ranu mondal with rj, ranu mondal with makeup, ranu mondal with shahrukh khan, ranu mondal wiki, ranu mondal with kumar sanu, Thanks

 

Disclaimer:

© અહીં રજૂ કરેલ કૃતિઓના કોપીરાઇટ્સ-હક્કો જે તે રચનાકારના પોતાના છે. આ બ્લોગ પર અન્ય કવિઓની જે રચનાઓ પોસ્ટ કરી છે, એને લીધે જો કોઇના કોપીરાઇટનો ભંગ થયેલો કોઇને લાગે અને મને જાણ કરવામાં આવશે, તો તેને સત્વરે અહીંથી દૂર કરીશ. પણ મને આશા અને શ્રદ્ધા છે કે સૌ સર્જકો અને પ્રકાશકો તેમ જ તેમના વારસદારો ગુજરાતી ભાષાના પનોતા સંતાનોને માટે વિશ્વ-ગુર્જરી સમાજમાં સભાનતા કેળવવાના આ નિસ્વાર્થ પ્રયત્નોને હૃદયપૂર્વક ટેકો આપશે અને બીરદાવશે. ۞ Disclaimer : This blog is not for any commercial purposes. The entries posted on this blog are purely with the intention of sharing personal interest in gujarati literature/sahitya without any intention of direct or indirect commercial gain.reate a free website or blog at WordPress.com.

ભલું થજો આ ભુકંપનું..–સુધા મુર્તી

ભલું થજો આ ભુકંપનું..

sudha murthyx

–સુધા મુર્તી

ભાવાનુવાદ : સોનલ મોદી

       

છવ્વીસમી જાન્યુઆરી 2001નો એ ગોઝારો દીવસ ગુજરાતના અને એમાંયે કચ્છ-ગુજરાતના લોકો તો ક્યારેય ભુલી નહીં શકે. કોઈ તાકીદ વગર ધરતીમાએ મોં ફાડ્યું અને હજારો લોકો તેમનાં ઘર–બાર, કુટુમ્બ–કબીલા–ઢોરઢાંખર સહીત તેમાં કોળીયો થઈ ગયાં.  કરોડપતી રોડપતી થઈ ગયા ને રસ્તા પર સુઈ રહેવાનો વખત પણ કેટલાયને આવ્યો.

ભુકંપ બાદ વીશ્વભરમાંથી જે ઝડપથી મદદ મળી, તેમાં છાપાં, મૅગેઝીન, ટીવી, રેડીયો, તથા ઈન્ટરનેટ જેવાં સંદેશાવ્યવહારનાં બધાં જ સાધનોએ મોટો ભાગ ભજવ્યો. ટીવી ચેનલોએ અંતરીયાળ વીસ્તારોમાં જાનના જોખમે ફરી ફરીને વારંવાર ભુકંપની તારાજી બતાવી, જેથી અનેક સેવાકીય સંસ્થાઓ, સરકારી વીભાગો, સાધુ–સંતો, અને વીદેશી એન.જી.ઓ. ત્યાં વીજળીની ઝડપે પહોંચી ગયા. મારા જેવા કેટલાક લોકો, જે દેશના અન્ય ભાગોમાં સેવાકાર્ય કરે છે, તેમણે પણ કચ્છને જોવા–જાણવાનો અને ભુકંપની અસર નીહાળવાનો આ મોકો ઝડપી લીધો.

મીડીયા થોડું શાન્ત પડ્યું પછી હું કચ્છની મુલાકાતે ગઈ. ભાવનાઓની સરવાણી સુકાય પછી જ સચ્ચાઈ સામે આવતી હોય છે. અમદાવાદથી ભુજના મુખ્ય રસ્તા પરનાં ગામોને તો મદદ મળી હોય એમ લાગતું હતું; પરન્તુ અન્તરીયાળ વીસ્તારોનાં નાનાં કસ્બા–કુબાઓની હાલત હજીયે એમની એમ જ હતી. અમારી જીપ આવા એક નાનકડા ગામ નજીક જ હતી ત્યાં જ વ્હીલમાં પંક્ચર પડ્યું. ડ્રાઈવર કહે, ‘બહેન, સ્પેર વ્હીલ પણ કામ આપે તેમ નથી. તમે અહીં થોડીવાર થોભો તો હું છકડામાં મોટે ગામ જઈને પંક્ચર કરાવી આવું.’

થોડી વાર તો હું ઉભી રહી; પણ પછી કંટાળી. થોડે દુર કામચલાઉ તંબુ ઉભા  કરેલા હતા. દરેક પર ભુરા પ્લાસ્ટીકના શેડ હતા બધાને બમણા પાકની આશા હતી. અને અંદર કોઈએ ઘર માંડ્યું હોય તેમ દેખાતું હતું. પછી તો કચ્છમાં ફરતાં ફરતાં મેં જોયું કે, આવા ટેન્ટોમાં, સ્કુલો, હૉસ્પીટલો, હેલ્થ સેન્ટરો, ઘોડીયાંઘરો અને હૉટેલો સુધ્ધાં ચાલુ થઈ ગઈ હતી!

ઓગસ્ટ મહીનો હતો. ઘરનાં સ્ત્રીપુરુષો ખેતરોનાં કામમાં વ્યસ્ત હતાં. કુદરતી લીલાઓ પણ કેવી અપરમ્પારની હોય છે! વર્ષોથી કચ્છ સુકુંભઠ્ઠ હતું; પણ  આ વર્ષે મેઘરાજાએ મહેર કરી હતી. કુદરત પણ કેવી! એક હાથે લઈને બીજે હાથે છુટથી આપવાની તૈયારી કરી રહી હતી!

મેં સહેજ ચાલીને એક નજીકના તંબુમાં ડોકીયું કર્યું. ચૌદેક વરસની એક નાની છોકરી થાળીમાં ચોખા વીણતી હતી અને ચુલા પર ભાતનું આંધણ મુક્યું હતું. મને જોઈને ખુશખુશ થઈ ગઈ. ‘આવોને બહેન, અહીં આવો.’

મનેયે થયું, ચાલને જોઉં તો ખરી કે આ લોકો કેવી રીતે રહે છે. હું અંદર ગઈ. બધું સરસ, ચોખ્ખું હતું. તંબુની વચ્ચે સાડી બાંધીને ઘરના બે ભાગ કરેલા. મને બેસવા માટે તેણે ટીપોઈ જેવું કાઢી આપ્યું. છોકરીની ભાષા પરથી તે કચ્છની હોય તેવું નહોતું લાગતું.

છોકરી હાથામાં પાણીનો ગ્લાસ લઈને આવી. શું કરું? ગરમી તો બહુ જ હતી, તરસ પણ લાગી જ હતી. પણ થયું, કોણ જાણે કયા કુવાનું પાણી હોય? ચોખ્ખું હોય; નયે હોય! ઝાડા–ઉલટી–કમળો થઈ જાય તો? છોકરીએ પ્રેમથી ધરેલો ગ્લાસ મેં મારા હાથમાં તો લઈ લીધો; પણ પાણી પીધું નહીં. ટેન્ટમાં તેની બારેક વરસની બહેન હતી જે શાક સમારતી હતી અને સૌથી નાનો ભાઈ ઘોડીયામાં નીરાન્તે નીંદર ખેંચતો હતો.

મેં મોટી દીકરીને પુછ્યું, ‘બેટા, તમે આ કઈ ભાષા બોલો છો? કચ્છના નથી લાગતા. ક્યાંના છો?’

મોટી બહેન કાંઈ બોલે તે પહેલાં નાની બહેન સરળતા–સહજતાથી બોલી, ‘અમે ગુજરાતી નથી, અમે તો બૉમ્બેનાં છીએ.’

‘તમારા કોઈ સગાને મળવા આવ્યાં છો?’

‘ના, ના આન્ટી, આ અમારું જ ઘર છે. અમારાં પપ્પા–મમ્મી સાથે થોડા વખત પહેલાં જ અહીં આવ્યાં છીએ.’

મને ખુબ નવાઈ લાગી. કેમ કે, મોટાભાગે જ્યારે ભુકંપ જેવી કુદરતી આપત્તી આવે ત્યારે જે તે પ્રદેશના રહેવાસીઓ પણ ત્યાંથી ભાગી જતા હોય છે. જ્યારે આ તો આખું કુટુમ્બ મુંબઈથી અહીં આવી ગયું હતું!

‘તારા બાપુજી અહીં શું કરે છે?’ મેં પુછ્યું.

હવે બન્ને બહેનો વચ્ચે જવાબ આપવાની સ્પર્ધા થઈ. મોટીએ તક ઝડપીને કહ્યું, ‘અમારા બાપા તો મુમ્બઈમાં માહીમના ચર્ચ પાસે ખાડી નથી? ત્યાં રસ્તે ભીખ માગતા’તા ને મારી બા ચર્ચની બહાર મીણબત્તીઓ વેચતી’તી.

‘પછી તમે અહીં કેવી રીતે આવ્યાં?’

‘એક દા’ડો અમે ટીવી પર જોયું કે ગુજરાતના કચ્છમાં ધરતીકંપ થયો છે. આખો દા’ડો ને રાત એના એ જ સમાચાર દેખાડે. મારા બાપાના મગજમાં એકદમ ટ્યુબલાઈટ થઈ. અમને બધાંયને કહે, ‘અલ્યા, હાલો બધાંયે ગુજરાત.’

‘તે ટીકીટો કોણે લઈ દીધી તમને?’ મેં ભોળાભાવે પુછ્યું.

‘આવા વખતે ટીકીટનું કોણ પુછે? આન્ટી, આખી ટ્રેનનો કોઈ રણીધણી જ ન’તો. જાઓ ગુજરાત, જેને જવું હોય તે – મરો સંધાય. બધાંય અમારા જેવા જ ખુદાબક્ષ હતાં. સ્ટેશને સ્ટેશને માણસો તો માય નહીં; પણ ટીકીટચેકર એકેય ન’તો.’ નાની બોલી.

‘તમે છેક આ વીસ્તારમાં કેવી રીતે આવ્યાં.’

‘અમને તો અહીં કોઈ ઓળખે નહીં! મફતીયા જ ‘ભુજ’ લખેલી બસમાં ચડી બેઠાં. એય વળી કો’ક ભણેલાએ વાંચી આપ્યું. સામાન તો અમારે બહુ હતો નહીં. ભીખારીને વળી ભભકા કેવા? મારી બાજુમાં તો ચાર ભુરીયા(ફોરેનર્સ) બેઠેલા.. આન્ટી, મને ફોરેનની ચોકલેટો ને બે ફરાક ને આ બુટ–મોજાં આલ્યાં. અમે તો રસ્તામાં જ મેનરોડ પર ઉતરી ગયાં.

આખી વાર્તા સાંભળીને મારું કૌતુક વધતું જતું હતું. મેં પુછ્યું, ‘પછી મેનરોડથી અહીં સુધી કેવી રીતે આવ્યાં?’

‘એમાં શું? ચારે બાજુ ‘જીપડાં’ દોડતા’તાં. છકડાવાળાયે જ્યાં જવું હોય ત્યાં મુકી જાય. દયાધરમમાં કોઈ પૈસાનુંય નહીં પુછે. અને એ….ય.. દુનીયાભરમાંથી વસ્તુઓ આવતી’તી. ટ્રકોની ટ્રકો ઠલવાય ને પાછી જાય. જેને જે ઉઠાવવયું હોય તે ઉઠાવે. ન કોઈ પુછનાર ન કોઈ જોનાર.’

મને ગુરુ નાનકના શબ્દો યાદ આવી ગયા.

‘રામ કી ચીડીયા રામ કા ખેત… ચુગ લો ચીડીયા ભરભર પેટ.’ અહીં પણ એવી જ દશા હશે!

‘બેટા, લોકો શું શું લાવતા હતા? તમને રસ્તા પરથી શું મળ્યું?’ હવે મેંય પુછવામાં કાંઈ બાકી ન રાખ્યું.

‘બહેન, મગજ ને સુખડી, ભાખરી ને થેપલાં, બીસ્કીટોનાં પેકેટ ને પેકેટ, જાતજાતનાં કપડાં, ધાબળા, પ્લાસ્ટીક, સ્ટવ, વાસણ–કુસણ…. અરે દવાઓ, ઈન્જેક્શની સોયું ને કંઈ કેટલુંય રસ્તા પર મુકી મુકીને ટ્રકો પાછી વળતી. મારા બાપાએ તો કહ્યું : ઉઠાવી લો, જેટલું ઉઠાવાય તેટલું.. બાપજન્મારામાંયે આવો ચાનસ (Chance) ફરી નહીં  મળે. મુમ્બઈમાં તો અમને સાંજેય ઘણીવાર ખાવા ન’તું મળતું. અહીં તો બે વરસનું અનાજ, લોટ બધુંય વગર મહેનતે મળી ગયું છે.’ મોટી દીકરી બધું ભોળાભાવે બોલ્યે જતી હતી. બાળકો જ્યાં સુધી પુખ્ત ન થાય, ત્યાં સુધી કેટલાં નીર્દોષ અને નીખાલસ હોય છે! મોટાં થાય એટલે મહોરાં પહેરવાં પડે અને જુઠાણાંનો સીલસીલો શરુ થાય. જીવનનો એક અત્યંત યાદગાર પ્રસંગ હોય તે રીતે આ છોકરી બધું વર્ણન કરતી હતી.

હવે નાનીએ શરુ કર્યું : આન્ટી, લોકો બહુ દુ:ખી હતાં. ચારે બાજુ એટલી વસ્તુઓ પડી’તી; પણ કોઈનાય લેવાના હોશકોશ ન’તા. કોઈનાં માબાપ મરી ગયાં હતાં, નાનાં છોકરાં એકલાં એકલાં રડતાં’તાં. કેટલાયના હાથપગ તુટી ગયેલા. પણ આ સ્વામીજીઓ, આર્મીવાળા અને ડૉક્ટરોનું કે’વું પડે! રાતોની રાતો જાગીને બધું ઠેકાણે પાડ્યું છે.

‘અમારે તો કોઈ તકલીફ જ ન’તી. અમારી પાસે હતું જ શું કે જાય? મારાં બા અને બાપુ આમ તો લાલચે અહીં આવેલાં; પણ અહીં આવીને અમને ઘર સોંપીને એ બેઉ પણ સેવામાં લાગી ગયાં. બાપુને કોઈએ કહ્યું કે : અંદરનાં ગામોમાં જા. ત્યાં ઠાઠડીને ખભો દેવાવાળુંય કોઈ નથ. એટલે અમે અહીં આવી ગયાં. કોઈ સેવાભાવી સંસ્થાવાળા અહીં પણ આવી ચડ્યાં ને આ વાંસના ટેકા, પ્લાસ્ટીક, ઘરવખરી ને તંબુ વહેંચ્યા. તે અમારુંય ઘર થઈ ગયું. બહેન, આ બાજુમાં છે ને, તે ઘર પણ અમારું જ છે.’

હું સડક થઈ ગઈ! મુમ્બઈના ભીખારીના નસીબમાં બબ્બે ઘર! ખુદા દેતા હૈ તો છપ્પર ફાડ કે દેતા હૈ…

‘બહેન, એક લાઈનમાં બાપા ઉભા રહ્યા ને બીજીમાં બા. જમીનની તો અહીં કોઈ કીમ્મત જ નહીં. કોઈ પુછતુંય ન’તું. અમે તો જોતજોતામાં બે ઘર ઉભાં કરી દીધાં. આ બાજુનું તો ભુરીયાને ભાડે આપ્યું છે. એ લોકો ભુકંપ વીશે ‘ચોપડી’ લખે ને ‘ફોટા’ પાડે.’

‘તે તમે હવે અહીં જ રહેવાનાં?’ મારાથી પુછાઈ ગયું.

‘હાસ્તો! અમારા બાપુને મુમ્બઈમાં દમનો વ્યાધી હતો. શ્વાસ લેવાનીયે ચોમાસામાં તકલીફ પડે. ખાવાનાંય સાંસાં. એક સાંધો ત્યાં તેર તુટે એવી હાલત. આ કચ્છની સુકી અને ચોખ્ખી હવામાં બાપાને એકય વાર શ્વાસ નથી ઉપડ્યો. બાપા બાજુના ખેતરમાં ગણોતીયા તરીકે જાય છે. બા પણ જોડે જ જાય. રોજના બસોત્રણસોનું કામ મળી જાય. વળી, સરકાર નવાં ઘરો બાંધે છે તેમાં પાણી છાંટવા હું ને મારી બહેન જઈએ. અમે ચારેય કમાઈએ છીએ. ‘ભલું થજો આ ભુકંપનું’, બહેન!’

મોટીબહેને નાનીબહેનને ઓર્ડર કર્યો : ‘ક્યારની ઉભી છે, તે જોતી નથી? બહેન માટે ચા અને બીસ્કીટ લાવ.’

હું કેવી ચા પીશ એ તો તેણે ન પુછયું; પણ સવાલ કર્યો, ‘કયાં બીસ્કીટ ખાશો? ગળ્યાં, ખારાં કે ક્રીમવાળાં?’

‘હેં? તારી પાસે વેરાયટી છે, બીસ્કીટમાં?’ મેં પુછ્યું. તેણે તંબુની વચ્ચે સાડી બાંધી બનાવેલો પડદો ઉંચો કર્યો અને એ દૃશ્ય જોઈને મારી આંખો ચાર થઈ ગઈ!

દેશી–વીદેશી બીસ્કીટો, મીનરલ વોટરની બોટલ્સ, નવાં ને નવાં વાસણ, પ્રાયમસો, પતરાંની નવીનક્કોર પેટીઓ, ભુરા પ્લાસ્ટીકના રોલ… જાણે અલીબાબાના ચાલીસ ચોરની ગુફાનો દરવાજો ખુલ્યો હોય તેમ લાગતું હતું!

છોકરી કહે, ‘આ ધરતીકંપ થયો ત્યારથી મારી મા કુવે ગઈ જ નથી. અમે બધાંય બીસ્લેરી જ પીએ છીએ. શી ખબર કોઈ પરદેશીઓએ આખું જહાજ ભરીને આ બાટલા મોકલી દીધા હશે…’ પાણીના બાટલા તો બીસ્લેરી જેવા જ લાગતા હતા; પરન્તુ તેમાંથી અનેકગણા મોંઘા ફ્રાન્સની evian કંપનીના હતા.

છોકરી કહે, ‘તમને આપ્યું છે તેય બીસ્લેરી જ છે હોં કે, પીઓ તમતમારે, ગભરાતા નહીં’

મેં પેલો ગ્લાસ ગટગટાવ્યો. બીજો ગ્લાસ પણ માંગ્યો.

–સુધા મુર્તી

***********

સૌજન્યઃ

સન્ડે ઈ.મહેફીલ’

UttamGajjar

શ્રી ઉત્તમ ગજ્જર

સુધા મુર્તી લીખીત ‘અત્ર તત્ર સર્વત્ર’ (પ્રકાશક : આર. આર. શેઠ, મુમ્બઈ (022 – 2201 3441) અને અમદાવાદ (079 – 2550 6573) Website : www.rrsheth.com  eMail : sales@rrsheth.com ;   પૃષ્ઠ સંખ્યા : 160 કીમત : રુપીયા 175; પ્રથમ પ્રકાશન : જાન્યુઆરી, 2019)માંથી પાન 66થી 70 ઉપરથી સાભાર… ..ઉ.મ..
 ‘સન્ડે ઈ.મહેફીલ’ને આ નવું પુસ્તક તાત્કાલીક મેળવી આપવા બદલ અમેરીકાવાળા પ્રેમભાઈ પટેલનો ને તેટલી જ ત્વરાથી તે મોકલી આપવા બદલ પ્રકાશક આર. આર. શેઠનો ખુબ ખુબ આભાર.   ..ઉત્તમ.મધુ ગજ્જર..
♦●♦
સન્ડે ઈ.મહેફીલ’ – વર્ષઃ પંદરમું – અંકઃ 434 –Septembar 01, 2019
‘ઉંઝાજોડણી’માં અક્ષરાંકનઃ ઉત્તમ ગજ્જર – uttamgajjar@gmail.com

@@@@@

Have you ever visited : http://www.gujaratilexicon.com  ?
More than 3,65,86,000 Gujarati Language lovers have visited http://www.gujaratilexicon.com
More than 1,38,91,000 have visited Digital Bhagwadgomandal 
http://www.bhagwadgomandal.com
More than 10,94,000 have visited Lokkosh
http://lokkosh.gujaratilexicon.com
More than 13,17,000 have visited Global-Gujaratilexicon
http://global.gujaratilexicon.com

                                                                               

શ્રી અભેસિંહ રાઠોડ – પરિચય વિજય ઠક્કર

Image result for abhesinh rathod

વર્ષ ૧૯૯૦ના દશકમાં અમદાવાદ મ્યુનીસીપલ કૉર્પોરેશનમાં એક શિરસ્તો પ્રસ્થાપિત થયેલો જેમાં દર વર્ષે ૧૪મી એપ્રિલના રોજ આંબેડકર જંયતીથી શરુ થતા એક સપ્તાહને સમરસ સપ્તાહ તરીકે ઊજવવામાં આવતું અને એ એક સપ્તાહ દરમ્યાન દરરોજ રાત્રે શહેરના જુદાજુદા વિસ્તારોમાં જાહેરમાર્ગો પર ડાયરાના ભવ્ય કાર્યક્રમો યોજવામાં આવતા. મોડી રાત સુધી ચાલતા આ કાર્યક્રમોમાં લોકોની ભારે ભીડ ઊમટતી કારણ લોકસંગીતના લગભગ તમામ વિખ્યાત કલાકારોને અમે આમંત્રણ આપીને બોલાવતા. 

અમદાવાદ મ્યુનીસીપલ કૉર્પોરેશનના આ આયોજનની જવાબદારી અમારે શિરે રહેતી. અમારા આ મંચ પરથી સર્વ શ્રી પ્રાણલાલ વ્યાસ, બાબુલાલ રાણપરા, અભેસિંહ રાઠોડ, ભીખુદાન ગઢવી, હરસુર ગઢવી, બાલકૃષ્ણ દવે, પ્રફુલ્લ દવે, દિવાળીબહેન ભીલ, કરશન સાગઠીયા, દમયંતી બરડાઈ, ભારતી કુંચાલા, હાજી રમકડું, જેવા અનેક કલાકારોએ લોકસંગીતની રસલ્હાણ કરાવી હતી. ત્યારથી હું આ બધા જ કલાકારોના સંપર્કમાં હતો. 

આજથી બે વર્ષ પૂર્વે ન્યૂ જર્સીમાં ગુજરાત દર્પણની સાહિત્ય સભામાં અમારા મિત્ર શ્રી નવનીતભાઈ શાહ અમારા ખૂબ ગમતા કલાકાર શ્રી અભેસિંહભાઈ રાઠોડને લઈ આવેલા. અમારા કાર્યક્રમો યોજાતા એ તો ખાસ્સા ૨૫ વર્ષ પહેલા એટલે સ્વાભાવિક કેટલીક ઘટનાઓ સ્મૃતિશેષ થઈ જાય. પણ હું અભેસિંહભાઈની સ્મૃતિને એ વર્ષો સુધી પાછળ દોરી ગયો અને એ જેવી ઘટનાઓ સ્મૃતિમાં ઊભરી આવી તો અભેસિંહભાઈના રાજીપાનો પાર ના રહ્યો. 

બરાબર બે વર્ષ પછી મિત્ર શ્રી શૈલેશ સાવલિયા ન્યૂ જર્સીમાં લોયાધામ પંચાબ્દ મહોત્સવની ઉજવણીમાં અમારા આ મિત્ર અને અમારા ખૂબ ગમતા કલાકાર શ્રી અભેસિંહભાઈને લઈ આવ્યા. અમે આ તક ઝડપી લીધી અને રેડિયો દિલનાં છેલ છબીલો ગુજરાતી કાર્યક્રમ માટે એમની સાથે એક દીર્ઘ વાર્તાલાપ કર્યો.

આવા એક સાવ સહજ અને ઉમદા ઇન્સાન વિશ્વપ્રસિદ્ધ કલાકાર શ્રી અભેસિંહભાઈના વ્યક્તિત્વનો પરિચય કરાવવાની લાલચ રોકી શકાય એવી નથી.

સૌરાષ્ટ્ર, ગુજરાત, કચ્છ અને કાઠિયાવાડનું નામ વિશ્વ સમસ્તમાં ગાજતું કરનાર અને જેમનું ખુદનું નામ પણ ગુજરાતના લોકકલા અને શિક્ષણ જગતમાં ખૂબ આદર અને અદબથી લેવાય છે એવા લોકગાયક શ્રી અભેસિંહ રાઠોડે ગુજરાતના લોકગીતોને એનાં મૂળ ઢાળમાં ગાઈને સમસ્ત વિશ્વમાં પહોંચાડવાનું એક ભગીરથ અને અમૂલ્ય કામ કર્યું છે. ગુજરાતના લોકસાહિત્ય અને લોકકલાસંસ્કૃતિ માટે આવાં ઉપકારક કર્તૃત્વથી અભેસિંહ રાઠોડના બુલંદ અવાજને ઇતિહાસ હંમેશાં યાદ રાખશે. 

ગુજરાતની અંદર ગુજરાતને ટોડલે બહુ ઓછા અભ્યાસુ અને કલાકાર છે કે જેમને રાષ્ટ્રીય શાયર અને ગુજરાતના પનોતા પુત્ર શ્રી ઝવેરચંદ મેઘાણીનું સમગ્ર સાહિત્ય કંઠસ્થ હોય પણ આ એક જ કલાકાર છે જેમને એ સઘળું કંઠસ્થ છે. 

અભેસિંહ રાઠોડ એટલે ગુજરાતી લોકકલા અને લોકસંગીતના મોખરાના કલામર્મી.
અભેસિંહ રાઠોડ એટલે ગુજરાતી લોકસંગીતની મોંઘેરી જણસ….

અભેસિંહ રાઠોડ એટલે ગગન ગજાવનારો લોકસંગીતનો કસુંબલ ગાયક…
અભેસિંહ રાઠોડ એટલે લોકસંગીતના ચાહકોના મનમયુરને થનગનાટ કરાવનાર અષાઢી ગાયક…
અભેસિંહ રાઠોડ એટલે કંઠ કાવ્ય અને કહેણીનો કીમિયાગર.

ગુજરાતના ભાલ નળ કાંઠા પ્રદેશમાં આવેલ બોટાદ જીલ્લાના સરવા ગામે સાવ સામાન્ય ક્ષત્રિય ખેડૂ પરિવારમાં જન્મેલા અભેસિંહ રાઠોડનું બાળપણ અભાવોમાં ગુજરેલું. નાનકડા ગામના અભણ ખેડૂ માવુભા અને અભણ માતા પોતાના આ વ્હાલસોયાનાં ઉજ્વળ ભાવિની હંમેશાં કામના કરતાં. સાવ નાનકડા અભેસિંહના કંઠમાં માતા સરસ્વતી બિરાજમાન છે એની પ્રતીતિ તો શિક્ષકોને બહુ વહેલી થયેલી અને એટલે જ તો બાળ અભેસિંહને પહેલા ધોરણથી જ શાળામાં ગવડાવતા. ગામના પાદરે આવેલી નિશાળના મેદાનમાં દર શનિવારે યોજાતી સમૂહપ્રાર્થનામાં બુલંદ અવાજે ગાતા નાનકડા અભેસિંહનો અવાજ સાંભળતા જ પાદરને કુવે થી છલોછલ ભરેલી હેલ ઊંચકીને જતી પનિહારીઓનાં પગ ત્યાંજ ખોડાઈ જતાં….અભેસિંહનું ગાયન સાંભળવામાં તલ્લીન થઈ જતી પનિહારીઓને માથે ઊચકેલા પાણીના ભારનીય પરવા ના રહેતી. 

પ્રકૃતિને અનહદ ચાહનારા અભેસિંહને જીવનમાં એક જ વાર સાવ નાની ઉંમરે એમના ગાયનને લઈને દુર્ભાવપૂર્ણ વ્યવહારનો સામનો કરવો પડેલો. પોતાના ગામમાં પ્રાથમિક શિક્ષણ પૂરું કરીને હાઇસ્કુલ કરવા ધંધુકા તાલુકાના ખાડોલ ગામે ગયા. ખાડોલની પાસે આવેલા રાયકા ગામથી રોજ અપ ડાઉન કરતા. રોજ ૬ કિમી જવાના અને ૬ કિમી આવવાના. કમનસીબી એ હતી કે અભેસિંહને મનગમતું સંગીતનું વાતાવરણ ત્યાં હતું જ નહિ. શાળાના શિક્ષકોને ગીત સંગીત પ્રતિ રુચી જ નહિ. હાઇસ્કુલમાં ગાવા મળે નહી એટલે જીવ મૂંઝાતો હતો. પણ પ્રકૃતિને ખોળે ઊછરેલો બાળક અભેસિંહ રોજ વગડેથી પસાર થતા મોટા અવાજે લોકગીતો ગાય. એમની શાળામાં એક શિક્ષક વધારે પડતા શિસ્તના આગ્રહી. હવે એક દિવસ અભેસિંહનું મોટા અવાજે ગાતા ગાતા જવું અને એ શિક્ષકનું એજ વખતે ત્યાંથી પસાર થવું. બસ બીજા દિવસે શાળાના સાત શિક્ષકોએ બાળક અભેસિંહને ખૂબ માર્યા. પણ ખુમારીવાળા આ છોકરાએ સામે પૂછી લીધું કે મારો શું વાંક છે..? શિક્ષકો પાસે એક જ વાહિયાત જવાબ હતો “ આવી રીતે રાગડા તાણતા રસ્તેથી જાવ તો શાળાનું નામ બગડે.” બસ પછી તો આજની ઘડીને કાલનો દિવસ…. અભેસિંહે એ શાળા છોડી દીધી…બીજી શાળામાં ગયા પણ ત્યાંય એવુંજ હતું….સંગીત માટે કોઈ વાતાવરણ જ નહિ. 

હાઇસ્કુલ પતી અને બોટાદમાં કવિ બોટાદકર કૉલેજમાં એડમીશન લીધું. બોટાદકર કૉલેજમાં એમને માલવી ગુરુ શ્રી રામદાનભાઈ ગઢવી મળી ગયા. એમણે અભેસિંહનું ગાયન સાંભળ્યું અને અત્યંત પ્રસન્નતા વ્યક્ત કરવા સાથે એમણે કૉલેજમાં એ જ્યાં સુધી ભણે ત્યાં સુધીની તમામ ફી માફ કરી દીધી…પુસ્તકો પણ બુકબેંકમાંથી મળવા માંડ્યાં… રામદાનભાઈ ગઢવીએ બધી જ સુગમતા કરી આપી. બોટાદકર કૉલેજમાં સંગીતને અનુકૂળ વાતાવરણ મળ્યું અને વિદ્વાન દોસ્તો પણ ત્યાંજ મળ્યા. સમર્થ સાહિત્યકાર શ્રી બળવંત જાની, પૂજ્ય મોરારી બાપુનાં અત્યંત વિશ્વાસુ એવા કવિ શ્રી હરિશ્ચંદ્ર જોશી તથા ગુજરાતી કવિઓમાં આજે અગ્ર હરોળમાં બિરાજતા શ્રી વિનોદ જોશી મળ્યા. અભેસિંહના સહાધ્યાયી શ્રી વિનોદ જોશીની તાજી કવિતાઓ, અભેસિંહનું ગાયન, કૉલેજના પટાવાળા ભાઈની તાલસંગત અને ક્લાર્ક દિનેશભાઈની સુરસંગત સાથે તમામ અધ્યાપકો એ સૌની ગોષ્ઠી મંડાય અને એમ એ કલામંડળમાં રોજ ગીત- સંગીતની મહેફિલ જામે. 

જીવનનો સંયોગ કહો કે ઝવેરચંદ મેઘાણીજી સાથેનો પૂર્વજન્મનો કોઈ ઋણાનુબંધ પણ ત્યારથી અભેસિંહનાં જીવનના વળાંકો જ એવાં રચાયા કે એ જઈને મેઘાણી સુધી પહોંચે. બોટાદ એ મેઘાણીની કર્મભૂમિ છે અને અભેસિંહ, જીવનનું પહેલું પગથિયું પણ અહીંથી જ ચડે છે. 

રાષ્ટ્રીય શાયર ઝવેરચંદ મેઘાણીની જન્મજયંતીની ઉજવણીનો ભવ્ય કાર્યક્રમ યોજાયો. અભેસિંહે જીવનનો પહેલો જાહેર કાર્યક્રમ બોટાદ હાઇસ્કુલના મેદાનમાં હકડેઠઠ મેદની વચ્ચે આપ્યો અને એમાં મેઘાણી રચિત ગીતો એનાં મૂળ ઢાળમાં ગાયાં…પ્રેક્ષકોની ખૂબ દાદ મળી…અનેક ગીતો પ્રેક્ષકોએ વારંવાર ગવડાવ્યાં. અભેસિંહભાઇ કહે છે ” પ્રેક્ષકોનો ઉમળકો અને આવકાર પામીને ધન્યતાનો ભાવ મનમાં આવ્યો એ સાથે મારા સંગીતનું મૂલ્ય લોકો સમજ્યા હોવાનો અને એની કદર થઈ હોવાનો અહેસાસ થયો..” બસ એ દિવસથી લોકસંગીત અને લોકગાયનના ક્ષેત્રમાં પગરણ માંડ્યાં. બોટાદકર કોલેજે અભેસિંહને એક આગવી ઓળખ આપી.

અભેસિંહભાઈના ભાવી જીવનની બે મહત્વની ઘટનાઓ આ એક જ દિવસે આકાર પામે છે. એક તો એ અભેસિંહમાંથી લોકગાયક અભેસિંહ રાઠોડ તરીકે ઓળખાયા અને પ્રારંભે એ પંથકમાં પંકાયા અને બીજું ત્યારથી લઈને અવિરતપણે મેઘાણીજીનાં ગીતોને સંપૂર્ણપણે સમજીને એના વિદ્યાર્થી બની રહ્યા અને આજીવન એના અભ્યાસમાં સતત રમમાણ રહ્યા. 

પંચાળની ભૂમિના ક્ષત્રિય પરિવારના આ સંતાનનાં સંસ્કાર અને ઘડતરમાં અભણ માબાપે સહેજ સરખીએ ચૂક થવા દીધી નથી. માનું અઢળક વહાલ તો બાપનો કડપ અને શિસ્તનો આગ્રહ એમના ઉછેરમાં દેખાય. ક્ષત્રિય પરિવારનું પરંપરાગત ગામનું ડેલી વાળું ઘર. સાંજ પડે એટલે ડેલી બંધ થઈ જાય. બાપુજી ડેલીને અઢેલીને જ બેઠાં હોય એટલે ડેલીમાં એમને પૂછ્યા વગર પ્રવેશ થાય જ નહિ. ક્યારેક ટાઈમ કટાઈમે અભેસિંહને બોલાવવા આવેલા ગામલોકોને બાપુજી ઠમઠોરતા ”કાં ..આ કાંઈ બાવાસાધુના ઘર થોડા છે તે હાલી નીકળો છો બધા ??” રીતસર ઠપકો ખાઈને ગામલોકોને પાછા વળવું પડે. પણ અભેસિંહભાઈ કહે છે… “મારું ગાવા વગાડવાનું બાપુજીને ઓછું ગમતું એનું કારણ એમનો ડર કે રખેને દીકરો ક્યાંક અવળી સોબતે ચડી જાય તો..! અને એટલે જ મેં બાપુજીને વચન આપેલું અને એ વચનમાં હું આજદિન સુધી ખરો ઊતર્યો છું એ વાતનો એમને સંતોષ હતો પણ એમણે સંપૂર્ણ સંતોષતો ત્યારે વ્યક્ત કર્યો જ્યારે બોટાદમાં શિવગંગા સંગીત વિદ્યાલયના લાભાર્થે એક કાર્યક્રમ યોજેલો અને એમાં પૂજ્ય મોરારી બાપુ પધારવાનાં હતા. મારા બાપુજીએ શાળામાં કે આમતેમ મને સાંભળ્યો હોય પણ જાહેરમાં કોઈ મોટા કાર્યક્રમમાં સાંભળેલો નહિ. અમારા હરિશ્ચંદ્રભાઈએ એમને આમન્ત્રણ આપીને બોલાવ્યા. બાપુજી આવ્યા અને બાપુજીએ મને તે દિવસે જાહેર મંચ પરથી ગાતો સાંભળ્યો અને તે દિવસે એમણે મને કહ્યું કે “સારું હવે તને હું ગાવાની છૂટ આપું છું.” 

કટોકટીના કાળમાં અભેસિંહભાઈ અમદાવાદમાં બી.એડનો અભ્યાસ કરતા અને એ દરમ્યાન એમના વ્યાવસાયિક કાર્યક્રમો પણ પુરજોશમાં ચાલે. એક એવોજ કાર્યક્રમ અમદાવાદની એચ..કે કૉલેજના હોલમાં યોજાએલો. કાર્યક્રમમાં સાણંદ ઠાકોર સાહેબ અને સાથે ગુજરાતના પોલીસ વડા શ્રી પી.એમ.પંત સાહેબ અતિથી તરીકે પધારેલા. કાર્યક્રમ ખૂબ સરસ થયો અને બધાં બહુજ પ્રસન્ન થયા. કાર્યક્રમ પૂરો થયા પછી પોલીસ વડા શ્રી પંત સાહેબ મળ્યા ત્યારે એમણે કહ્યું કે “તમારી હાઈટ બોડી સરસ છે એટલે પોલીસમાં આપ ભરતી થઈ જાવ. હવે જ્યારે ભરતી થાય ત્યારે આપ આવી જાજો.” અભેસિંહભાઈએ વિનમ્રતાપૂર્વક ના કહી. ત્યારે ફરી પંત સાહેબે કહ્યું…” અરે કેમ ના પાડો છો..? તમારા ક્ષત્રીયોતો પોલીસમાં આવવા માટે એકદમ આતુર હોય છે..!! એટલીજ નમ્રતાથી ફરી કહ્યું સાહેબ આપની લાગણીનો હું આદર કરું છું પરંતુ જો હું પોલીસની નોકરી સ્વીકારીશ તો આજની જેમ હું આપની સન્મુખ બેસીને ગાઈ નહિ શકું…તો મારે આપની સેવામાં ઉભા રહેવું પડશે…. સાહેબ મારે તો શિક્ષક બનવું છે”

પણ હું કલ્પના કરતો હતો કે અભેસિંહભાઈએ જો પોલીસની નોકરી સ્વીકારી હોત તો આજે એ કેવા હોત..?? તો એ આવા સૌમ્ય અને સંવેદનશીલ કલાકાર અને માયાળુ શિક્ષકને બદલે કડક અધિકારી હોત અને એમની ખુમારી અને તુમાખી કંઈક જુદા જ હોત…. કો’ક ઉચ્ચ અમલદાર હોત અને હંમેશાં ખાખી વર્ધીમાં જ જોવા મળત. 

અભેસિંહભાઈની ખુમારી, એમની પ્રામાણિકતા અને સાત્વિક પ્રકૃતિના મુખ્યત્વે ચાર સ્તંભ હું જોઉં છું. શુરાની ધરતી પર જન્મ અને ઘડતર, મેઘાણી સાહિત્યને આત્મસાત કરી લોકસંગીતનાં માધ્યમે એને લોકહૃદય સુધી પહોંચાડવાની તાલાવેલી,, સમાજનું ઉત્થાન શિક્ષક જ કરી શકે એ ધ્યેય સાથે વર્ગને સ્વર્ગ બનાવી વિદ્યાર્થીઓનું ઘડતર કરવાનો મક્કમ નિર્ધાર અને પુણ્યસલિલા માં નર્મદાને ખોળે જિવાયેલું જીવન. 

અભેસિંહભાઈને માં નર્મદા પ્રતિ અપાર ખેંચાણ હતું અને એટલે જ જાણે માં નર્મદાએ એમને પોતાની સન્મુખ વસાવ્યા. ભરૂચના સાધના વિદ્યાલયના વ્યવસ્થાપકમંડળે શાળામાં શિક્ષક તરીકે જોડાવા એમને સામેથી કોલ મોકલ્યો અને એઓ એમાં શિક્ષક તરીકે જોડાયા. ભરૂચ જેવી સાવ અજાણી જગાએ કોઈ પરિચિત નહિ પરંતુ મોક્ષદાયિની માતા નર્મદાનાં દર્શન શાળાનાં પટાંગણમાંથી સતત થતાં રહે. અભેસિંહભાઈ એ શિક્ષણકાર્ય ને જીવનના પ્રથમ કર્તવ્ય તરીકે સ્વીકાર્યું અને આજીવન શિક્ષક બની રહ્યા. લગભગ ૨૨ વર્ષ એકધાર્યા એ શાળામાં શિક્ષણકાર્યમાં વિતાવ્યાં. ભરૂચમાંજ ભૂકંપમાં પડી ગયેલી શાળા નું સ્થળાંતર કરી એને અન્ય જગાએ ઊભી કરી. પૂજ્ય મોરારી બાપુએ એનું ખાતમૂહર્ત પણ કર્યું હતું અને એનું ઉદ્ઘાટન પણ પૂજ્ય બાપુએ કર્યું હતું જેમાં આજે ૧૫૦૦ વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરે છે. જેમના હૃદયમાં સમભાવ, અનુગ્રહ અને અત્યંત અનુકંપા છે એવા અભેસિંહભાઈએ કોઇપણ નવા વિદ્યાર્થીને દાખલ કરવાનો એક જ નિયમ રાખ્યો છે કે એ બાળક ગરીબ હોવો જોઈએ. વહેલી સવારે શાળાનો દરવાજો ખોલવાથી લઈને સતત સક્રિય એવા અભેસિંહભાઈ શાળાસંચાલન ઉપરાંત મેઘાણીજીના પૌત્ર શ્રી પીનાકીભાઈ સંચાલિત મેઘાણી સ્મૃતિ સંસ્થાન સાથે સક્રીયતાથી જોડાઈને મેઘાણીજીના સાહિત્યને સુલભતાથી ઉપલબ્ધ કરાવવાનું એક મિશન લઈને બેઠા છે. જ્યાંજ્યાં મેઘાણીની યાદ જોડાયેલી છે એ તમામ જગાએ મેઘાણી સાહિત્યનો એક કૉર્નર બનાવવાનું અને પોલીસ સ્ટેશનોમાં એમના તમામ પુસ્તકો સાથેનું એક કબાટ મૂકવાની એક ઝુંબેશ આદરી છે. 
અભેસિંહભાઈએ એમના સમસ્ત જીવન દરમ્યાન

જ્યાંજ્યાં અને જેટલાં કાર્યક્રમો કર્યા છે ત્યાં સવિશેષ મેઘાણીના રચેલા ગીતો જ ગાયા છે એટલે એમ કહેવામાં સહેજ પણ અતિશયોક્તિ નથી કે રાષ્ટ્રીય શાયરને અભેસિંહભાઈએ લોકસ્મૃતિમાંથી સ્મરણશેષ થવા દીધા નથી.
અભેસિંહભાઈ આપનો મેઘગર્જન કરતો બુલંદ અવાજ લોકસાહિત્યના આકાશમાં ચિરકાળ સુધી આંદોલિત થતો રહે એ જ શુભકામના…..
XXXXXX

Image result for vijay thakkar

વિજય ઠક્કર

લખ્યા તારીખ: August 1,2019 @ 01.45 AM 
ઈન્ટરવ્યુ તારીખ: July 24,2019 @ 12.15 PM
ઈન્ટરવ્યુ બ્રોડકાસ્ટ Radio Dil: July 27,2019@12.40PM

શ્રી નવનિત શાહની ફેસબુક વોલમાંથી કોપી પૅસ્ટ

સોસિયલ વિભાજન….

ઈરફાન સાથીઆ

“આર્ટિકલ 15”

સોસિયલ વિભાજન….

ॐ卐☪︎✝︎⁉️

આર્ટિકલ 15 જેવી ફિલ્મો આવે છે, ચાર ચોપડી આપણે ભણી લીધી છે અને ઈન્ટરનેટના ક્રાંતિકારી રિવોલ્યુશન બાદ કૂવામાંથી આપણને બહારની આપણાથી પચાસ વર્ષ આગળ નીકળી ગયેલી દુનિયાની ઝલકી મળે છે. આપણને ભાન થાય છે કે આપણે તો હજું દુનિયા કરતાં ૧૦૦વર્ષ પછાત છીએ. અખંડ ભારતની શેખી મારતાં આપણે હજુયે ધર્મ, વર્ણ,જાતિ,લિગને આધારે વિભાજિત છીએ. રંગભેદ આપણે ત્યાં શક્ય નથી,કારણકે ભારતીય લોકો હજુયે એટલાં તો આશ્વસ્ત છે કે ચામડીનો રંગ ગમે તે હોય પણ લોહીનો રંગ બધાંનો એક જ છે. જોકે આટલી વિચક્ષણ બુદ્ધિ હોવાં છતાં ધર્મ, જાતિ અને લિંગભેદની બિમારી તેની ચરમસીમાએ વકરેલી જ છે. ધર્મોમાં ય પેટા ધર્મો, જાતિઓમાં અનેક પેટા જાતિ, જ્ઞાતિ,નાતિ.. સામાજિક ઐક્ય માત્ર ઓન પેપર જ છે બાકી કૂવાની પોલ દરેક દેડકાને ખબર જ છે.

નવી પેઢી આ બધી વાતોથી ઊપર ઉઠીને થોડી ફ્લેક્સિબલ બનતી દેખાય છે. તેમનામાં એક નવી દુનિયા બનાવવાનો સંચાર દેખાય છે. તેમનામાં દુનિયા સાથે તાલ મેળવવાની ધગસ જણાય છે. તેઓ મુક્તમને વિચારી શકે છે અને નિર્ભિકતા સાથે અભિવ્યક્ત થાય છે. તેઓ પાસે પોતાનાં સ્વતંત્ર વિચારો છે, તેઓ એક કોચલામાંથી બહાર આવવા મથી રહ્યાં છે. તેઓ તંદુરસ્ત ચર્ચાઓ કરે છે, તેઓ વિખરાયેલી માળાના મણકા ફરી જોડવાની કોશિશ કરતાં દેખાય છે. આ બધું કરવા માટે આ જનરેશન પાસે એક મજબૂત પ્લેટફોર્મ છે. એકબીજા સાથે રિકનેક્ટ થવા માટે એક આશીર્વાદરૂપી માધ્યમ છે જેને આપણે સોશિયલ મીડિયા કહીએ છીએ. આ સોશિયલ મીડિયા ધર્મ, જાતિ અને લિંગ વચ્ચેનું ભેદભાવનુઃ ડિસ્ટન્સ ઘટાડી રહ્યું છે. લોકો આ આભાસી દુનિયામાં સાચુકલા એકબીજાની નજીક આવતાં જણાય છે.

જો તમને પણ એવું લાગતું હોય કે ખરેખર લોકો એકબીજા સાથે રિકનેક્ટ થઈ રહ્યાં છે તો એ તમારી વર્ચ્યુઅલ રિઆલિટી જ છે. ધર્મ, જાતિ અને લિંગભેદના કારણે વિભાજિત સમાજ સોશિયલ મીડિયા પર અવિભાજ્ય જણાય છે તો એ ભ્રમ માત્ર છે. છેલ્લા એક મહિનાથી વિવિધ સોશિયલ મીડિયાનું નિરીક્ષણ કર્યા પછી એક નિષ્કર્ષ એ પણ જણાઈ રહ્યું છે કે જૂનવાણી વાતોથી પરે હવે લોકો નવીન રીતે વિભાજીત થઈ રહ્યા છે. સોશિયલ મીડિયા પર દરેક કોમ્યુનીટી અલગ રીતે પ્રસ્થાપિત થઈ રહી છે. અને આ દરેક કોમ્યુનીટી પોતાના માધ્યમને રિલીજીયસલી ફૉલો કરે છે. તેમને બીજાં સોશિયલ મીડિયા સાથે સ્નાનસૂતકનો ય સંબંધ ન હોય તે રીતે વર્તી રહ્યા છે. ભેદભાવની પરંપરાઓ એ જ છે બસ નામ બદલાયા છે. જમાનો મોર્ડન હોય એટલે કોમ્યુનીટી પણ મોર્ડન બનતી જાય છે. છેલ્લે એવું લાગે છે કે માનવજાત વિભાજિત રહીને જ ટકી રહેવાનો સંઘર્ષ કરતી આવી છે. દરેકને આઈસોલેસન ગમવા લાગ્યું છે અથવા કહો કે સદીઓથી ગમતું આવ્યું છે. જે રીતે દુનિયામાં ખંડિય દિવાલો છે,ખંડમાં દેશી,દેશમાં પ્રાંતીય, પ્રાંતમાં ભાષા,ભાષામાં ધર્મો,ધર્મોમાં જાતિ,જાતિમાં જ્ઞાતિ..શહેરોમાં વિસ્તારો, વિસ્તારમાં સોસાયટીઓ,સોસાયટીઓમાં શેરીઓ,શેરીઓમાં પોળો,પોળમાં મકાનો,મકાનોમાં વાડા,વાડામાં દિવાલો. આ પ્રણાલી આપણી પ્રકૃતિ બની ગઈ છે. બસ એ જ રીતે આધુનિક સોશિયલ મીડિયા વિભાજન પણ દેખાય છે. ફેસબુક, વૉટ્સએપ, ઈન્સટાગ્રામ,ટ્વિટર, ટેલિગ્રામ, ટિકટોક, યૂ ટ્યૂબ , લીન્કડ ઈન, વાઈબર,ઈમો,સ્નેપચેટ જેવી અનેક આધુનિક કોમ્યુનીટીનું અસ્તિત્વ હવે જોવાં મળે છે. ધર્મ, નાત,જાતથી પરે સબકોન્સયસલી આ બધાં જ પોતાને એક કોમ્યુનિટી તરીકે જ ઓળખાવે છે. અને પોતાની કોમ્યુનીટીમાં તેઓ એટલા રચ્યાપચ્યા રહે છે કે તેમને બીજી સોશિયલ કોમ્યુનીટીમાં શું ચાલે છે તેનો લગીરેય અંદાજ હોતો નથી,અથવા રાખવો જ નથી. ધર્મ અને જાતપાતની જેમ અંહી પણ ચડસાચડસી જોવાં મળે છે. દરેક સોશિયલ કોમ્યુનીટી પોતાને બીજા કરતાં ઉચ્ચ સમજે છે, અને તે સાબિત કરવા પોતપોતાની સોશિયલ કોમ્યુનીટી બોલે તો સ્વરચિત સોશિયલ માધ્યમ પર પરકોમ્યુનિટીની ઠેકડી ઉડાવતા રહે છે.

કહેવાય સોશિયલ મીડિયા કોમ્યુનીટી પણ એન્ટી સોશિયલ એક્ટીવીટી પણ એટલી જ થતી રહે છે. સગા-સંબંધીઓથી તો માણસ કપાઈ જ ગયો છે. ફેક-સંબંધોમાં માણસ અટવાતો જાય છે.
આભાસમાં પણ દરેક પાસે એક ભાસ છે. એક ઘરમાં દસ સભ્યો રહેતાં હોય તો દરેકની દુનિયા અલગ છે. તેઓ એકમેકને માત્ર ઓફિશીયલ ઓળખે જ છે બાકી ખરું કુટુંબ તેઓ સોશિયલ મીડિયામાં તલાશતા રહે છે. ઘરોમાં વાતો ઔપચારિક થાય ( સમય બરબાદ થાય😉) અને સોશિયલ કોમ્યુનીટીમાં સવાર સાંજ લમણાઝીક કરવા કામના સમયનું પણ બલિદાન આપવાની તૈયારી રખાય છે અથવા અપાય જ છે. ખાવું પીવું, વ્યાયામ જેવી જૈવિક ક્રિયાઓ ગૌણ છે પણ સોશિયલ અપડેટ મેન્ડેટરી બનતું જાય છે.
દરેકનું મસ્તક મોબાઇલમાં ઝૂકેલું છે, આદમકદનો આદમી નાનકડા મોબાઇલમાં રીતસર ડૂબી રહ્યો છે. “હર તરફ હર જગહ બેશુમાર આદમી..ફિર ભી તન્હાઈ કા શિકાર આદમી.”આ પંક્તિ ડે બાય ડે યથાર્થ બનતી જાય છે. જન્મદિને બોખા બાપા કે માના મોઢામાં કેક ઠૂસી ફોટો પડાવી બાકીના ૩૬૪ દિવસનું પૂણ્ય ડિપોઝિટ કરી લેવાય છે. ઘરમાં બાળકો વ્હાલ માટે તરસતા ને તફડતા બેસી રહે પણ સોશિયલ મીડિયા પર મુઊઊઆઆહ…ક્યૂટી,સો સ્વીટની બોરીઓ ખાલી કરાતી રહે છે. કુટુંબમાં બિમારનો હાલ પૂછવા સમય નથી પણ સોશિયલ મીડિયા પર બધાને ગેટ વેલ સુન કરી નાંખવા છે. આ આપણી વાસ્તવિક દુનિયા છે. અને તેમાં આવી રહેલા વિભાજન ઘોર વાસ્તવિકતા છે.

 

ફેસબુકે શું ચાલે છે એ ઈન્સટા કોમ્યુનીટીને ખબર નથી, ઈન્સટા વૉટ્સએપથી અજાણ છે, વૉટ્સએપ કોમ્યુનીટી ટ્વિટરાટીથી અળગી છે. ટ્વિટર કોમ્યુનીટી ટિકટોકથી વેગળી છે. બધાનાં વ્યવસ્થિત વિભાજન થઈ ચૂક્યા છે.

ટ્વિટર કોમ્યુનીટી પોતાને ઉચ્ચ કોટિના બુદ્ધિજીવી માને છે. દરેક વાતનો જવાબ ગાળ અને ટાંટિયા ખેંચ જ હોય એવું તેમનું સ્પષ્ટ માનવું છે. ઈન્સટાવાળા બેગને પણ મેચ્યોર કરી નાંખે છે. તેઓને લાગે છે તેઓ જ દેખાવડા છે. લીંક્ડ ઈન સમજે છે કે તેઓ સભ્ય અને સોફિસ્ટીકેટેડ પ્રજાતિ છે. ટિકટોકવાળાને એવું લાગે છે કે કલા એ માત્ર તેમની જ વિરાસત છે. ઈમો અને વાઈબરવાળી પ્રજાતિ મિડલ ઈસ્ટ પર તેમનો અધિકાર છે તેવું સમજે છે. યૂ ટયૂબ કોમ્યુનીટી એવું જ સમજે છે કે આખી દુનિયા ભોટ છે. તેઓ જે કહે તે જ ઈનોવેશન અને ઈવોલ્યુશન છે. ટેલિગ્રામ કોમ્યુનીટીની ડિમાન્ડ જીબીમાં હોય છે. વૉટ્સએપ ઓછું ભણેલા લોકો માટે અફવાપ્રસારનો અડ્ડો બની ગયો છે.

ફેસબુક કોમ્યુનીટી પોતાને જ બુદ્ધિજીવી માને છે, અને ધડ માથા વગર પણ આખો દિવસ જીવી અને જીતી શકાય છે તે સાબિત કરતી રહે છે. પોતાની માનસિક વિકૃતિઓ અને માનસિક દેવાળા સરભર કરવા માટે ફેસબુક જદ્દનબાઈનો અડ્ડો જ બની જાય છે. અંહી મુજરો કરનારી કોમ્યુનીટી ધોળે દહાડે ગમે ત્યાં વગર ઘૂંઘરુંએ નાચી બતાવે છે.

આ બધી સોશિયલ કોમ્યુનીટી એકબીજાથી અલિપ્ત થઈ છે અને રહે છે પણ વિભાજનની આપણી માનસિકતા અંહી પણ સટીક બેસે છે. વૉટ્સએપમાં ગૃપ બને છે, ગૃપમાં ગૃપ બને છે. ટ્વિટરમાં ફોલૉઅર અને ફોલૉઅરમાં ટ્રોલર, ઈન્સટામાં પોપ્યુલર અને પોપ્યુલરમાં પપ્પુઓ, અંહી ફેસબુકમાં પણ દરેકે પોતપોતાની અલગ કોમ્યુનીટી કટ્ટરતા સાથે વિકસાવી લીધી છે. મારું કોમેન્ટ લાઈક્સનું સર્કલ અલગ જ હશે, અને હું મારા સર્કલ સિવાય બીજા સર્કલને પરગ્રહવાસીઓ જેમ જ જોતો હોઉં એ માનસિક વિભાજન જ છે. અંહી લગભગ એવું જ જોવાય છે કે પોતાના સર્કલથી બહાર માનવ નીકળતો જ નથી.રોજ મુદ્દાઓ નવા અને અનેક હોય છે પણ ચર્ચાઓ સર્કલ પૂરતી સીમિત બની જાય છે. બીજાની તાર્કિક વાત ગળે ઉતરવા દેવાતી જ નથી. થોડીક અણબણને સાત જન્મોની દુશ્મનાવટની જેમ અંહી યાદ રખાય છે. ઓનલાઈન બદલો લેવાની એકેય તક જતી કરાતી નથી. એવું લાગે કે જાણે આપણે આપણી આભાસી દુનિયામાં પણ પોતપોતાનાં અલગ વાડા ચણી લીધા છે. કદાચ વિભાજિત રહેવું એ જ આપણી પ્રકૃતિ બની ગઈ છે.

ઈરફાન

ઓટીજી કે માઈક્રોવેવ? માહિતી

સૌજન્યઃ

My food My recipes

Public group
cover photo, Image may contain: food

શુચિર્દક્ષ દર્શક-નટવર ગાંધી

શુચિર્દક્ષ દર્શક

Image result for દર્શક

સૌજન્યઃ

નટવર ગાંધી

દેશમાંથી અકાદમીના આશ્રયે અમેરિકા આવેલા સાહિત્યકારોમાં મનુભાઈ પંચોળી ‘દર્શક’નું મહત્ત્વ મને વિશેષ હતું.  એમની લોકપ્રિય નવલકથા ‘ઝેર તો પીધાં છે જાણી જાણી’ હું કોલેજમાં ભણેલો.  એ નવલકથાનાં પાત્રોનું–સત્યકામ, રોહિણી, અચ્યુત વગેરેનું મારા કિશોર મનને ઘેલું લાગેલું.  ખાસ કરીને અચ્યુત અને સત્યકામનાં યુરોપના પરાક્રમો વાંચીને મને પરદેશ જવાની પ્રેરણા મળેલી.  થયું કે આવું આપણને કરવા મળે તો કેવું!

પછી ખબર પડી કે દર્શક પોતે તો માંડ પાંચ ચોપડી ભણેલા હતા!  યુરોપ અને હિંદના ઈતિહાસનો એમનો અભ્યાસ જાતકમાઈનો હતો.  જેમણે હાઈસ્કૂલ પણ પૂરી કરી નથી અને જેમની પાસે કૉલેજની કોઈ ડીગ્રી નથી, અને છતાં જે ગુજરાતના એક ગામડામાં બેસીને યુરોપનાં વિશ્વયુદ્ધો અને વિચારધારાઓનો અભ્યાસ કરે અને એના વિષે પુસ્તકો લખે, એમનો ચેતોવિસ્તાર કેવો વિશાળ હશે!  દર્શક નાનાભાઈ ભટ્ટ અને સ્વામી આનંદના શિષ્ય હતા. નાનાભાઈ આગળ એ ઉપનિષદ ભણ્યા. અને પછી તેમની સાથે જ રહી લોકભારતી વિદ્યાપીઠ ચલાવી.  આઝાદીની લડાઈમાં નાની ઉંમરે જોડાઈને જેલમાં જઈ આવેલા. એમનો ગાંધીવાદ પોથીમાંના રીંગણાનો નહીં, પણ રગેરગમાં ઊતરેલો હતો.

એક વાર એ મુંબઈ આવેલા ત્યારે ભારતીય વિદ્યા ભવનના ગીતામંદિરમાં એમનું પ્રવચન યોજાયેલું.  ત્યાં મેં એમને પહેલી વાર મેં જોયા.  ખાદીની ચોળાયેલી કફની અને ધોતિયાનો એમનો સાદો પહેરવેશ, માથે ઊડતા ધોળા વાળ, અને ખરજવાને ખંજવાળતા ખંજવાળતા પ્રવચન કરતા મેં એમને જોયા. એ શું બોલ્યા તે આજે મને યાદ નથી, પણ તેમની જે છબી મારા મનમાં પડી તે હજી પણ તાદૃશ છે.  પ્રવચન પત્યે મારે એમની પાસે જઈને કહેવું હતું કે હું તમારી નવલકથા ભણ્યો છું અને મને એ ખૂબ ગમી છે. પણ એમની આજુબાજુ એટલા બધા સાહિત્યરસિકો ઘેરાઈને ઊભા હતા કે મારી નજીક જવાની હિંમત  ન ચાલી. ત્યારે મને કલ્પના પણ ન હતી કે ભવિષ્યમાં હું એમનો યજમાન બનીશ.

અમે મિત્રોએ જયારે અમેરિકાની ગુજરાતી સાહિત્યની અકાદમી સ્થાપી ત્યારે એના પહેલા લેખક મહેમાન તરીકે દર્શકને બોલાવ્યા.  એમને દેશમાં જઈને આમંત્રણ આપવાનું સદ્ભાગ્ય મને મળ્યું.  એ નિમિતે હું પહેલી જ વાર સણોસરા ગયો અને અમારો સંબંધ બંધાયો.  પછી તો જ્યારે જયારે હું દેશમાં જાઉં ત્યારે એમને મળવા સણોસરા જાઉં.  એ પણ અમેરિકા આવે ત્યારે અઠવાડિયું, દસ દિવસ જરૂર અમારે ત્યાં વોશીન્ગ્ટન આવે. જ્યારે જ્યારે એમને મળવાનું થાય ત્યારે દેશવિદેશના રાજકારણની અને અન્ય અલકમલકની વાતો થાય.  એ વાતચીતોમાં એમનું નવું જાણવાનું કુતૂહલ પ્રગટ થતું.  આ વાતચીતોમાં એમની ગાંધી ભક્તિ, નાનાભાઈ અને સ્વામી આનંદ પ્રત્યેનો આદર, તોલ્સતોય, લિંકન જેવા મહાનુભાવો માટે એમનું અપાર માન, લોકસેવા અને લોકશિક્ષણ કરવાની એમની તીવ્ર ઝંખના વગેરે દેખાઈ આવે.

દેશથી આવતા મુલાકાતીઓ અહીંયા શોપિંગ કરવામાં રસ ધરાવે, ત્યારે દર્શકને તો અમેરિકાનાં અગત્યના ઐતિહાસિક સ્થાનો જોવાનો અને અહીંના વિચારકોને મળવામાં રસ.  આવીને કહે કે આપણે ગેટીસબર્ગ જઈએ.  અમેરિકાની ભીષણ સિવિલ વોરની મોટી લડાઈ ત્યાં થયેલી અને ત્યાં જ પ્રેસિડેન્ટ અબ્રાહમ લિંકને એમનું બહુ ટૂંકું પણ વિશ્વ વિખ્યાત પ્રવચન આપેલું.  ગેટીસબર્ગ વોશીન્ગ્ટનથી લગભગ સોએક માઈલ દૂર. એક સવારે દર્શકને લઈને અમારો કાફલો ઉપડ્યો.  જે જગ્યાએ લિંકને એમનું પ્રવચન આપેલું ત્યાં ગયા. દર્શક ભાવવિભોર થઈ ગયા. મને કહે, તેમ થોડી વાર માટે લિંકન બની જાવ.  એનું પ્રવચન બોલો.  મારે એ ટેઈપ કરવું છે, અને પાછા જઈને મારા વિદ્યાર્થીઓને સંભળાવવું છે! એ સમયે પોતે અમેરિકન સિવિલ વોરનો અભ્યાસ કરતા હતા. એની ફલશ્રુતિ રૂપે એ વિષયની એક નવલકથા પણ એમણે આપી.

દર્શકની બાબતમાં “what you see is what you get!” પોતે જે માને છે, તે કશું છુપાવ્યા વગર, કોઈ રમત રમ્યા વગર સ્પષ્ટ કહી દે.  ‘વોઈસ ઓફ અમેરિકા’માં મેં જે ઇન્ટરવ્યૂ ગોઠવ્યો હતો તે એમણે સહેલાઈથી આપ્યો.  દર્શકના રસના વિષયો વિવિધ.  ભલે ગાંધીવાદી ખરા, પણ એ બાબતનું કોઈ વેદિયાપણું નહીં.  મને કહે, “ હું તો જબરો રોમેન્ટિક છું હોં!  ચોપાટ રમવા બેસું તો આખી રાત નીકળી જાય.  ચા અને આઈસ્ક્રીમનો મોટો શોખ.  એક વાર કહે, જાવ, મકાઈ લઈ આવો.  શેકીએ અને ખાઈએ!  મોટા લેખક છે એવું ભૂસું મનમાં રાખે નહીં.  સાંજના એક દિવસ હું ઑફિસેથી ઘરે પાછો આવ્યો તો જોયું તો એ મારી પત્ની નલિની સાથે શાક સમારતા બેઠા બેઠા અલકમલકની વાતો કરતા હતા!

અમેરિકાની એકેએક મુલાકાતમાં જેટલું જાણવા મળે તેટલું જાણી લેવું, એવું એમનું માનવું. એક વાર હું એમને અહીંના વિખ્યાત એકલવીર પત્રકાર આઈ.એફ.સ્ટોનને મળવા લઇ ગયેલો. સ્ટોને સોક્રેટીસ ઉપર પુસ્તક લખેલું.  દર્શક પોતે પણ ત્યારે સોક્રેટીસના જીવન પર નવલકથા લખી રહ્યા હતા.  સ્ટોન સાથે એક બ્રેકફાસ્ટમાં એમણે સોક્રેટીસ વિષે ઘણી વાતો કરી.  અંતે સ્ટોનને કહે કે ઉમ્મરમાં તમે મારાથી મોટા છો તો મને આશીર્વાદ આપો!  એક મુલાકાતમાં ક્રિશ્ચિયન સાધુઓ મોનેસ્ટરીમાં ધર્મસાધના કેમ કરે છે અને ત્યાં બહારની દુનિયાથી સાવ વિખૂટા પડીને કેમ જીવે છે તે તેમને જોવું હતું.  એ જોવા માટે અમે વોશીન્ગ્ટનથી પચાસેક માઈલ દૂર આવેલી એક મોનેસ્ટરીમાં ગયા. ત્યાંના મઠાધિકારી સાધુ સાથે હિંદુ અને ક્રિશ્ચિયન ધર્મ વિષે એમણે ચર્ચા કરી.

એ હાડે શિક્ષક હતા.  પોતે ભલે અમેરિકામાં હોય, પણ એ સણોસરાની લોકભારતી વિદ્યાપીઠ કે એના વિદ્યાર્થીઓને ભૂલે નહીં. લોકભારતીની ગાયો વધુ દૂધ આપતી થાય એ માટે અહીંના આખલાઓ સાથે એનું ક્રોસ બ્રીડીંગ કરી શકાય કે નહીં તે વિષે જાણવા અમે અહીંની યુનિવર્સિટી ગયા. તે વિષયના નિષ્ણાતો સાથે વાતો કરી એ બાબતની માહિતી મેળવી. એક વાર કહે કે આપણે ત્યાં ગામડાંઓનું બહુ શોષણ થયું છે. એ શોષણ અટકાવવા માટે અમે ગામડાંઓના છોકરાછોકરીઓને શીંગડા બતાડતા શીખવીએ છીએ.  એવા શોષણને નીચી મૂંડીએ મૂંગા મૂંગા સહન કરવાને બદલે એનો સામનો કરવાનું શીખવીએ છીએ.  ગામડાંવાસીઓને સજ્જ કરવાની અમારી ફરજ છે, હજી પણ દેશની બહુમતિ પ્રજા ગામડાઓમાં વસે છે.  હું એમને ચીનના અર્બાનાઈઝેશન વિષે વાત કરી ને કહું કે દેશની ભયંકર ગરીબીમાંથી છૂટવા માટે આ એક મૉડેલ વિચારવા જેવું છે, પણ એમનો ગ્રામોદ્ધાર પ્રત્યેનો ગાંધીવાદી બાયસ એવો જબરો હતો કે એ વાત દર્શક સાવ નકારી કાઢતા.  કહેતા કે ગામડાંઓમાંથી લોકોને બહાર કાઢવાને બદલે ગામડાઓને  કેમ સુધારીએ નહીં?

એમના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓ જે અમેરિકામાં વસતા હતા તેમનો સંપર્ક સાધવા પ્રયત્ન કરે.  એમના અને એમનાં કુટુંબોના ખબરઅંતર પૂછે.  દેશમાંથી થોકડાબંધ એમના પત્રો આવે, અને એ બધાનો જાતે જ જવાબ લખે. કહે, “મને  માણસમાં રસ છે.”  અમેરિકામાં વસતા ભારતીયોના પ્રશ્નો શું છે તે વિષે જાણવા પણ એ આતુર.  એ બાબતના પોતાના મંતવ્યો પણ રજૂ કરે.  અમેરિકામાં જે રીતે કુટુંબવ્યવસ્થા કથળી ગઈ છે તે વિષે ચેતવતા એક વાર કહે કે કોઈ પણ સમાજ કે સંસ્કૃતિનો પાયો એની સ્થાયી કુટુંબ વ્યવસ્થામાં છે અને તેથી જ તો આપણે ભારતીયોએ અહીં પણ આપણું કુટુંબ જાળવવું જોઈએ.  હુતો અને હુતી એકલા રહે અને કહે કે અમે તો સંપથી રહીએ છીએ, એમાં શી નવાઈ?  ઘરમાં ભાઈ બહેન, મા બાપ એમ સગાંસંબધીઓ સાથે રહેતાં હોય તો જરૂર કચકચ થાય. વાસણ હોય તો ખખડે.  એ બધાંની સાથે રહેવામાં આપણી કસોટી છે. આખરે તો સંયુક્ત અને સ્થાયી કુટુંબમાં જ આપણું શ્રેય છે.  પતિપત્ની વચ્ચે જે વિસંવાદ હોય તે સમજીને સુધારવો, પણ છૂટાછેડા તો ન જ લેવાય.  મેં જ્યારે એમને તોલ્સતોય અને એમની પત્ની વચ્ચેના વિસંવાદની વાત કરી તો કહે: તોલ્સતોય જેવા માણસને યોગ્ય પત્ની ક્યાંથી લાવવી?

દેશના રાજકારણમાં એમનો સક્રિય રસ.  એ વિષે એમના ગાંધીવાદી વિચારો વ્યક્ત કરવા હંમેશ બેધડક લખતા.  જ્યારે જરૂર પડી ત્યારે ચૂંટણી પણ લડ્યા. શિક્ષણપ્રધાન થયા. સાથે સાથે લોકભારતી જેવી મોટી વિદ્યાપીઠ પણ ઠેઠ સુધી ચલાવી.  આવી અનેકવિધ પ્રવૃત્તિઓથી ધમધમતા એમના જીવનમાં એમને નવલકથા અને નાટકો લખવાનો સમય ક્યાંથી મળતો?  મને એમ હંમેશ લાગ્યા કર્યું છે કે એમનું સાહિત્યસર્જન જાણે ડાબા હાથનો ખેલ હતો.  એટલે જ તો મને એમના સર્જનમાં શિથિલતા દેખાય છે. સ્વામી આનંદ જેવા જે એકે એક શબ્દ ચકાસતા સાહિત્યમર્મી હતા તે તો એમને ઠપકો આપતા. કહેતા, “તું લખે છે તેમાં લાપસી સાથે આ કાંકરા કેમ આવે છે?”

છેલ્લો એમને હું મળવા ગયેલો ત્યારે કંઈક નિરાશાના રીફ્લેક્ટીવ મૂડમાં હતા.  એમના ઉપર એક મોટી આફત આવી પડી હતી.  એમની જ સંસ્થામાં એક (ગાંધી નામના!) અકાઉન્ટન્ટે લાખો રૂપિયાનો ગોટાળો કર્યો હતો!  છાપાંઓએ એ વાત બહુ ચગાવી હતી. બધે હાહાકાર થઈ ગયો.  લોકભારતી જેવી ગાંધીઆદર્શ અને નીતિમત્તા શીખવતી સંસ્થામાં એનો જ એક કર્મચારી  કૌભાંડ કરે એ વાત દર્શક માટે અસહ્ય થઈ પડી હતી. જાણે કે એ ભાંગી પડ્યા હોય એવું લાગ્યું. ખાસ કરીને દર્શક જેવા અણીશુદ્ધ લોકસેવકને જતી જિંદગીએ આ જોવું પડ્યું એ એમના મિત્રો અને પ્રશંસકો માટે પણ દુઃખ અને ચિંતાનો વિષય હતો.  આ દુઃખદ બનાવ બન્યા પછી દર્શક લાંબુ જીવ્યા નહીં.

હું જ્યારે જ્યારે દર્શકનો વિચાર કરું છું ત્યારે એમણે લોકભારતીમાં હજારો વિદ્યાર્થીઓ તૈયાર કરીને જે અમૂલ્ય સેવા કરી છે તે તો સહજ જ યાદ આવે, છતાં લોકભારતીનો એમનો પ્રયોગ મને પટોમ્પકિન વિલેજની વાત યાદ આપે છે. 1787માં ક્રાઇમિઆમાં ફરવા નીકળેલા રશિયાના મહારાણી કેથરીન પર છાપ પાડવા માટે ગ્રિગોરી પટોમ્પકિન નામના રશિયન અધિકારીએ એક આદર્શ ગામ તૈયાર કર્યું અને રાણીને બતાડ્યું કે એમના રાજ્યમાં રશિયામાં કેવી પ્રગતિ થઇ છે અને લોકો કેટલા સુખી છે!  લોકભારતીમાં પ્રવેશ કરતાં જ બધું સ્વચ્છ અને સુંદર દેખાય.  મકાનો લાઈનસર બંધાયેલા, ફૂલોથી લચી પડતા બગીચાઓ, વ્યવસ્થિત રોપાયેલાં વૃક્ષો, ગૌશાળામાં દરેક ગાયને નામથી બોલાવી શકાય,  શિક્ષકો, વિદ્યાર્થીઓ, કર્મચારીઓ, વગેરે વિવેક અને શિસ્તથી એક બીજા સાથે વર્તે, બધા વિદ્યાર્થીઓ સાથે જમે, વાર તહેવારે મિષ્ટાન ફરસાણ પણ હોય, ક્યાંય તંગી ન બતાય!  (દર્શકને પોતાને જ આઈસ્ક્રીમનો જબરો શોખ!) સવારસાંજ પ્રાર્થનાસભામાં બધા સાથે મળે અને ભજનો ગાય, અને આદર્શ જીવન કેમ જીવવું એની ચર્ચા થાય.

આ બધું સાવ સાચું, પણ જેવા લોકભારતીના દરવાજા બહાર નીકળો કે તમને સણોસરામાં એનું એ જ દેશનું ગામડું દેખાય!  એ જ ગંદકી, ગરીબી, અને ગેરવ્યવસ્થા. અર્ધા નાગા છોકરાઓ ધૂળમાં રમતા દેખાય, અને જે નાના નાના છોકરાઓએ નિશાળમાં જઈને કક્કા બારાખડી ભણવું જોઈએ એ વાંકા વળીને દિવસરાત હીરા ઘસતા દેખાય.  નોકરીધંધા ઓછા એટલે પુરુષો ઓટલે બેઠા બેઠા બીડીઓ ફૂંકે. છોકરાઓની હીરા ઘસવાની કમાણી પર ઘર ચાલે!  જેવું દેશનાં લાખો ગામડાંનું તેવું જ સણોસરાનું. આઝાદીને આજે સાંઠથી વધુ વર્ષો થયાં પછી પણ દુનિયાભરના વધુમાં વધુ અભણ માણસો આપણા દેશમાં છે! દેશની લગભગ 40 ટકા વસતી (300 મિલિયન) અભણ છે!

લોકભારતી અને સણોસરા ગામ–આ બન્નેની દુનિયા જાણે કે સાવ જુદી જ. એ બે દુનિયા વચ્ચેનો આડાગાડાનો તફાવત જોતા લોકભારતીનો પ્રયોગ માત્ર સ્વપ્ન સમાન  પટોમ્પકિનના આદર્શ ગામ જેવો લાગે.  આનો અર્થ એ નથી કે દર્શકને આ વિરોધાભાસનું ભાન નહોતું. લોકભારતીની દીવાલની બહારના સણોસરાની  એમને ખબર હતી.  એ તો આખો દેશ ભમી ચૂકેલા.  ગરીબ બિહાર રાજ્યના કંગાળ પ્રાંતોમાં જયપ્રકાશ નારાયણ સાથે ફરેલા અને કામ કરેલું.  દીવાલની આજુબાજુની બે સાવ જુદી દુનિયાનું એમને સ્પષ્ટ ભાન હતું, પણ એમનો જવાબ પૂરેપૂરો ગાંધીયન હતો:  મારાથી જે થાય છે તે હું કરું છું.  બહારની દુનિયાના ભીષણ અંધકાર સામે હું જો મારો નાનો સરખો પણ દીવો ન સળગાવું તો હું મારી ફરજ ચૂક્યો ગણાઈશ.  એટલે જ તો લોકભારતી કરીને અમે એક નાનો દીવો સળગાવ્યો છે.

NatwarGhandhi.jpg

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા

નટવર ગાંધી

શ્રી નટવર ગાંધીનો અમેરિકાનો જીવનકાળ અને અમેરિકામાંનો મારો સમય લગભગ સરખો જ.  એમની પ્રોફેશનલ સિદ્ધિઓ અદ્ભૂત કહી શકાય. એઓ સાહિત્યકાર છે. અનેક એવોર્ડસ પ્રાપ્ત કર્યા છે. એમણે મને એમની આત્મકથા મારા વાચકો માટે સહર્ષ મારા બ્લોગમાં મુકવાની મંજુરી આપી તે બદલ ગાંધી સાહેબનો ખુબ આભારી છું. આપમિત્રોનૉ પણ રસ પુર્વક વાંચવા બદલ આભારી છું. એમના પરિચયથી આ સીરીઝ શરૂ કરી હતી. ફરીવાર એમના પરિચય સહિત સમાપન કરું છૂ.

લેખક પરિચય

નટવર ગાંધીનો જન્મ 1940માં  સાવરકુંડલામાં.  મુંબઈમાં બી.કોમ. અને એલએલ.બીનો અભ્યાસ.  1961-1965 સુધી મૂળજી મારકેટમાં, મિલની પેઢીઓમાં અને અન્ય કંપનીઓમાં નોકરી. 1965માં ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે અમેરિકાગમન.  ત્યાં એમ.બી.એ. અને પીએચ. ડીગ્રીઓ મેળવી યુનિવર્સિટી ઑફ પિટ્સબર્ગ, અમેરિકન યુનિવર્સિટી અને અન્ય  યુનિવર્સિટીઓમાં શિક્ષણકાર્ય કર્યું.  1976-1997 દરમિયાન અમેરિકન કોંગ્રસની ‘વોચ ડોગ’ એજન્સી જનરલ એકાઉન્ટિંગ ઑફિસમાં ટેક્સ પોલિસી અને એડમિનિસ્ટ્રેશનના ડેપ્યુટી ડાયરેક્ટર તરીકે કામ કર્યું.  1997માં અમેરિકાની રાજધાની વૉશિન્ગટનના ટેક્સ કમિશ્નર તરીકે તેઓ નિમાયા અને ત્યાર બાદ 2000થી ત્યાં જ ચીફ ફાઈનાન્સિયલ ઓફિસર તરીકે નાણાંપ્રધાનની જવાબદારી 2000 થી 2014 સુધી સંભાળી.  એ હોદ્દાની રૂએ વૉશિન્ગટનના બાર બિલિયન ડોલરના બજેટની વ્યવસ્થા અને વ્યવહાર એમના હાથમાં હતા. અમેરિકન કરવેરા અને નાણાકીય ક્ષેત્રે નોંધપાત્ર પ્રદાન કરવા બદલ નટવર ગાંધીનું ઘણા એવોર્ડ્સથી બહુમાન થયું છે.  આંતરરાષ્ટ્રીય ક્ષેત્રે ગુજરાતની પ્રતિષ્ઠા વધારવા માટે 1996માં એમને ‘વિશ્વગુર્જરી’ એવોર્ડ પણ એનાયત થયો છે.

નટવર ગાંધીનું કામ બજેટનું, પણ એમની અભિરુચિ કવિતાની.  એમની કવિતામાં એક પરદેશ વસતા ભારતીયની જન્મભૂમિ પ્રત્યેની પ્રીતિ પ્રગટ થાય છે.  સાથે સાથે અમેરિકન વસવાટ, વિવિધ ધર્મવિચાર, વિધવિધ રાજકીય વિચારધારાઓ અને મૃત્યુની અનિવાર્યતા વિષે લખાયેલા કાવ્યો દ્વારા કવિ ગુજરાતી સાહિત્યમાં એક અનોખું વિષય વસ્તુ લાવે છે.

ગઈ સદીના વચલા દાયકાઓમાં દેશનાં નાનાં ગામોમાં તેમ મુંબઈ જેવા શહેરમાં સામાન્ય લોકો હાડમારીભર્યું જીવન કેમ જીવતા એનું અહી વર્ણન કરવા પ્રયત્ન છે.  વધુમાં નટવર ગાંધીની સાવરકુંડલાથી અમેરિકાની રાજધાની વોશીન્ગટન સુધીની જીવનયાત્રા અને વૉશિન્ગટનને નાણાંકીય રીતે સધ્ધર બનાવવામાં એના સીએફઓ તરીકે એમણે જે ભાગ ભજવ્યો તેની રસપ્રદ વાત આ આત્મકથામાં થઈ છે.

Asmita Shah

Image result for sunrise images and redbird

Credit: goole image

સર્વોદય

બાલ્કનીમાં બેઠેલી હું એકીટશે 
આ ભૂરું સ્વચ્છ ,અતિ સ્વચ્છ આકાશ 
સામે મીટ માંડું છું 
અને
સફેદ રૂ નાં ગાભા જેવા પોચા પોચા
આ વાદળો રોજ મારી સાથે।…..
હું બાલ્કનીમાં અને તેઓ આકાશમાં
અમે
પ્રણય ગોષ્ઠિ માંડીએ છીએ
અચંબીત હું। …
આ આકાર બદલતા વાદળોને જોઈ ઉદાસ થઈ જાઉં છું
દૂર ! પેલી અંતરિક્ષમાં વસ્તી ગેબી શક્તિને પ્રસન્ન કરી
હું ઈચ્છાધારી બની જાઉં !
મારા સમગ્ર અસ્તિત્વને પક્ષીની જાતમાં ફેરવી
હૃદયની સ્યાહીમાં ચાહતની કલમ ડુબોળી
આકાશના સમગ્ર અસ્તિત્વ ઉપર
પ્રેમ ! પ્રેમ ! પ્રેમ !,
મારી ચાંચ વડે લખી દઉં। …
લાલ રંગ !!!!
ઉદયનો !કુમકુમનો ! શુકનનો। ..
આકાશનું મેઘ રૂપી વીર્ય જ્યારે
ધરતીનાં ગર્ભમાં સમાશે
અને ,
ત્યારે ! સમગ્ર ધરામાં પ્રેમાંકુર ફૂટી નીકળશે। ..
લોભ , લાલચ , વેર ઝેર ,ઈર્ષા સમગ્ર નો નાશ થઈ
મારી માં ના ખોળામાં। …
પ્રેમ જ પ્રેમ
સર્વોદય। …
હા ! હું પંખી જ ભલી। ….

 

અસ્મિતા

 

અમેરિકામાં ગુજરાતી સાહિત્ય: નટવર ગાંધી

અમેરિકામાં ગુજરાતી સાહિત્ય

નટવર ગાંધી

NatwarGhandhi

 ગુજરાતી લિટરરી અકદામી

1977માં દેશમાંથી કવિશ્રી સુરેશ દલાલ અમેરિકાની મુલાકાતે આવ્યા હતા. એમણે સૂચન કર્યું કે અહીંના સાહિત્યરસિકોએ વારંવાર મળવું જોઈએ અને સાહિત્યિક પ્રવૃતિઓ જાળવી રાખવી જોઈએ.  એ સૂચનને ખ્યાલમાં રાખી અમે થોડા સાહિત્ય રસિકમિત્રોએ ગુજરાતી લિટરરી અકાદમી ઓફ નોર્થ અમેરિકા નામે એક સાહિત્યિક સંસ્થા સ્થાપી.   આ અકાદમી રામભાઈ ગઢવી અને અશોક મેઘાણીના પ્રશંસાપાત્ર નેતૃત્વનીચે દર બે વરસે જુદાં જુદાં શહેરોમાં ગુજરાતી સાહિત્યનુ સમ્મેલન યોજે છે. આ સમ્મેલનમાં દેશમાંથી જાણીતા કવિ લેખકોને અમેરિકામાં બોલાવાય છે અને અમેરિકાનાં મોટાં શહેરોમાં એમની બેઠકો યોજાય છે.  આ રીતે અકાદમીના આશ્રયે સર્વશ્રી મનુભાઈ પંચોળી “દર્શક,” ઉમાશંકર જોશી, હરીન્દ્ર દવે, નિરંજન ભગત, રઘુવીર ચૌધરી, ભોળાભાઈ પટેલ, ચંદ્રકાંત શેઠ, ચિનુ મોદી, રતિલાલ બોરીસાગર જેવા ખ્યાતનામ સાહિત્યકારો અમેરિકામાં આવી ગયા.  વધુમાં સુરેશ દલાલ, બકુલ ત્રિપાઠી, સિતાંશુ યશશ્ચન્દ્ર, ચંદ્રકાંત ટોપીવાળા, ધીરુભાઈ પરીખ, બળવન્તરાય જાની જેવા જાણીતા સાહિત્યકારો પણ અમેરિકા આવી ગયા છે. અને એમની અહીંની ઉપસ્થિતિનો લાભ  આપે છે. કેટલાક તો એકથી વધુ વાર.  આમાંના કેટલાક લેખકોના યજમાન થવાનો લાભ અમને મળ્યો છે.

અકાદમી તેમ જ બીજી સંસ્થાઓને આશ્રયે જુદાં જુદાં શહેરોમાં સાહિત્યિક પ્રવૃત્તિઓ થતી રહે છે.  ફિલાડેલ્ફિયાની એક જાણીતી સંસ્થા ‘ફ્રેન્ડ્સ ઑફ ફિલાડેલ્ફિયા’ વરસે બે વરસે અહીંના જાણીતા સાહિત્યકારોનું મૂલ્યાંકન કરતા સુંદર કાર્યક્રમો યોજે છે.  આ પ્રવૃત્તિમાં પન્ના નાયક, મધુ રાય, અને બાબુ સુથારના સુંદર કાર્યક્રમો સાહિત્યપ્રેમી સુચી (સુચેતા) અને ગિરીશ વ્યાસના નેતૃત્વ નીચે થઈ ગયા.  આ ઉપરાંત ફિલાડેલ્ફિયામાંથી બે ગુજરાતી સામયિકો–કિશોર દેસાઈ સંપાદિત ‘ગુર્જરી’ અને બાબુ સુથાર સંપાદિત ‘સંધિ’–નીકળે છે, જેમાં “ગુર્જરી” તો છેલ્લાં  પચીસથી પણ વધુ  વરસથી નીકળે છે!  ‘સંધિ’ જેવું ઉચ્ચ કક્ષાનું મેગેઝીન આધુનિક ગુજરાતી સાહિત્યમાં મળવું મુશ્કેલ છે. અહીંનું પહેલું ગુજરાતી ડીજીટલ ગુજરાતી મેગેઝિન “કેસૂડાં” પણ ફિલાડેલ્ફિયામાંથી નીકળ્યું હતું.  ગુજરાતીઓની પ્રમાણમાં ઝાઝી સંખ્યા હોવાને કારણે ન્યૂ જર્સીમાં “ચલો ગુજરાત,” કે “ગ્લોરિયસ ગુજરાત” જેવા મેળાઓ ભરાય ત્યારે એના આશ્રયે કવિસમ્મેલન અને મુશાયરા જરૂર યોજાય અને દેશમાંથી લોકપ્રિય કવિઓ અને ગઝલકારોને લોકો હજારોની સંખ્યામાં સાંભળે.

ડાયસ્પોરા સાહિત્ય?

આ બધી સાહિત્યિક પ્રવૃત્તિઓ પછી પણ અહીં લખાતા સાહિત્યને ડાયસ્પોરા સાહિત્ય કહેવું કે નહીં તે વિવાદાસ્પદ પ્રશ્ન છે.  ડાયસ્પોરા સાહિત્યનો આંતરરાષ્ટ્રીય ઈતિહાસ બહુ મોટો છે.  હડધૂત થયેલી યહૂદી પ્રજાએ અસહિષ્ણુ ત્રાસવાદીઓથી બચવા પોતાના ઘરબાર છોડીને દુનિયામાં રઝળવું પડ્યું તેની યાતનામાંથી ડાયસ્પોરા સાહિત્યની મુખ્યત્વે શરુઆત થઈ.  એના મૂળમાં સ્વદેશમાં પાછા જવાની, મા ભોમના ખોળામાં ફરી રમવાની ઝંખના છે. આવું ઘરઝુરાપાનું સાહિત્ય તે ડાયસ્પોરા સાહિત્ય.

આવું સાહિત્ય તો રચાયા જ કરવાનું છે, કારણ કે યહૂદીઓ પર જે યાતનાઓ પડી તે આજે ઓછા વધુ પ્રમાણમાં બીજી અનેક પ્રજાઓ પર પડી રહી છે. આખીય વીસમી સદીમાં અને આ સદીનાં પહેલાં પંદર વરસમાં નિરાશ્રીતોની કોઈ કમી નથી કેમ કે ત્રાસવાદી સરમુખત્યારોની કોઈ કમી નથી.  આપણી આંખ સામે અત્યારે મિડલ ઇસ્ટમાંથી હજારો અને લાખોની સંખ્યામાં લોકો પહેર્યે કપડે નીકળી પડે છે. માઈલોના માઈલો સુધી બાળબચ્ચાંઓ સાથે ચાલતા આ નિરાશ્રિતો યુરોપનાં બારણાં ખખડાવે છે.  આ અસહ્ય યાતના અને દુઃખદ અનુભવમાંથી જે ઉપજે, જે રચાય તે સાચું ડાયાસ્પોરા સાહિત્ય.

આ દૃષ્ટિએ જોઈએ તો અમેરિકામાં આવેલા ગુજરાતીઓ દેશમાંથી ભાગીને નથી નીકળ્યા. એ તો સ્વેચ્છાએ અમેરિકા, ઇંગ્લેન્ડ, ઓસ્ટ્રેલિયા એમ પશ્ચિમના દેશોમાં આવ્યા અને સ્થાઈ થયા.  પશ્ચિમના સુંવાળા અને સુખાવળા જીવનથી ટેવાઈ ગયા છે. ભાગ્યે જ કોઈ પાછુ જવાનું નામ લે છે. એટલે સાચા અર્થમાં અહીં રચાતું સાહિત્ય એ ઘરઝુરાપાનું સાહિત્ય નથી. અને છતાં અહીં આવનારાઓમાંથી ઘણા સાહિત્યરસિકોને લખવું છે અને ઘણા લખે પણ છે.  આ પ્રમાણે લખાતા સાહિત્યની નોંધ પણ લેવાય છે.  ગ્રીડ ઇન્સ્ટીટ્યુટ અને તેના નિયામક બળવંત જાની આ પરદેશમાં લખાતા સાહિત્યને સંગ્રહીત કરી એનો જે દસ્તાવેજી ઇતિહાસ તૈયાર કરે છે તે એક અભિનંદનીય ઘટના છે. જાણીતા વિવેચક અને સૂક્ષ્મ સાહિત્યમર્મી મધુસૂદન કાપડિયાએ પણ અમેરિકામાં વસતાં ગુજરાતી સાહિત્યકારોનો ઊંડો અભ્યાસ કરી એક પુસ્તક તૈયાર કર્યું છે તે અભ્યાસીઓને ખૂબ ઉપયોગી નીવડશે.[1]

પરદેશમાં જે લખાય છે તે મોટા ભાગનું માત્ર લખાણ છે, એને સાહિત્ય કહેવું કે કેમ એ એક મુશ્કેલ પ્રશ્ન છે.  અહીંના લખનારાઓ પ્રયત્ન જરૂર કરે છે, પણ એમની સજ્જતા ઓછી.  લોકોને કવિ કે સાહિત્યકાર થવું ગમે છે. તેમાં તે ગ્લેમર જુએ છે. પણ સાહિત્યસર્જન માટે જે તૈયારી કરવી પડે, જે વાંચવું પડે, લખ-છેક-ભૂંસ કરવું પડે, તે એમને ગમતું નથી.  અંગ્રેજી કે વિશ્વસાહિત્યની વાત બાજુમાં મુકો, એમણે અગત્યનું ગુજરાતી સાહિત્ય પણ વાંચ્યું નથી.  આને લીધે શિષ્ટ ગુજરાતી સાહિત્યકારોમાં પરદેશમાં લખાતા સાહિત્ય વિષે બહુ ઊંચો અભિપ્રાય નથી તે સમજી શકાય છે. પરદેશમાં લખાતા સાહિત્ય વિષે પ્રામાણિક વિવેચન પણ જોવા મળતું નથી. એટલે અહીંના લખનારાઓ કવિ કે લેખક હોવાના ભ્રમમાં રહે છે.

[1] મધુસૂદન કાપડિયા, અમેરિકાવાસી કેટલાક ગુજરાતી સર્જકો, ગાંધીનગર: ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી, 2011

જય પિતાજી

સૌજન્યઃ

જય પિતાજી

વૃક્ષ એનાએક  બીજને પવન દ્વારા માઇલો દૂર મોકલી આપે છે. એ ફળીભૂત થશે કે નહિ તેની એને ખબર નથી. એક નર માછલી અગણિત ઈંડા ઉપર પોતાના સ્પર્મ વહાવીને પાણીમાં તરતા આગળ વધી જાય છે. પછી આ ઈંડામાંથી બચ્ચા બહાર આવશે અને જીવશે કે નહિ એમાં તેમને કોઈ રસ હોતો નથી. કોઈ કોઈ જાતિમાં નરપક્ષી એના બચ્ચાને ખવડાવે છે,પણ ઊડવાનું શીખ્યા પછી બચ્ચાને ભૂલી જાય છે. સસ્તન પ્રાણીઓ એના નાના બચ્ચાને પ્રીડેટરથી બચાવે છે,પણ પોતાની જાતને પહેલો પ્રેફરન્સ આપે છે. સિંહ સિંહણે કરેલા શિકારને છીનવી લે છે,બચ્ચાનાં મુખમાંથી ખાવાનું છીનવી લે છે. વાનરો અને એપ્સ એમના બચ્ચા સાથે રમે છે,પણ કોઈ વાર એમને મારી નાખવાનો પ્રયત્ન પણ કરતા હોય છે. ફક્ત માનવ નર એના બાળકોના રસમાં રસ લે છે,એની સાથે રમે છે,પોતાના રસ એનામાં રેડે છે. આ એક બહુ મોટું વિશાળ ઇવલૂશનરી સ્ટેપ છે.

The act of fathering is the foundation of human civilization.

પિતૃત્વ ને માન આપવા, પિતા સાથેના માનસિક જોડાણને સરાહવા અને પિતાની સમાજ પર પડતી અસર કેટલી પ્રભાવશાળી છે તે જતાવવા ફાધર્સ ડે ઉજવવામાં આવે છે. મોટાભાગના દેશોમાં જુન મહિનાના ત્રીજા રવિવારે ફાધર્સ ડે ઉજવાય છે. ફાધર્સ ડે પહેલા મધર્સ ડે ઉજવવાનું શરુ થઈ ચુક્યું હતું. એટલે ઘણાને તેમાં કશું ખૂટતું હોય તેવું લાગતું હતું. કારણ માનવસમાજના પાયામાં પિતા અને માતા બંનેનું સરખું પ્રદાન હોય છે એટલે મધર્સ ડે ઉજવાય અને ફાધર્સ ડે જેવો કોઈ કોન્સેપ્ટ જ નાં હોય તે ચાલે ખરું?

Anna Jarvis નામની એના માતાપિતાના તેર સંતાનોમાની દસમું સંતાન, એણે માતૃત્વનાં મહિમાને વધુ મહિમાવંત બનાવવા એની માતાનાં અવસાનના ત્રણ વર્ષ બાદ ૧૦ મેં. ૧૯૦૮ના દિવસથી મધર્સ ડે ઉજવવાનું અમેરિકામાં શરુ કરેલું. મધર્સ ડે સામે પિતાને પણ મહત્વ આપવું જોઈએ અને ફાધર્સ ડે જેવો કોઈ દિવસ ઉજવવો જોઈએ તેવું ઘણા બધાના મનમાં થતું હતું પણ ક્રેડીટ ગોઝ ટુ Sonora Smart Dodd ( Spokane, Washington). આ મહિલાના પિતા અમેરિકન સિવિલ વોર વેટરન હતા. એમની પત્નીના અવસાન બાદ એકલા હાથે છ સંતાનો એમણે ઉછેરેલા. Sonora ને એના પિતા પ્રત્યે ખુબ માન હતું એણે ૧૯ જુન ૧૯૧૦ના દિવસે પહેલીવાર ફાધર્સ ડે ઉજવી નાખ્યો. શરૂમાં એને ખાસ પ્રતિસાદ મળ્યો નહિ. પણ આમાં થોડા વેપારી જૂથો સામેલ થયા. કારણ એમને તો આમાં બિજનેસ દેખાતો હતો. તંબાકુ પીવાની પાઈપ, ટાઈ અને એવી બીજી વસ્તુઓ આ બહાને લોકો પિતાને ગીફ્ટ તરીકે આપે તો ધંધો વધવાનો જ હતો. શરૂમાં લોકો આનો વિરોધ કરતા અને સમાચાર પત્રો ફાધર્સ ડે ની મજાક ઉડાડતા અને મજાક ઉડાડતા જોક્સ મુકતા. પણ ધંધાદારીઓ એમ નિરાશ થાય તેવા નહોતા. ઉલટાના સમાચાર પત્રોએ મુકેલા જોક્સનો જ પ્રચાર તરીકે ઉપયોગ કરીને ફાધર્સ ડે ને વધારે પ્રચલિત બનાવી દીધો.

૧૯૧૬માં પ્રેસિડેન્ટ વુડ્રો વિલ્સન ફાધર્સ ડે ની ઉજવણીમાં બોલવા Spokane પધાર્યા અને એને ઓફિસિયલ બનાવી દેવા ઈચ્છા વ્યક્ત કરી. પણ એનું વ્યાપારીકરણ થઈ જશે એવો ભય વ્યક્ત કરી કોંગ્રેસે વિરોધ કર્યો. ૧૯૬૬માં પિતાશ્રીઓને સન્માનવા જુન મહિનાના ત્રીજા રવિવારને ફાધર્સ ડે તરીકે સત્તાવાર જાહેર કરનાર હતા પ્રમુખ Lyndon B. Johnson . એના છ વર્ષ પછી ૧૯૭૨માં પ્રમુખ નિક્સને સહી કરીને આ દિવસને પરમેનન્ટ નેશનલ હોલીડે તરીકે જાહેર કરી દીધો જો કે રવિવારે તો આમેય હોલીડે જ હોય છે.

Randall Flanery, (a pediatric psychologist at Saint LouisBehavioral Medicine Institute) કહે છે પિતાની હાજરીનો કોઈ વિકલ્પ નથી. બાળકોને લકઝરી સુખ સગવડ અને વૈભવ કરતા પિતાની કંપની વધારે પ્યારી અને મહત્વની હોય છે. સંતાનોને બે વસ્તુ ઓછી આપશો તો ચાલશે,એના તે ભૂખ્યા નથી,પણ પિતાના સમયના ભૂખ્યા હોય છે. બાલ્યાવસ્થા અને પૂખ્તઅવસ્થા વચ્ચેનો ગાળો બાળકો માટે બહુ સંવેદનશીલ હોય છે. આ અવસ્થામાં આવેલા બાળકોને આપણે હવે ટીનેજર કહીએ છીએ. અહી છોકરા સાથે પિતાનું લાગણીભર્યું વર્તન એને નિરાશામાંથી બચાવે છે. આ અવસ્થા સમયે મોટાભાગે બાળકો કંટ્રોલ ગુમાવી બેસતા હોય છે દ્વિધામાં સપડાયેલા હોય છે. એમને શું કરવું સમજ હોતી નથી. નિરંકુશ બની જતા હોય છે.

છોકરીઓ વળી પુખ્ત બનવા સમયે કે પ્રજનન સક્ષમ બનવા સમયે વળી બમણી ડીપ્રેશનમાં હોય છે. ત્યારે પિતાની હાજરી એને બચાવી લેતી હોય છે. અહી પિતાનું મહત્વ વળી ખૂબ વધી જતું હોય છે. એના પાર્ટનર તરીકે પુરુષની પસંદગી વખતે તે પિતાને નજર સમક્ષ રાખતી હોય છે. પણ પિતા વગર ઉછરી હોય તો કોને નજર સમક્ષ રાખે? ભવિષ્યમાં એના પતિ સાથેના સંબંધો માટે પિતા સાથેના સંબંધો આયનો બની જતા હોય છે. ટીનેજર દીકરીઓને પિતાશ્રીઓએ ખૂબ પ્રેમભાવ અને સમય આપવો જોઈએ.

જે છોકરી બાયોલોજીકલ પિતાનાં સાંનિધ્ય વગરની હોય છે તે જલદી પુખ્ત બની જતી હોય છે. પીરિયડમાં યોગ્ય સમય કરતા વહેલી આવતી થઈ જતી હોય છે અને પ્રૅગ્નન્ટ પણ વહેલી બની જતી હોય છે. જોકે ભારતમાં સામાજિક નિયંત્રણને લીધે પ્રૅગ્નન્ટ બનવું સંભવ ના બને. પણ સેક્સ તરફ જલદી વળી જતી હોય છે. માતા પિતા વચ્ચેના ઝગડા,અથડામણ,સંઘર્ષ, ડિવોર્સ અને અલગ અલગ રહેવું આ બધાને લીધે જે માનસિક તણાવ પેદા થાય છે તે ટીનેજર છોકરીઓને વહેલા પુખ્ત બનાવી દે છે. Menarche એટલે માસિકચક્ર શરુ થયાનો પ્રથમ દિવસ એના શરીરને Bio-signals તરીકે કહેતો હોય છે કે “This is an unstable environment,” or ” There is a shortage of males in the population .” આવા સમયે ઇવલૂશનરી બ્રેઈન વિચારતું હોય કે સર્વાઈવલ માટે પરિસ્થિતિ અનુકૂળ છે નહિ. તો જાતીય રીતે પુખ્ત બનવા માટે ઝડપ કરો અને મૃત્યુ પહેલા સાથી શોધી લો અને મોડું થાય તે પહેલા પોતાના જિન્સ નવી પેઢીમાં પાસ કરી દો.

માતા ફરી લગ્ન કરે કે લીવ ઇન રિલેશનશિપ વડે બીજા પુરુષ સાથે રહેતી હોય ત્યારે છોકરીનું બ્રેઈન જીનેટીકલી સંબંધ ના હોય,લોહીનો સંબંધ ના હોય તેવા અજાણ્યા પુરુષની હાજરીની ભાળ લેતું હોય છે. સ્ટેપ ફાધરની હાજરી પણ બાયો સિગ્નલ્સ જણાવી દેતા હોય છે કે લોહીનો સંબંધ છે નહિ ત્યાં ઉલટાની છોકરી વહેલી પુખ્ત બનીને વહેલું ઋતુ ચક્ર શરુ થઈ જતું હોય છે. The presence of an unrelated male should signal a reproductive opportunity, and thus accelerate menarche ( Barkow, 1986). આવા અનરીલેટેડ પુરુષનું આસપાસ રહેવું સેકસુઅલ સજ્જતા,શીઘ્રતા,તૈયારી અને સાબદાઈમાં પરિણમતું હોય છે. ઘરમાં સ્ટેપ ફાધર કે લોહીના સંબંધ વગરના પુરુષનું સાહચર્ય જેટલું વધારે તેટલી એની ઇફેક્ટ વધુ. સાયકોલોજીસ્ટ Bruce Ellis નું ગ્રાઉન્ડ બ્રેકીંગ સંશોધન પણ આમ કહે છે. તે એવું પણ જણાવે છે કે જેટલી બાયોલોજીકલ પિતાની હાજરી ઘરમાં વધારે અને દીકરી સાથેના તેમના સંબંધો વધુ પ્રેમાળ અને લાગણીભર્યા હોય તેટલો છોકરીનો પુખ્ત બનાવાનો સમય વધુ અથવા નોર્મલ હોય છે.

આમ બાયોલોજીકલ પિતાની ગેરહાજરી છોકરીને વહેલી જાતીય પુખ્ત બનાવી દે તે નુકશાનકારક બની શકે છે. કારણ માનસિક રીતે છોકરી પુખ્ત બની હોય નહિ અને માનસિક પુખ્તતા સલામત Sexuality માટે જરૂરી હોય છે. વળી ઘરમાં બાયોલોજીકલ નાં હોય તેવા પિતા કે પુરુષની હાજરી પણ છોકરીને વહેલા જાતીય પુખ્ત બનાવી દેવા કારણભૂત બનતી હોય છે. અને પરિણામે સતત અને સહેલાઈથી મળતું આવું સાંનિધ્ય જાતીય સંબંધોમાં પરિણમતું હોય છે. માતા બાજુ પર રહી જતી હોય છે અને યુવાન છોકરી સાથે સ્ટેપ ફાધર કે કહેવાતો માતાનો બોય ફ્રેન્ડ જાતીય સંબંધ બાંધી લેતો હોય છે. વાતે વાતે ડિવોર્સ લેતા અને વારંવાર પાર્ટનર બદલતા પશ્ચિમના સમાજનું આ બહુ મોટું કલંક છે.

સીંગમંડ ફ્રોઈડ અને કાર્લ જુંગ કહે છે કે પિતા એક દીકરા માટે એની ઓળખના વિકાસનું (Development of identity) ખુબ મહત્વનું પરિબળ છે. એક નાના પુત્ર માટે પિતા એક idol છે. ડેડી બધું જ કરી શકે છે. પરમપિતા પરમાત્મા છે. પિતાની ચાલ ઢાલ,ઉઠવું બેસવું બધાની નકલ કરશે. પિતાની સામાજિક સ્વીકૃતિ જોઈએ છે. કિશોરાવસ્થામાં થોડો પ્રોબ્લેમ પિતાની દલીલો ગમતી નથી. એમનું ગાઇડન્સ વધારે પડતું લાગે છે. પણ યુવાન થતા આ સબંધો એક વિકાસના તબક્કામાં આવે છે. એક બીજાને ઇગ્નોર કરે છે. પણ માનસિક રીતે જોડાતાં જાય છે. ત્રીસી ને ચાલીસીના વચ્ચે સમજ આવે છે કે પિતાએ ઘણું કર્યું છે. ઘણા બલિદાનો આપ્યા છે. અને પિતા અને પુત્ર વચ્ચે મિત્રતાના સબંધો બની જાય છે. બસ પછીના વર્ષોમાં વૃદ્ધ પિતાની સેવા કરવાનું મન ના થાય તો સમજવું કે આ વિકાસના બધા તબક્કાઓમાં ક્યાંક ચૂક થઇ ગઈ છે.

એક દીકરી માટે પિતા સાથેના સબંધો એ એના જન્મ પછીના સૌ પ્રથમ સ્ત્રી અને પુરુષ વચ્ચેના સબંધો છે. એક નાની બાળકી પોતાના પિતા તરફ થી મળતા પ્રેમ ભાવના પ્રતિબિંબો વડે પોતાના સ્ત્રૈણ તત્વની ઓળખ પ્રાપ્ત કરે છે. એ એકલી નથી,કોઈ એને સમજી રહ્યું છે,ગણી રહ્યું છે,એક સેન્સ ઓફ સિક્યુરીટીની સમજ આવે છે. પિતા વગરની દીકરી કે પિતાના પ્રેમ વગરની દીકરી half done છે. એ હમેશા ખોટી જગ્યાએ પ્રેમની શોધ કરે છે. પિતાનું હાસ્ય એના વિકાસનું સાધન છે. પિતાની શિસ્ત એનું માર્ગદર્શન છે. પિતા વગરની દીકરી એકલી અટૂલી છે. તો દીકરી વગરનો પિતા પણ અધુરો છે તેવું મારું પર્સનલ મંતવ્ય છે.

માતાને દીકરો વધુ વહાલો હોય છે જ્યારે પિતાને દીકરી વધુ વહાલી હોય છે. :-

ભૂપેન્દ્રસિંહ રાઓલ, સાઉથ એબિન્ગટન, પેન્સિલવેનિયા.

 

Image may contain: 2 people, people sitting and indoor