એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા પ્રકરણ 18

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા

NatwarGhandhi.jpg

નટવર ગાંધી

પ્રકરણ 18– બા

લગ્નના સહીસિક્કા થયાવડીલોને પગે લાગી અમે સીધા ગયા બોરીબંદર સ્ટેશનેમાથેરાનની ગાડી પકડીરાતે હોટેલમાં પહોંચ્યા. જીવનમાં પહેલી વાર હોટેલમાં રહેવાનું થયું. અને તેમાંય કોઈ સ્ત્રી સાથેમારે મન મોટી વાત હતી. વેવિશાળ પછી અમને બહાર ફરવા જવાની છૂટ હતીનલિનીને લઈને હોલીવુડની ફિલ્મો જવા જતો. એમાં હીરો અને હિરોઈનના છૂટથી ચુંબન કરવાના દૃશ્યો આવતાં જોવા માટે અમે હોલીવુડની મૂવીઓ જોવા જતા. જમાનામાં બોલીવુડની હિન્દી ફિલ્મોમાં ચુંબનના  દૃશ્યો સેન્સર બોર્ડ કાપી નાખતું હતુંમાથેરાનની હોટેલમાં તો અમે એકલા હતા. અહીં તો બધું કરવાની અમને છૂટ હતી. મારી જે જાતીય ભૂખ હતી તે હવે હું કશાય સંકોચ વગર સંતોષી શકું તેમ હતુંછતાં અમે સંયમ જાળવ્યોજ્યાં સુધી મુંબઈમાં રહેવાની વ્યવસ્થા થાય ત્યાં સુધી અમારે કુટુંબ શરૂ નહોતું કરવું

 

રહેવાનું કોઈ ઠેકાણું નથી, સારી નોકરી નથી, પૈસા નથી, એવા અનેક મૂંઝવણભર્યા પ્રશ્નોને ભૂલીને હું માથેરાનમાં અમારું હનીમુન માણવા મંડ્યો. આપણે તો પાછા  રોમેન્ટીક ખરા નેપ્રસિદ્ધ કવિ અને સૉનેટ સ્વામી બલવંતરાય ઠાકોરની જાણીતી સોનેટમાળાપ્રેમનો દિવસમારી સાથે લઈ ગયો હતોથયું કે અમે બંને સાથે પ્રેમ કરતા કરતા વાંચીશું અને માણીશું! બાકી રહ્યું હોય એમ અમે માથેરાનમાં ઘોડેસવારી કરી અને મિત્રોને બતાડવા એના ફોટાઓ પણ પાડ્યા!

 

જેવું હનીમુન પત્યું કે અમારા પ્રશ્નો પુરબહારમાં શરૂ થયા. જે દિવસે મુંબઈ આવ્યા કે તે દિવસે નલિની અને હું દેશમાં જવા રવાના થયા. સમયે મુંબઈથી સાવરકુંડલા જવા  વિરમગામ સ્ટેશને ગાડી બદલવી પડે અને લગભગ ચોવીસેક કલાક થઈ જાય. ગાડીની લાંબી મુસાફરી અમે ઊંચા જીવે પૂરી કરી ગામ પહોંચ્યામનમાં ફફડાટ હતો કે બા કાકા શું કહેશેહું એમનો ભાર હળવા કરવાને બદલે એમને માથે વધુ બોજો નાખતો હતોવધુમાં બાની ઇચ્છા વિરુદ્ધ મેં ઊભડક લગ્ન કર્યાં હતાંજે વહુને હું ઘરમાં લાવતો હતો તેને એમણે જોઈ પણ હતી!    

 

હું નલિનીનો પણ વિચાર કરતો હતોભલે નલિની દેશમાં રહેવા તૈયાર થઈ, પણ એને થયું તો હશે ને કે લગ્ન તો કેવું કે જેમાં પરણેતર સાથે રહેવાનું નહીંજેવા પરણ્યા તેવા ધણીથી પાંચસો ગાઉ દૂર જઈને રહેવાનું? અને તે પણ સાસરે જ્યાં સાસુ, ત્રણ દિયર, નણંદ વગેરે ને ઓળખવાની વાત તો બાજુ રહી, જોયા પણ નથીઅને પણ મુંબઈ જેવું મોટું શહેર છોડીને ગામડા જેવા નાના ગામમાં?

 

આવી બધી ચિંતા સાથે ઘરે પહોંચ્યોબા કાકા અને બીજા વડીલોને પગે લાગ્યોજાણે પોતાની ઈચ્છા વિરુદ્ધ કશું થયું હોય તેમ બાએ અમ વરઘોડિયાને વધાવી લીધા. એમણે તો ગોર પણ બોલાવી રાખ્યો હતોન્હાઈ ધોઈને અમે જેવા તૈયાર થયા કે તરત પૂજામાં બેસાર્યાઆડોશપાડોશમાંથી લોકો આવ્યાબાએ બધાને કંસાર ખવરાવ્યોજે વિધિ મેં મુંબઈમાં કરવાની ના પાડી હતી તે બધી બાએ દેશમાં મારી આગળ કરાવીમેં એમનું એવું તો મનદુઃખ કરેલું કે હવે એમને ના ક્હેવાની મારી હિંમત ચાલીઅને મેં જો ના પાડી હોત તો પણ મારું ત્યાં થોડું ચાલવાનું હતું કાંઈ મુંબઈ થોડું હતું

 

 

નલિની સાથે દેશમાં હું માત્ર એક અઠવાડિયું રહ્યોપણ એમાં મને મારા બાની કુશળતા અને કોઠાસૂઝની પહેલી વાર ખબર પડી. એમણે નલિનીની બધી જવાબદારી માથે લઈ લીધી. સમજો કે એમણે એનો કબજો લઈ લીધો એક અઠવાડિયામાં મેં જોઈ લીધું કે બાએ સાત સાત સંતાનોને કેવી રીતે ઉછેર્યાં હશે.    અમારા બહોળા સંયુક્ત કુટુંબમાં કેટલાં બધાં માણસો રહેતાં હતાંસંતાનો ઉપરાંત, સાસુ સસરા, જેઠ જેઠાણી અને દૂરના બીજાં  બે ત્રણસગાંઓ, અને આવતા જતા અનેક મહેમાનોબાએ બધાંની વચ્ચે રહેવાનું અને બધાનું સાચવવાનું. આમાં નલિનીનો વધારો થયોજો કે નલિનીએ એમનો મોભો વધાર્યોઅત્યાર સુધી બા નાની વહુ ગણાતા. હવે સાસુ બન્યા, જાણે કે એમને પ્રમોશન મળ્યું!

 

આમ તો બા નિરક્ષર હતાં ભણેલાં નહોતાં એનો અર્થ એવો નહીં કે ગણેલા નહોતાઅમારા સંયુક્ત કુટુંબમાં રહેવું સહેલું હતુંજેઠાણીએ મા બાપાને રાખવાની ના પાડી અને જુદા રહેવા ગયાઘરડા સાસુસસરાની સારવાર કરવાનું બાને માથે આવ્યુંએમાં માજીનો પગ ભાંગ્યો એટલે બાને માથે વળી એક કામ વધ્યું. માજી ને નવરાવવા ધોવરાવવાનું અને એમની બીજી બધી સફાઈ પણ બાએ કરવાની હતીબીજું કોણ કરેજેઠાણીની કોઈ મદદ હતી નહીં અને અમારી આર્થિક પરિસ્થિતિ એવી નહોતી કે કાકા કોઈ બાઈને માની સંભાળ માટે રાખે.

 

આવું બધું ઘરનું કામ ઓછું હોય તેમ કાકા એમાં વધારો કરેઘણી વાર વગર કહ્યે   જે ખેડૂતો માલ વેચવા આવ્યા હોય તેમને જમવા માટે ઘરે લઈ આવે. બાએ ઊભાઊભા એમની રસોઈ બનાવવાની ખડતલ લોકોનો ખોરાક પણ જબરોઘણી વાર બાપાને ફરસાણ ખાવાનું મન થાય. કહે, “વહુ, આજે થોડા ભજિયાં બનાવજો,” અથવા ગળ્યું ખાવાનું મન થાય તો કહે, “વહુ, આજે થોડો શીરો હલાવજો!”  ઉપરાંત આવડા મોટા કુટુંબની સવાર સાંજની રસોઈ તો ખરી જમાનામાં બહાર રેસ્ટોરાંમાં જવાની તો વાત હતી નહીંઅને કેટરિંગનું નામ કેવું અને વાત કેવી

 

ઘરકામના બોજા ઉપરાંત અમ સાત ભાઈબહેનની સંભાળ લેવાની જુદી. કાકા તો સવારથી દુકાને જવા નીકળી પડે. બાની દરરોજની રૂટીન એની . એમાં કોઈ ફેરફાર નહીંબાએ કોઈ દિવસ વેકેશન લીધું હોય કે ક્યાંય બહારગામ ગયા હોય એવું મને યાદ નથી. સિનેમા નાટકની વાત બાજુએ મૂકો, મેં એમને નવરાત્રિમાં રાસ ગરબા લેતા પણ જોયા નથી. એમની સમગ્ર દુનિયા અમારા ઘરની ચાર દીવાલોમાં સમાઈ ગઈ હતી. એમની જિંદગીમાં ઘરકામના ઘસરડા સિવાય મેં બીજું કંઈ જોયું નથીમેં ક્યારેય બાકાકાને સાથે બેસીને વાત કરતા કે હસતા જોયા નથીક્યારેય કાકા બા માટે કોઈ સાડી, ઘરેણું એવું કાંઈ લાવ્યા હોય તે પણ મને યાદ નથી

 

અને છતાં બા પાસેથી મેં ક્યારેય ફરિયાદનો કોઈ શબ્દનો સાંભળ્યો નથીઊલટાનું કાકાનાં વખાણ કરતા બાની જીભ સુકાય. અમે એમના પુત્રોએ એમને કોઈ સુખ કે શાંતિ આપ્યાં નથી, ઊલટાનું એમનું દુઃખ વધાર્યું છે. પુત્રવધુઓએ એમનો એક સાસુ તરીકે કોઈ મહિમા કર્યો નથી, ઊલટાનું એમની સાથે ઝગડાઓ કર્યા છેએમની વૃદ્ધાવસ્થામાં જ્યારે એમને જરૂર પડી છે ત્યારે અમે કોઈ હાજર નથી રહ્યાં.

 

1997માં મને વિશ્વગુર્જરીનો એવોર્ડ મળેલો ત્યારે બાને આખાયે કુટુંબ સાથે હું અમદાવાદ લઈ ગયો હતોએમના મોટા દીકરાનું આવું જાહેરમાં ગવર્નરના હાથે સમ્માન થાય એમના જીવનનો એક બહુ મોટો પ્રસંગ હતો. ત્યારે પછી તો હું એમને અમેરિકા લઈ  આવ્યો, પણ એમને અમેરિકા ફાવ્યું. પાછા દેશમાં ગયાંબા પાસેથી મોટામાં મોટી હું વસ્તુ શીખ્યો હોઉં તો કે જિંદગી જીવતાં જે અનેક મુશ્કેલીઓ, હાડમારીઓ આપણને અનિવાર્ય નડે છે તે સહેવી. બાબતની ફરિયાદ કરવાનો કોઈ અર્થ નથીસહનશીલતા અને સહિષ્ણુતા એમના મોટા સદ્દગુણોમેં એમને ક્યારેય કોઈની સાથે ઝઘડો કરતા કે મોટે અવાજે બોલતા સાંભળ્યા નથી. એક વાર એમની એક માથેભારી વહુ એમને ખખડાવતી હતી ત્યારે બાને મેં મૂંગે મોઢે સાંભળતા જોયાં છેગમ ખાવાની વાત જાણે કે  એમને સહજ હતી.  “કાળજાનું મોં કાળુ કહેવત મેં એમની પાસેથી વારંવાર સાંભળી છે.

 

બધાને સમજીને બધા સાથે સંપીને રહેવું બાની ખાસિયત વાત  ક્યારેય બાએ મને પાસે બેસાડીને સમજાવી નથી, પણ જીવી બતાવી હતીબાના જીવનનો અમૂલ્ય પાઠ મને ધીમે ધીમે અને બહુ મોડેથી સમજાયો. અને તે પણ સાવર કુંડલા છોડીને મુંબઈ આવ્યો ત્યારે મેટ્રિકનું ભણવાનું પૂરું કરી હું નોકરીધંધા માટે ગામ છોડીને મુંબઈ આવ્યો, ત્યારે ઘરબાર કે પૈસા ટકાવગર આવનાર નવા માણસને મુંબઈમાં જે હાડમારીઓ ભોગવવી પડે છે તે બધી મને નડી હતી. જ્યારે જ્યારે બધું અસહ્ય બની જતું ત્યારે હું બાને, અને ખાસ તો એમની સહનશીલતાને યાદ કરીને મારું ગાડું આગળ ચલાવતો

 

અમેરિકા આવ્યા પછી પણ બાની સહનશીલતા અને સહિષ્ણુતા મને વારંવાર યાદ આવ્યા કરી છેમોટા સંયુક્ત કુટુંબમાં અનેક ચિત્રવિચિત્ર માણસો સાથે રહીને બધાને નભાવવાની બાની કુનેહ, એમની કુશળતા મારે માટે અમેરિકામાં પણ માર્ગદર્શક નીવડી છેઅમેરિકાની રાજધાની વૉશિન્ગટનના ચીફ ફાઈન્સિલ ઑફિસર થવાના નાતે મારે અનેક સારાનરસા માણસો સાથે વર્ષો સુધી નાછૂટકે કામ કરવું પડ્યું છે, કહો કે મારે બધાને નભાવવા પડ્યા છે. અગત્યના હોદ્દા ઉપર હું ચૌદ વરસ સુધી ટકી રહ્યો બાની સહનશીલતા અને સહિષ્ણુતાના ગુણ જે થોડાઘણા પણ મારામાં ઊતર્યા  છે તે કારણે બાની મારા ઉપર જાણેઅજાણે જે અસર પડી છે તે અનેક રીતે  મારા વર્તન અને વ્યક્તિત્વમાં આજે તારી આવે છે.

 

અત્યારની ભણેલી સ્ત્રીઓની સરખામણીમાં બા એક મા તરીકે કદાચ નપાસ થાય. પોતાની નિરક્ષરતાને કારણે એમણે પોતાનાં બાળકો સાથે બેસીને ક્યારે કોઈ ચોપડી વાંચી નથી, કે નથી કરી કોઈ દેશદુનિયાના વર્તમાન પ્રવાહોની ચર્ચાપણ પોતાની જિંદગી જે સહનશીલતા અને સહિષ્ણુતાથી બાએ જીવી બતાડી છે તે મારે માટે આજે પણ મોટી દીવાદાંડી સમાન છે.

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા પ્રકરણ 17-

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા

NatwarGhandhi.jpg

નટવર ગાંધી

 પ્રકરણ 17– તેમાં હું લગ્ન કરીને બેઠો!

 મુંબઈમાં મારી એકલતા ટાળવા હું ઘણી વાર શનિરવિએ મારા મામામામીને ત્યાં વિલે પાર્લામાં જતોએમનું ઘર નાનું, બે ઓરડીનું, પણ મારે માટે હંમેશ ઉઘાડું. બન્ને અત્યન્ત પ્રેમાળ અને ઉદાર દિલના. એમનો મારે માટે પ્રેમ ઘણોશનિવારે જાઉં, રાત રોકાઉ, રવિવારે સાંજના પાછો પેઢીમાં.  મામાની બાજુમાં એક વોરા કુટુંબ રહેતું હતુંત્રણ ભાઈઓ અને ત્રણ બહેનોમોટા ભાઈ પરણેલા, એટલે ભાભી અને એમનાં ત્રણ સંતાનો, એમ બધા બે ઓરડીમાં રહેતાબે બહેન પરણીને સાસરે હતી. એક હજી કુંવારી, એનું નામ નલિનીએને મામીની સાથે બહુ બનતું. મોટા ભાગે મામીને ઘરે પડી પાથરી રહેતીમુંબઈની ચાલીઓમાં બારી બારણાં તો રાતે બંધ થાય, આખો દિવસ ઉઘાડાં હોય. પાડોશીઓની એક બીજાના ઘરમાં આખોય દિવસ અવરજવર થયા કરેજયારે હું મામામામીને ત્યાં જતો ત્યારે વોરા કુટુંબની અને ખાસ તો નલિનીની ઓળખાણ થઇમને ગમી ગઈ

 

કોલેજનાં વરસો દરમિયાન કોઈ છોકરી સાથે મૈત્રી બાંધવાની કે પ્રેમ કરવાની વાત તો બાજુમાં રહી, હું એવી કોઈની ઓળખાણ પણ   કરી શક્યો. ત્યારે મારી ઉંમર વીસેક વરસની હતી. મારા જુવાનજોધ શરીરની નસેનસમાં વીર્ય ઉછળતું હતું. અને મારી જાતીય ઝંખના દિવસે દિવસે તીવ્ર થતી જતી હતીજિંદગીમાં હજી સુધી તો કોઈ યુવતીનો સ્પર્શ પણ નહોતો કર્યોમારી પ્રેમપ્રવૃત્તિ માત્ર કવિતા પૂરતી હતીમોટા ભાગના ગુજરાતી કવિઓની જેમ મારી છંદોબદ્ધ કવિતામાં જે પ્રેમિકા આવતી હતી તે માત્ર કલ્પના મૂર્તિ હતી. મેટ્રો કે ઈરોસ જેવા થિયેટરમાં હોલીવુડની ફિલ્મોમાં ગમે તેમ છૂટછાટ લેતી રૂપાળી અભિનેત્રીઓ જોઇને હું આભો બની જાતોમેટ્રોમાં લગભગ દર રવિવારની મેટિનીમાં જાઉંજે કોઈ મૂવી હોય તેમાં બેસી જાઉં દોઢ બે કલાક તો કોઈ નવી દુનિયામાં પહોંચી જાઉંપણ થિયેટરમાંથી બહાર નીકળતાં મને મુંબઈની મારી કપરી પ્રેમવિહોણી વાસ્તવિકતાનું ભાન થાય, અને હું ભયંકર હતાશા અનુભવું.  

 

ધીમે ધીમે મને સમજાતું ગયું કે મારા ભાગ્યમાં કોઈ રૂપાળી, પૈસાપાત્ર કુટુંબની કે ભણેલ ગણેલ મુંબઈની છોકરી નથી લખીએવી છોકરીને મુંબઈ છોડીને ક્યાંય બીજે નથી જવું ગમતુંએટલું નહી મુંબઈમાં રહેવા માટે એને ફ્લેટ જોઈએ. તે પણ દૂરનાં પરાંઓમાં નહીંપ્રોપર મુંબઈમાં હોય તો વિચાર કરેમારી પાસે ફ્લેટ શું, સમ ખાવા પૂરતી એક નાનકડી ઓરડી પણ નહોતીનોકરી પણ મૂળજી જેઠા મારકેટનીઆવા મારા હાલ હવાલ જોઇને, કોણ મને છોકરી આપવાનું છેવધુમાં ભણેલ છોકરી તો હૂતો હુતી બંને એકલા રહી શકે એવું નાનું કુટુંબ પસંદ કરેછોકરાની સાથે ભાઈ બહેનોનું મોટું ધાડું  હોય તે તેને પોસાય નહીંવરની સાથે ઘરડાં માબાપ કે જેઠ જેઠાણી જેવા વડીલો આવતાં  હોય તો તેમની સેવા કરવી પડે પણ ચાલેઆવી બધી શરતો સામે હું કાયર હતોકાકાબા, ત્રણ ભાઈઓ અને એક બહેન દેશમાં રાહ જોઈને બેઠા હતા કે ભાઈ ક્યારે મુંબઈમાં ઓરડી લે અને અમને બોલાવે!   

 

જાતીય ઉત્સુકતાને કારણે નલિની પ્રત્યેનું મારું આકર્ષણ વધવા મંડ્યું ઝાઝું ભણી નહોતી. કૉલેજ સુધી પણ પહોંચી નહોતીજો કે મુંબઈની ચાલીમાં રહેલી એટલે મુંબઈમાં ઓછા પગારમાં ઘર કેમ ચલાવવું તેની એને ખબર. બહોળા કુટુંબમાં અને ગરીબાઈમાં ઊછરી હતી, એટલે કરકસર કરી જાણતીહા, કંઈ મીનાકુમારી કે વૈજયંતીમાલા જેવી રૂપસુંદરી નહોતી, પણ ચહેરો જોવો ગમે તેવો હતો. અત્યાર સુધી એક એવી છોકરી મળી કે જેની સાથે હું  સહેલાઈથી વાતોચીતો કરી શકતો. અને જે મારી સાથે વાતો કરતીમને થયું કે એની સાથે મારી સગાઈ થાય તો કેવું?

 

નલિનીના ભાઈઓ તો ક્યારનાય એની સગાઈ કરવા માથાકૂટ કરતા હતામામા મામીને ત્યાં મને આવતો જતો રોજ જોતા, એમને થયું હશે કે છોકરા સાથે બહેનનું નક્કી થઈ જાય તો એમને માથેથી એક ઉપાધિ ઓછી થાય. એમણે વાત મામીને કરી, અને મામીએ મને કરી. પણ મેં કહ્યું કે મને નલિનીમાં રસ છે, પણ હાલ તુરત મારી પાસે કોઈ રહેવાની વ્યવસ્થા નથી, હું તો પેઢીમાં સૂઉં છું અને નાતની વીશીમાં જમું છું લોકો કહે એમને બાબતનો કોઈ વાંધો નથી, ચાલો, સગાઈ તો કરી નાખીએ

 

મેં દેશમાં બાકાકાને જણાવ્યું. કાકાને થયું કે જો લગ્ન કરશે તો વહેલો મોડો મુંબઈમાં ઓરડી લેશે, અને ભાઈઓને મુંબઈ બોલાવશેવધુમાં મારી એક બહેન હજી કુંવારી હતીતેની પણ સગાઈ કરવાની હતીએને માટે દેશમાં છોકરો મળવો મુશ્કેલ હતો. એને પણ મુંબઈ મોકલાય અને પોતાની માથેથી બધો ભાર ઓછો થાયછોકરી કોણ છે, કુટુંબ કેવું છે, પોતાના દીકરા માટે બીજે કોઈ સારે ઠેકાણે તપાસ કરવી જોઈએ, છોકરો હજી નાનો છે, સારી નોકરી પણ નથી કે ધંધાની કોઈ લાઈન પણ હાથમાં આવી નથી, અરે, હજી ઓરડી પણ નથી તો રહેશે ક્યાં, એવી કોઈ બાબતનો વિચાર કર્યા વગર કાકાએ તો હા પાડી દીધી.

 

જમાનામાં મારા જેવો ભણેલો છોકરો મળવો મુશ્કેલઘણા પૈસાદાર લોકો આવા લાયક છોકરા સાથે પોતાની છોકરીને પરણાવવા માટે મુંબઈના સારા વિસ્તારમાં ફ્લેટ અપાવી દે, સારી નોકરી અપાવે કે પોતાના ધંધામાં બેસાડી દે. અમારા એક સગાએ રીતે પોતાના છોકરાને પરણાવ્યો. સસરાએ એને મુંબઈની જુહુ કૉલોનીમાં ફ્લેટ અપાવી દીધો. પણ એવી છોકરી મારે માટે ગોતવા કાકાએ મુંબઈ આવવું જોઈએ, આજુબાજુ પૂછપરછ કરવી જોઈએ. એમને એવી કોઈ માથાકૂટ કરવી નહોતી, એમને તો મારા ત્રણ ભાઈઓ અને બહેન ક્યારે મુંબઈ જાય જેથી એમને માથેથી ભાર ઓછો થાય ખ્યાલ હતોહું પણ મૂરખ કે મેં પણ કંઈ ઝાઝો વિચાર કર્યો, અને સગાઈ કરી બેઠો!

 

જેવી સગાઈ થઈ કે તુરત નલિનીના મોટા ભાઈએ લગ્ન કરવા કહ્યુંકહે કેઅત્યારના જમાનામાં સગાઈ લાંબો સમય રહે તે જોખમી છેધારો કે તમારું ફટક્યું અને સગાઈ તોડી નાખી તો પછી અમારી બહેનનું શું થાય?” આવી બધી દલીલો કરી તરત લગ્ન કરવા દબાણ કર્યું. મેં કહ્યું મારી પાસે રહેવા માટે ઓરડી ક્યાં છેલગ્ન તો કરીએ, પણ રહેવું ક્યાં કહે, લગ્ન પછી નલિની વરસ બે વરસ દેશમાં રહેશેત્યાં સુધીમાં તો તમે ઓરડી લઈ શકશોપણ લગ્ન તો હમણાં કરી નાખો. આમ કોઈ સારી નોકરીનો બંદોબસ્ત નથી, રહેવાનાં કોઈ ઠેકાણાં નથી, તોય હું લગ્ન કરીને બેઠો

 

મુર્ખતાની કોઈ હદ હોય કે નહીં? નલિનીના ભાઈઓ તો એમનો સ્વાર્થ જોતા હતા, પણ મેં લાંબો વિચાર કેમ કર્યો?   જીવનનો અત્યંત અગત્યનો નિર્ણય ઝાઝો વિચાર કર્યા વગર હું લેતો હતો ત્યારે મારા કોઈ વડીલોએ હું શું કરી રહ્યો શું તે બાબતમાં ચેતવણી પણ નહીં આપીસત્તરેક વરસની ઉંમર પછીના જીવનના બધા નિર્ણયો આમ મેં મારી મેળે લીધા હતા દૃષ્ટિએ જીવનમાં મેં  જે ચડતીપડતી કે તડકી છાયડી જોઈ છે, તે બાબતમાં હું મારી જાત ને જવાબદાર માનું છુંએમાં મારાથી કોઈનો વાંક કાઢી શકાયપણ મારી નાદાનિયતામાં લીધેલ નિર્ણયોને કારણે મારી કેવી કેવી મુશ્કેલીઓ સહન કરવી પડશે તેનો ખ્યાલ તો પછી આવ્યો

 

જે બસમાં હું થોડાં સગાંઓને લઈને પરણવા ગયેલો જાણે કે જૂનો કોઈ ખટારો જોઈ લોબા કાકા અને બીજા સગાંઓ તો દેશમાં હતાં. મારા બહેન બનેવી વગેરે જે બીજા કોઈ થોડાં મુંબ ઈમાં હતાં તેમણે કોઈએ મારા લગ્નમાં ઝાઝો રસ બતાવ્યો. લગ્નની બધી તૈયારી પણ મારે જાતે કરવાની હતી.   હું ત્યારે ગાંધીવાદી સાદાઈમાં માનતો હતોખાવાપીવામાં, કપડાં પહેરવામાં, બધી રીતે સાદાઈથી રહેતોઆગળ જણાવ્યું તેમ નાતની બોર્ડીંગમાં પણ દર રવિવારે ફરસાણ અને મિષ્ટાન હોય તે હું ખાઉંમાત્ર બે રોટલી અને થોડું શાક એમાં મારું ખાવાનું પતી ગયુંવચમાં તો એક ટાણું ખાતોદેશમાં આવી ગરીબી હોય અને લોકો ભૂખે મરતા હોય ત્યારે મારાથી મિષ્ટાન કેમ ખવાય કે ત્રણ ટંક કેમ ખવાયજો આવી મારી માન્યતા હોય તો પછી હું લગ્નનો જમણવાર થોડો કરવાનો હતો?

 

બને તેટલી સાદાઈથી મારે લગ્ન કરવાં હતાં. લગ્નની ધામધૂમમાં કશો ખર્ચો કરવો નહોતોજો કે ખર્ચો કરવાના પૈસા પણ હતા નહીં. સાદાઈથી બધું પતાવવું હોય તો  સિવિલ મેરેજ કરવા પડે. થોડાં સગાંઓ ને લઈને મારે વિલે પાર્લે નલિનીના ઘરે જવાનું હતુંસહી સિક્કા કરવા કોર્ટનો ઑફિસર ત્યાં આવવાનો હતો સિવિલ મેરેજ કરાવવા કોઈ બ્રાહ્મણ નહી, પણ કોર્ટમાંથી ઑફિસર આવેપાંચ દસ મિનિટમાં સહી સિક્કા કરાવી દે, અને બિન્ગો, તમારા લગ્ન થઈ જાય!   કોઈ જાન નીકળેજો માંડવો નંખાય તો બૈરાંઓ મોંઘાં પટોળાં કે સાડી સેલાં ને ઘરેણાં પહેરીને ક્યાં બેસે અને લગ્નના ગીતો ક્યાં ગાયસાજનમાજન સજ્જ થઈને ક્યાં બેસે? કોઈ કંકોત્રી નહીં, રીસેપ્શન નહીં, મેળાવડો નહીં, જમણવાર નહીં.

 

લગ્નનો કોઈ ખર્ચો નથી થવાનો વાત કાકાને ગમી. એમણે કોઈ વિરોધ નહીં  નોંધાવ્યોએમણે તો ખાલી હાજરી આપવાની હતી. પણ જયારે મુંબઈ આવ્યા ત્યારે એકલા આવ્યા. મારા બા નહીં આવ્યાંએમને થયું હશે કે ઘરે મોટા દીકરાના લગ્ન થાય અને લોકો ગળ્યું મોઢું કરેજાન નીકળે? લગ્નનાં ગીતો ગવાયમેંદીવાળા હાથ થાય લગ્ન છે કે છોકરાઓની ઘર ઘરની રમત છે?   જો કે એમને મોઢે ફરિયાદનો એક શબ્દ પણ મેં ક્યારેય સાંભળ્યો નથી, પણ એમણે એમનો વિરોધ એમની ગેરહાજરીથી નોંધાવ્યોએમના પહેલા દીકરાના લગ્ન થતાં હતાં અને બા પોતે હાજર નહીંબા આવ્યા! આજે હું સમજી શકું છું કે મેં બાને કેટલું દુઃખ આપ્યું હશે! આજે લખતાં મારી આંખ ભીની થાય છે.

 

થોડાં સગાં એક ઠેકાણે ભેગાં થાય અને ત્યાંથી અમે બસમાં સાથે વિલે પાર્લે જઈએ એમ નક્કી થયુંબધાં ભેગા તો થયા, પણ બસ મળેસરનામાની કંઈ ગરબડ થઈ હશે તેથી ડ્રાઈવર ભૂલો પડ્યોબસનું નક્કી તો મેં કરેલું. જાનૈયાઓને મૂકીને વરરાજા બસ શોધવા નીકળ્યાસારું થયું કે મારી સાદાઈની ધૂનમાં મેં વરરાજાને શોભે એવા ભભકાદાર કપડાં નહીં પણ રોજબરોજના લેંઘો કફની પહેરેલાં, નહીં તો મુંબઈના ટ્રાફિકમાં રઘવાયા થઈને પગપાળા બસ શોધતા વરરાજાને જોઈને લોકોને હસવું આવતઆખરે બસ મળી, જોતાં થયું કે બસ છે કે ખટારો?  અમે બધા જેમ તેમ એમાં ગોઠવાયાં, સીટ ઓછી પડી, થોડા લોકો સાથે વરરાજા ઊભા રહ્યા. હું ઘોડે નહી, ખટારે ચડ્યોઆમ મારી જાન નીકળી

 

મુંબઈના ટ્રાફિકમાં અમારી બસ પા પા પગલી ભરતી હતીએનું હોર્ન પોં પોં કરીને માથું દુઃખવતું હતું. માનો કે મારી શરણાઈ અને નગારાંધાર્યા કરતાં અમને મોડું થયું એટલે નલિનીના ભાઈઓને ચિંતા થઈ જમાનો મોબાઈલનો નહોતો, અને લેન્ડ લાઈન પણ પૈસાવાળાઓને ત્યાં હોય લોકો અમને શોધવા નીકળ્યા, એમને થયું કે એકસીડન્ટ થયો કે બસવાળો રસ્તો ભૂલ્યોકોર્ટ ઓફિસર ઊંચોનીચો થવા માંડ્યો. એને બીજી અપોઇન્ટમેન્ટ હતી. આખરે અમે પહોંચ્યા ખરા, પણ કલાકેક મોડાજાણે કે મારા ભવિષ્યના લગ્નજીવનમાં જે મુશ્કેલીઓ પડવાની હતી એની બધી એંધાણી હતી

 

જેવા અમે પહોંચ્યા કે કોર્ટ ઓફિસરે અમને ઝટપટ સહી સિક્કા કરાવી, “કોન્ગ્રેચ્યુલેશનકહી ચાલતી પકડી. આમ ફેરા ફર્યા વગર કે સપ્તપદીનાં પગલાં ભર્યા વગર અમે પ્રભુતામાં પગલાં માંડ્યાઅમે પરણ્યા તો ખરા, પણ અમારે  લગ્નની સુહાગ રાત ક્યાં કાઢવી પ્રશ્ન મોટો હતોઘર તો હતું નહીઆનો ઉપાય મેં શોધી કાઢ્યો હતોજેવા લગ્ન થાય કે તે દિવસે માથેરાન જવું, હનીમુન માટેઅને જે દિવસે માથેરાનથી પાછા આવીએ તે દિવસે નલિનીએ દેશમાં જવું, એટલે મુંબઈમાં રાત કાઢવાનો સવાલ ઊભો થાય.

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા પ્રકરણ 16

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા

NatwarGhandhi.jpg

નટવર ગાંધી

પ્રકરણ 16– મૂળજી જેઠા મારકેટમાં, ફરી એક વાર!

 મારી સાથે જે મિત્રો કૉલેજમાં હતા તેમાંથી મોટે ભાગે બધા લાગવગ ઓળખાણને કારણે સારી સારી નોકરીએ લાગી ગયા.  કેટલાક બાપદાદાના ધંધામાં બેસી ગયા.  ભાગ્યશાળી નબીરાઓ અમેરિકા પહોંચી ગયા.  કેટલાકે ચાર્ટર્ડ અકાઉટન્ટ થવા માટે જરૂરી આર્ટીકલ ભરવા મંડ્યા. આ બધા નસીબદાર લોકોની મને ખૂબ ઈર્ષ્યા આવતી.  મારે સાવ સામાંન્ય ક્લર્ક તરીકે નોકરી કરવી પડે છે એની શરમ પણ થતી હતી. મને થતું કે હું કોને શું મોઢું બતાડું?  મેં મિત્રો અને સગાંવહાલાંઓને મળવાનું જ બંધ કરી દીધું.  મળવાનું થાય તો અચૂક પૂછપરછ થાય, “હમણાં ક્યાં નોકરી કરો છો? ક્યાં રહો છો? ધંધાની કોઈ લાઈન હાથમાં આવી કે?”  આમાંથી એકે ય પ્રશ્નના મારી પાસે સંતોષ કારક જવાબ નહોતા.  કોઈ જાણીતું મને મળવા આવવાનું કહે તો હું એ ટાળું.  એક વાર થોમસન ઍન્ડ ટેલરના મેઝેનીન ફલોરમાં જ્યાં હું બેસતો ત્યાંથી નીચે સ્ટોરમાં મેં બે મિત્રોને આવતા આવતા જોયા.  હું દોડીને બાથરૂમમાં જઈ સંતાઈ ગયો!  કંઈ કામે ગાંધી બ્હાર ગયા હશે, એમ માનીને થોડી વાર મારી રાહ જોઈને મિત્રો પાછા ગયા.

જો કોઈ લાગવગ નથી તો અરજી તો કરીએ, ક્યાંક કદાચ એ તુક્કો લાગી જાય, એ ન્યાયે, વળી પાછું મેં દરરોજ ટાઈમ્સ જોવાનું અને એપ્લીકેશન કરવાનું શરૂ કર્યું.  દરરોજ સવારે સારા અક્ષરે એક એપ્લીકેશન લખતો.  કાલબાદેવીની નાતની વીસીમાં ખાવાનું, પછી ત્યાંથી ચાલતા ચાલતા ફોર્ટમાં ટાઇમ્સના બિલ્ડીંગમાં મોટા ચકચકતા પીળા બોક્સમાં એપ્લીકેશન નાખવાની. ત્યાંથી ચાલતા થોમસન ઍન્ડ ટેલરમાં જઈને જમાઉધારની જર્નલ એન્ટ્રીઓ પાડવાની. આ મારી રોજની રૂટીન. 

મનમાં ઊંડે ઊંડે હતું કે મારી ડેસ્ટીની કંઈક જુદી જ હોવી જોઈએ. હારવું નથી એવો મક્કમ નિર્ણય કરીને કંઈ ને કંઈ  પ્રેરણાત્મક સાહિત્ય વાંચતો.  વિવેકાનંદનો “Arise, Awake” વાળો પારાગ્રાફ મેં મોટા અક્ષરે લખી મારા ડેસ્ક પર કાચની નીચે રાખ્યો હતો તે વારંવાર વાંચતો.  સ્ટોરના મોટા શેઠ જેના પૈસાથી અમારો ખોટનો ધંધો ચાલતો હતો તે એક વાર અમદાવાદથી સ્ટોરની વિજીટે આવ્યા.  સ્ટોરમાં ફરતા ફરતા અમારા અકાઉન્ટીન્ગ ડીપાર્ટમેન્ટ આવ્યા.  એમણે એ વિવેકાનંદનો ફકરો જોયો. મને પૂછ્યું કે તમે કોણ છો, શું અભ્યાસ કર્યો છે, હજુ આગળ અભ્યાસ કરવાનો છો, શું વાંચો છો,  મને તમારી પ્રગતિના સમાચાર મોકલતા રહેજો, વગેરે વગેરે.  આપણે તો રાજીના રેડ થઈ ગયા.  થયું કે આપણું પ્રમોશનનું નક્કી!

મેં તો એમની સાથે પત્ર વ્યવહાર શરૂ કર્યો! એમની આગળ અભ્યાસ કરવાની ટકોર યાદ હતી.  એમની ઉપર છાપ પાડવા મેં તરત પાર્ટ ટાઈમ એલ.એલ.બી.નું લફરું શરૂ કર્યું.  સવારના વહેલા ઉઠીને  ગવર્નમેન્ટ લો કોલેજમાં જતો, પછી વીશીમાં અને પછી સ્ટોરમાં.  જો કે આ બાબતમાં મેં દેશમાં કાકાને કહ્યું જ નહિ,  એમને થાય કે વળી પાછું કોલેજમાં જવાની શી જરૂર?  એક ડિગ્રી ઓછી છે? 

સ્ટોરમાં પ્રમોશન મળે કે ન મળે, પણ મારું દરરોજનું એક એપ્લીકેશન કરવાનું તો ચાલુ જ હતું.  એક વાર સ્ટોરમાં એક અજાણ્યા માણસ મને મળવા આવ્યા. નામ ભાનુભાઈ. મને કહે કે તમારી સાથે કોફી પીવી છે અને વાત કરવી છે.  થોડું આશ્ચર્ય થયું, પણ મફતની કોફી પીવામાં શી હાનિ એમ માનીને એમની સાથે બહાર ગયો.  મને કહે કે તમે મદ્રાસની એક ટેક્ષટાઈલ મિલની મુંબઈની ઑફિસમાં નોકરી માટે જે અરજી કરી છે એ લોકો તમને જોબ આપવા તૈયાર છે. તમે કયારથી શરૂ કરી શકો?  હું તો ભૂલી પણ ગયેલો કે મેં આવી કોઈ નોકરીની એપ્લીકેશન કરેલી.  દરરોજ જો હું એક એપ્લીકેશન કરતો હોઉં તો મહિને બે મહિને કેમ યાદ રહે કે ક્યાં એપ્લાય કરેલું? પણ પગાર વધુ હતો એટલે મારી ઉત્સુકતા વધી.

મેં ભાનુભાઈને પુછ્યુ કે તમે ત્યાં કામ કરો છો? ના, એમણે કહ્યું, પણ વાત વિગતથી સમજાવી કે એ શા માટે આવ્યા હતા.  દક્ષિણની બે પ્રખ્યાત ટેક્ષટાઈલ મિલના કાપડનું મુંબઈમાં વેચાણ કરવાનો ઈજારો આ કંપનીના હાથમાં હતો.  એ કંપનીના બે ભાગીદારો. એક ગુજરાતી અને બીજા મદ્રાસી.  ધંધો ધીકતો ચાલે. કાપડનો માલ ઉમદા, ડીમાંડ બહુ, ગ્રાહકો બંધાયેલા. ઝાઝી મહેનત વગર જ ધંધો ચાલે. મદ્રાસી પાર્ટનર મિલોનું કામ સંભાળે, ગુજરાતી પાર્ટનર ચોપડા અને બેન્કનું.  ભાગીદારીમાં મદ્રાસી સિનિયર, નફામાં એનો ભાગ વધુ, આખરે તો એના સંપર્કો અને સંબંધોને કારણે જ આવી બબ્બે જબ્બર મિલની એજન્સીઓ મળી હતી. ગુજરાતી પાર્ટનરનું કામ રૂટીન હતું. કોઈ મહેતાજી પણ એ કામ સંભાળી શકે.  મુદ્દાની વાત એજન્સી સાચવી રાખવાની હતી, બાકી બધું એની મેળે થાય. અને એ કામ મદ્રાસીના હાથમાં.  

જેમ જેમ નફો વધતો ગયો તેમ તેમ ગુજરાતી પાર્ટનરની દાનત બગડી.  એને થયું કે એને અડધો અડધ ભાગ મળવો જોઈએ. આ કચકચ ચાલતી હતી. પણ એનો કોઈ ઉકેલ આવતો નહીં. ગુજરાતી ભાઈ સમજતા હતા કે જો એ ઝઘડો કરશે તો ધંધામાંથી સાવ જશે. મદ્રાસી ભાઈને એવી શંકા બેઠી કે ગુજરાતી પાર્ટનર ચોપડાઓમાં ગોટાળા કરે છે.  કંપની કેટલો નફો બનાવે છે તે બતાડે જ નહીં અને પૈસા ઉપાડ્યા  કરે.  નફો કેટલો થાય છે એની મદ્રાસીને ખબર જ ન પડે એ માટે એણે ચોપડા લખવાનું સાવ બંધ કર્યું!  જયારે  મદ્રાસી પાર્ટનર પૂછપરછ કરે ત્યારે જેમ તમે ગલ્લાંતલ્લાં કરીને વાત ટાળી દે.

મદ્રાસી પાર્ટનર  કોઈ અકાઉન્ટન્ટ રાખવાની વાત કરે તો ગુજરાતી પાર્ટનર કહે કે એવી શું જરૂર છે, હું બેઠો છું ને?  આખરે મદ્રાસી પાર્ટનર આ ગલ્લાંતલ્લાંથી થાકી ગયા.  નક્કી કર્યું કે અકાઉન્ટન્ટ તો રાખવો જ પડશે જેથી વ્યવસ્થિત હિસાબકિતાબ થાય, રેગ્યુલર ઓડીટ થાય, અને નફા નુકસાનની વરસને અંતે ખબર પડે.  એને એવો અકાઉન્ટન્ટ રાખવો હતો કે જે ઈંગ્લીશ પણ જાણતો હોય. એમને કોઈ મારકેટનો મહેતાજી નહોતો જોઈતો. આવો અકાઉન્ટન્ટને ગોતવાનું કામ એમણે એમના જૂના પાડોશી મિત્ર ભાનુભાઈ ને સોંપ્યું, એમણે ટાઈમ્સમાં એડ આપી, મેં  અપ્લાય કર્યું હશે. કાગનું બેસવું અને ડાળનું પડવું. આમ મને આ નોકરી મળી. 

પણ આ નોકરી કરવા મારે પાછું મૂળજી જેઠા મારકેટમાં જવાનું થયું!  પણ ભાનુભાઈ પાસે કેટલીક ચોખવટ કરી.  “ટોપી નહીં પહેરું,  ચા લેવા નહીં જાઉં,  શેઠના ગુલામની જેમ ઑફિસ સિવાયના આડાઅવળાં કામ નહીં કરું–શેઠના દીકરા માટે મેટ્રોમાં ટિકિટ લેવા નહીં જાઉં,  બેન્ક અવર્સ મુજબ સવારે આવીશ અને સાંજે નિયત સમયે ઘરે જઈશ, શનિવારે પણ બેન્ક અવર્સ રાખીશ, વગેરે.”  પહેલી વાર મારકેટમાં નોકરી શરૂ કરી ત્યારે પહેલે જ દિવસે મોટા મહેતાજીએ કહેલું કે તારે ટોપી પહેરવાની છે. અને પછી કહે ચા લઇ આવ. દરરોજ બધાં આવે એ પહેલાં પેઢીએ પહોંચવાનું તો ખરું જ, પણ ગમે તેટલું મોડું થાય તો પણ શેઠ મહેતાજીઓ બધા ઘરે જાય પછી જ ઘરે જવાનું.  શનિવારે તો બહુ મોડે સુધી પેઢી ઉઘાડી હોય.  કહે કે ઘરે જવાની શું ઉતાવળ છે?  કાલે તો રવિવાર છે! એમને મારી એટલી તો ગરજ હતી કે ભાનુભાઈએ કહ્યું કે કાંઈ વાંધો નહીં.  આવી જાઓ.  આ બાબતમાં કોઈ મુશ્કેલી પડે તો મને જણાવજો. 

પહેલે દિવસે જઈને જોયું તો મારે ગાદી ઉપર નીચે નહોતું બેસવાનું.  બેસવા માટે ખુરસી ડેસ્ક હતાં. ચપ્પલ પણ કાઢવાની જરૂર ન હતી. મારકેટની હાયરારકીમાં હવે મારું સ્થાન પહેલા કરતા ઊંચું થયું. હવે હું ઘાટીને કહી શકું કે “ચા લઈ આવ!”  મારકેટની ભૂગોળથી પણ હું પરિચિત હતો.  મુંબઈમાં આવ્યે હવે મને પાંચ વરસ થઈ ગયાં હતાં,  એટલે શહેરની પણ ગતાગમ હતી. ઉપરાંત મારકેટના કોક અભણ શેઠિયાની પેઢીમાં નહીં, પણ મિલની એજન્સીની ઑફિસમાં કામ કરવાનું હતું. મદ્રાસી પાર્ટનરસાથે ઈંગ્લીશ હિન્દીમાં વાતચીત થતી. એને મળવા આવતા લોકોમાં સાઉથના ઘણા અગત્યના ઊંચા ઓફિસરો, ધંધાદારી લોકો હોય.  ઓફિસની જગ્યા મોટી, સાથે નાનો એવો બાથરૂમ. મારકેટની નજીક પણ મારકેટની બહાર. મોટો ફાયદો એ કે હું ત્યાં રાત્રે સૂઈ શકું. બોર્ડીંગના મિત્રો સાથે જે ફ્લેટમાં રહેતો હતો તે તો કામચલાઉ હતો, એ ખાલી કરવાનો હતો.  રોજના જમણ માટે નાતની વીશીમાં જતો, પણ રહેવું  ક્યાં એ પ્રશ્ન તો હજી માથે હતો. મુંબઈમાં એ જમાનામાં જગ્યાની ભયંકર તંગી. દૂરનાં પરાંઓમાં પણ એક નાનકડી ઘોલકી લેવી હોય તો પણ હજારો રૂપિયાની પાઘડી આપવી પડે. મહિને મહિને ભાડું પગારમાંથી નીકળે, પણ એક સાથે પાઘડીની હજારો રૂપિયાની રકમ ક્યાંથી કાઢવી?  ઓરડીની પાઘડીના પૈસા તો હતા જ નહીં.  રહેવાનો પ્રશ્ન તો ઊભો જ હતો. મેં વિનંતી કરી કે મારે સૂવા બેસવા માટે ટેમ્પરરી જગ્યાની જરૂર છે તો રાતે હું ઓફિસમાં સુઈ શકું? 

મને રજા મળી.  પરંતુ શેઠ મને કહે, અહીં તમારો સામાન રાખવાની જગ્યા નથી.  એની વ્યવસ્થા કંઈક બીજે ઠેકાણે કરવાની.  મારી પાસે ત્યારે કોઈ સામાન કે સાધનસામગ્રી હતા જ નહીં. પહેર્યાં કપડાં એ જ!  ઑફિસમાં એક ઘાટી અને ભૈયાજી પણ રાતે સૂતા હતા.  મારકેટમાં કામ કરતા મોટા ભાગના ઘાટીઓ અને ભૈયાઓ પોતાના કુટુંબ કબીલાને દેશમાં મૂકીને મુંબઈમાં નોકરી કરતા. વરસે બે વરસે દેશમાં આંટો મારીને કુટુંબીજનોને મળી આવે. મુંબઈની નોકરીની જે કમાણી થાય તેમાંથી દેશમાં બૈરીછોકરાઓનું ભરણપોષણ થાય.  હું ભલે ને બી.કોમ. થયો, પણ ઓરડીની બાબતમાં મારી દશા આ ઘાટીઓ અને ભૈયાઓ જેવી જ હતી. હું એમની સાથે રાતે સૂવામાં જોડાયો.  એમને બહુ ગમ્યું નહીં, પણ મેં એમને સમજાવ્યું કે હું તો ઓરડીની શોધમાં જ છું. આ તો ટેમ્પરરી વ્યવસ્થા છે. જેવી મને ઓરડી મળી કે હું ચાલ્યો.  જો કે મનમાં ઘણું સમજતો હતો કે હું એમ ક્યાંથી ચાલવાનો હતો? પગારમાંથી માંડ માંડ ચાલતું હતું ત્યાં ક્યાંથી પાઘડીના પૈસા હું કાઢવાનો હતો? 

અઠવાડિયે બે અઠવાડિયે ભૈયાજી મને કહે, હમ મજા કરને કે લિયે ચલતે હૈ, આપ ભી ચલિયે.  શરૂઆતમાં તો હું કૈં સમજ્યો નહી, પણ ઘાટીએ મને સમજાવ્યું કે ભૈયાજી તો ફોકલેન્ડ રોડ પર વેશ્યાવાડે જતા હતા!  હું ગભરુ માણસ અત્યાર સુધી તો નિશાળેથી નીસરી જવું પાંસરું ઘેરના ન્યાયે જિંદગી જીવ્યો હતો, તે હવે ફોકલેન્ડ રોડ ઉપર મજા કરવા જવાનો હતો?  ઉપરથી જો શેઠને ખબર પડી ગઈ તો નોકરી જાય એ કેમ પોસાય? લોકો મારે માટે શું ધારે? 

પ્રવીણકાન્ત શાસ્ત્રીની વાર્તા-૧૪ (અંતીમ)-“ચિત્કાર”

દાવડાનું આંગણું

(શ્રી પ્રવીણકાંત શાસ્ત્રીની સાંપ્રત સમયને અનુરૂપ બધી વાર્તાઓ આંગણાંના મુલાકાતીઓ એ માણી છે. પ્રવીણભાઈના આભાર સાથે આ હારમાળા હાલ પુરતી સમાપ્ત થાય છે. ફરી એમની કલમનો લાભ લઈશું – સંપાદક)

બેન તમારું નામ શું?   સ્નેહલતા બહેને લાગણી પૂર્વક પૂછ્યું.

View original post 1,540 more words

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા- પ્રકરણ 15

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા

NatwarGhandhi.jpg

નટવર ગાંધી

 રકરણ 15– હું જર્નાલીસ્ટ અને વીમા એજન્ટ પણ થયો! 

એક મિત્ર જન્મભૂમિ જૂથના ધંધાને લગતા સાપ્તાહિક વ્યાપારમાં પત્રકાર તરીકે કામ કરતા હતા. તેમને એક વાર મળવા ગયોપૂછ્યું, તમારે ત્યાં કોઈ મેળ મળે એમ છે કહે, હમણાં અહીંયા કંઈ નથીપણ મેં એમ સાંભળ્યું છે કેજન્મભૂમિના તંત્રી મોહનલાલ મહેતાસોપાનયુવાન પત્રકારોની શોધમાં છે. તેમને મળો. અહીંયા ઉપરના માળે એમની ઑફિસ છે. તપાસ  કરો. હું તો પહોંચી ગયોસોપાનની કેબીનમાં. પીયુન સાથે ચિઠ્ઠી મોકલાવી.  ‘સોપાનેમને અંદર બોલાવ્યો.

 

મેં કહ્યું કે મારે તમારા હાથ નીચે નોકરી કરવી છે. તમારી પાસેથી પત્રકારત્ત્વ શીખવું છેકહ્યું કે મેં એમના અમેરિકા પ્રવાસનું રસિક વર્ણનજન્મભૂમિમાં કટકે કટકે વાંચ્યું હતું અને મને  ખૂબ ગમ્યું હતું ખુશામત એમને ગમી કહે, અત્યારે અહીજન્મભૂમિમાં કોઈ ઓપનીંગ નથી, પણ જો તમને મેગેઝિનમાં કામ કરવાનો અને લખવાનો રસ હોય તો હું તમને હમણાં ને હમણાં જોબ આપી શકું છું. મારે ઘરેથી હું થોડાં મેગેઝિન ચાલવું છું. મને ખબર હતી કેસોપાનવર્ષોથીઅખંડ આનંદના તંત્રી હતા. તે ઉપરાંત એમનાં પત્ની લાભુબહેન અને પુત્રીઓ સાથે સાથેજીવન માધુરી,’ ‘બાળ માધુરીએવા મેગેઝીન ચલાવતા હતામને પણ ખબર હતી એમનું ઘર મુંબઈમાં ક્યાં હતું: ગુલબહાર, બેરેક રોડ, મેટ્રો  સિનેમા પાછળ!  ‘સોપાનપર મારી પહેલી છાપ સારી પડી હશેમને કહે કાલથી આવી શકશો? મેં કહ્યું જરૂર! અને બીજે દિવસે થોમસન ઍન્ડ ટેલરમાં કશું જણાવ્યા વગર હું તોસોપાનને ઘરે પહોંચી ગયો. આમ હું જર્નાલીસ્ટ થયો!

 

સોપાનના મોટા ફ્લેટમાં એક બાજુના રૂમોમાં એમનું કુટુંબપોતે, લાભુબેન, અને એમની બે દીકરીઓરહેતુંઅને બીજી બાજુના રૂમોમાં મેગેઝીનોમાં કામ કરતા સ્ટાફના બે લોકો બેસે. જેવો હું દાખલ થયો તેવું કર્મચારીઓએ મારી સામે ઘૂરકીને જોયુ.  ‘સોપાનઆવ્યા. મારી ઓળખાણ કરાવી. કહ્યું કે ગાંધી તમારી સાથે આજથી કામ કરશેએમણે તેમની કામ કરવાની પ્રથા સમજાવી. કહ્યું કે મારે તમારું કામ પડશે ત્યારે બોલાવીશ અને ત્યારે તમારે ફેમીલી કવાર્ટર્સમાં આવવું. ત્યાં મારી જુદી ઑફિસ  છેજ્યારે જ્યારે અમારામાંથી કોઈની જરૂર પડે ત્યારે બેલ વગાડેઅમને ખબર કે એક વાર બેલ વાગે તો કોને જવાનું, બે વાર બેલ વાગે તો કોને જવાનું. હવે એમાં હું ત્રીજો ઉમેરાયો. ઉપરાઉપરી ત્રણ બેલ વાગે ત્યારેગાંધી, તમારે આવવું.” 

 

એક બેલ વાગે એટલે અમે ત્રણે રાહ જોઈએ કે હવે ફરી વાર બેલ વાગશે કે નહીંપહેલી વાગે એટલે એક ભાઈસોપાનની ઑફિસમાં અંદર જવા તૈયાર થાયબાકીના અમે બે રાહ જોઈએ હવે કોઈ બેલ વાગવાની છે કે નહીંબીજી વાગ્યા પછી પહેલા ભાઈને રાહત થાય: હાશ, બચ્યાબાકીના અમે બે ત્રીજી બેલની રાહ જોઈએત્રીજી વાગે એટલે બીજા ભાઈને નિરાંત થાય. હું અંદર જાઉંજેવો પાછો આવું કે પેલા બે પૂછે, સાહેબ શું કહે છે?  અમારી બાબતમાં કાંઈ પૂછતા હતા કેસ્ટાફના માણસોએ શરૂઆતમાં ઑફિસનો ઉમરો બતાવીને મને સમજાવેલું કે લક્ષ્મણ રેખા છે. તમારે નોકરી ગુમાવવી હોય તો ઓળંગવી!” 

 

નોકરી કરવા માટે કોઈને ઘરે જવું મને જરા વિચિત્ર લાગ્યું. થોમસન ઍન્ડ ટેલરમાં કામ કરવા જતો ત્યારે ઑફિસમાં જતો હોઉં એમ લાગે, ફોર્ટમાં જવાનું, આજુબાજુ બેન્કોબીજી ઑફિસો, દુકાનો, રેસ્ટોરાં હોયસ્ટોરનો મોટો સ્ટાફ પણ ખરો  ઉપરાંત સાંજે છૂટો ત્યારે ફોર્ટના વિસ્તારમાં કંઈક પ્રવૃત્તિઓ ચાલતી હોયઆમાંનું અહી કંઈ મળે. કામ કરવાવાળા મને ગણીને ટોટલ ત્રણઇન, મીન ને તીન. ભાગ્યે કોઈ કોઈની સાથે વાત કરે. બાકીના બે જણ વારે વારે મારી સામે ઘૂરકીને જોયા કરે. એમને એમ કેસોપાને નવા માણસને એમના ઉપર જાસૂસી કરવા મૂક્યો છે.

 

સોપાનેમને પહેલું કામ આપ્યું એક અંગ્રેજી લેખનો અનુવાદ કરવાનું.  “ગાંધી, તમે કૉલેજમાં ભણેલા છો એટલે તમે અનુવાદ કરી શકશો.”  ‘રીડર્સ ડાયજેસ્ટકે એવા કોઈક મેગેઝીનમાં આવેલો લેખ હતો, “No man is a hero to his valet.” મેં એનો અનુવાદ કર્યો. એમને ગમ્યો. હું જો ભૂલતો હોઉં તો મારા નામઠામ વગરઅખંડ આનંદમાં છપાયો. મારું પહેલું લખાણ આમ મારા નામ વગર છપાયું!

 

હું બી.કોમ. હતો એટલેસોપાનમને કહે કે તમારે આપણું હિસાબ કિતાબનું કામ પણ સંભાળવાનું છે. પછી એમની એક દીકરીનો પરિચય આપતા કહે કે તમને સમજાવશે કે એકાઉન્ટ્સ બૂક્સ કેમ રાખવી. એની ઉંમર નાની છે પણ લાભુબહેને એને એવી ટ્રેનીંગ આપી છે કે ઇન્કમટેક્ષમાં પાસ થાય એવી બૂક્સ રાખી શકે છેપછી તો દીકરી મને એક પછી ઓર્ડર્સ આડી કે મારે શું શું કરવું. મને કઠ્યું. થયું કે હું તો સીડનહામમાંથી બી.કોમ. થયેલો છું, છોકરી મને શું એકાઉન્ટીન્ગ શીખવાડવાની હતીએમ પણ થયું કે જો મારે અહીં આવીને એકાઉન્ટીન્ગનું કામ કરવાનું હોય તો થોમસન ઍન્ડ ટેલર શું ખોટું હતુંમારે તો લેખક થવું હતું.

 

ત્રીજે દિવસે જ્યારે ફેમીલી કવાટર્સમાં કોઈ હતું ત્યારે એક કર્મચારી ભાઈ જે વરસોથી અહી નોકરી કરતા હતા તે મારી પાસે આવી, હળવેથી કહે, “ગાંધી, એવું મેં સાંભળ્યું કે તમે બી.કોમ. થયા છો, વાત સાચી?” મેં કહ્યું, “હા, હજી હમણાં ડીગ્રી  લીધી,” અને છાપ મારવા ઉમેર્યું,  “અને તે પણ સીડનહામ કોલેજમાંથી!”  કહે, “ભલા માણસ, તમે મૂરખ છોબી.કોમ.ની ડીગ્રી છે અને તે પણ સીડનહામમાંથી અને તમે અહીં નોકરી કરો છોતમારું શું ફરી ગયું છેભાગો અહીંથી લોકો તો તમારો દમ કાઢી નાખશે. આવી નોકરી તો જે લોકો અમારી જેમ ભણ્યા નથી એવા માટે છે. તમારી જેવી ડીગ્રી હોત તો હું તો કો મોટી બૅન્ક કે ઇન્શ્યુરન્સ કંપનીમાં ક્યારનોય  લાગી ગયો હોત!” ‘સોપાનને મળવા ગયો હતો ત્યારે જે વાત મને કહી હતી તે એકાએક યાદ આવી: “હું તમારું શોષણ નહીં કરું!”  હું ચેત્યો. ‘સોપાનના ઘરે એક અઠવાડિયામાં મને ખબર પડી ગઈ કે આમાં આપણું ઝાઝું વળે તમે નથી

 

બીજે અઠવાડિયે થોમસન ઍન્ડ ટેલરમાં નીચી મૂંડીએ પહોંચી ગયોત્યાં મહેતા સાહેબ મને પૂછે, “ક્યાં હતા ગાંધી તમે આખું અઠવાડિયું? અમને તો ચિંતા થઈતમારી તબિયત બગડી ગઈતી કે શું?”  મેં કહ્યું કેહા, સાહેબ, એકાએક , અને ઘરે ટેલિફોન મળે, એટલે તમને જણાવી નહી શક્યો.”  ભલા માણસે મારી વાત માનીઅને વળી પાછું મારું જમા ઉધાર કરવાનું કામ શરુ થઇ ગયું. આમ મારી જર્નાલીસ્ટ તરીકેની કારકિર્દી એક અઠવાડિયામાં પૂરી થઈ ગઈ.

 

 

હું થોમસન ઍન્ડ ટેલરમાં વળી પાછો જાણે કશું બન્યું હોય તેમ કામે લાગી ગયો. પણ સાવ સામાન્ય, બુક કીપીન્ગનો જોબ મને રાત દિવસ સતાવતો હતોસારી નોકરી માટેની મારી શોધ ચાલુ હતીદેશમાં એક વાર કાકાને મોઢે સાંભળ્યું હતું કે એમના એક નાનપણના ગોઠિયા મિત્ર વી. એચ. વોરા લંડન જઈને એક્ચ્યુઅરી થઈ  આવેલાઅત્યારે તે મુંબઈમાં લાઈફ ઇન્શ્યુરન્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા  (એલ.આઈ.સી.) માં મોટો હોદ્દો ધરાવતા હતામેં કાકાને લખ્યું કે મુંબઈ આવે અને મને વોરા સાહેબ પાસે લઈ જાય. એમની લાગવગથી એલ.આઈ.સી.માં જોબ અપાવી દે કારણ કે લાગવગ સિવાય સારી નોકરી મળવી શક્ય નથી.

 

કાકા મુંબઈ થોડા આવવાના હતાપણ એક ચિઠ્ઠી લખી મોકલાવીલખ્યું કે એને ઘરે જઈને ચિઠ્ઠી આપજેતને એલ.આઈ.સી.માં નોકરી મળી જશે. મેં ગોતી કાઢ્યું કે વોરા સાહેબ મુંબઈમાં ક્યાં રહેતા હતામુંબઈના મલબાર હિલના પોશ એરિયામાં એમના ઘરે એક સવારે વહેલો પહોંચી ગયોપણ હું પહોંચું તે પહેલાં વરસાદ ત્યાં પહોંચી ગયોમુંબઈના ધોધમાર વરસાદમાં બિચારી છત્રીનું શું ગજું તો કાગડો થઈ ઊડી ગઈવોરા સાહેબના ઘરે પહોંચ્યો ત્યારે કપડાં વરસાદના પાણીથી લદબદ હતાબેલ મારી. ઘાટીએ દરવાજો ઉઘાડ્યો. મેં એને કાકાની ભીંજાયેલી ચિઠ્ઠી આપીને કહ્યું કે સાહેબને મળવું છેએણે મારા દીદાર જોયા. કહે, ઇધર ખડા રહો ચિઠ્ઠી લઈ અંદર ગયોથોડી વારમાં બહાર આવીને કહે, સાહેબકો મિલને કે લિયે, કલ અગ્યારે બજે ફોર્ટકી ઑફિસમેં આના. આમ વોરા સાહેબના દર્શન કે નોકરી વગર હું એમના ઘરેથી નીકળ્યો

 

થોડું ઓછું આવ્યુંમને એમ કે વ્હાલથી બેસાડશે, કાકાના ખુશખબર પૂછશે. ચા પાણી નાસ્તો કરાવશેમુંબઈમાં મને એમની મદદની જરૂર પડે તો તેમને મળવા કહેશેજ્યાં સુધી મુંબઈમાં કાયમી વ્યવસ્થા થાય ત્યાં સુધી તેમને ત્યાં આવીને રહેવા આવવાનું  કદ્દાચ કહેશેઆમાંનું કંઈ થયું એનું આશ્ચર્ય તો થયું , રંજ પણ થયોજો કે બીજે દિવસે ઓફિસમાં આવવાનું કહ્યું એથી સાવ હામ હારીઓછામાં ઓછું જે કામ માટે ગયો હતો તે થાય, અને મને એલ.આઈ.સી.માં સારી નોકરી મળી જાય તો આપણે ગંગા ન્હાયા. એમને ઘર ગયાનું સાર્થક થાય.      

 

બીજે દિવસે એમની ફોર્ટની ઓફિસમાં પહોંચી ગયોથોડો વહેલો ગયેલોમારા એક મિત્ર શરદ પંચમીયા ત્યાં એલ.આઈ.સી.માં કામ કરતા હતા. એને પહેલો મળ્યોકહ્યું કે  હું તો વી. એચ. વોરાને મળવા આવ્યો છું. વોરા સાહેબ મને એલ.આઈ.સી.માં નોકરી અપાવાના છે. પંચમીયા તો આભા બની ગયા!   મને કહે કે તમારી મીટીંગ પતે અહીં પાછા આવજો. આપણે સાથે ચા પીશું બિલ્ડીંગના ટોપ ફ્લોર ઉપર વોરા સાહેબની ઓફિસ હતીહું તો કૂદતો કૂદતો બબ્બે પગથિયાં ચડતો ત્યાં પહોંચી ગયો

 

સેક્રેટરીએ મને વેઈટીંગ રૂમ બેસાડ્યો. બેઠો બેઠો હું મનમાં ગોઠવણી કરતો હતો કે હું એમને શું કહીશએમની ઉપર કેમ સારી છાપ પાડીશ. કેવી નોકરી, ક્યાં, કેટલા પગારની માંગીશ, વગેરે, વગેરેદસ મિનીટ, વીસ મિનીટ, અડધો કલાક, પોણો કલાક, કલાક, હું રાહ જોતો બેઠો રહ્યો. એક પછી એક એમ સૂટ, બૂટ, ટાઈ પહેરેલા ઓફિસરો આવતા જાય, પણ આપણો કોઈ ભાવ પૂછેગભરાતા, ગભરાતા સેક્રેટરીને પૂછ્યુંમારો નંબર ક્યારે લાગશેએણે મારી સામે જોયા વગર કહ્યું કે હજી બેસવું પડશેબેઠોદોઢ કલાકે મને અંદર બોલાવ્યોગયો. જોયું તો વોરા સાહેબ બહુ બીઝી લાગ્યા. મને કહે, તમને એક નામ આપું છું ભાઈને મળો તમને કામે લગાડી દેશેસેક્રેટરી તમને એનું એડ્રેસ આપશે. બે મિનિટમાં મીટીંગ પતી ગઈ!  

 

હું તો રાજીના રેડ થઈ ગયોનીચે પંચમીયા સાથે ચા પીવા ગયો. સેક્રેટરીએ જે માહિતી આપી હતી તે મેં એમને બતાડીતે જોઈ તો હસવા મંડ્યા. કહે, આવી  નોકરી તો હુંય તમને અપાવી શકુંમને સમજાવ્યું કે તો વીમા એજન્ટ થવાની વાત છેઆમાં તો તમારે ઘરે ઘરે જઈને લાઈફ ઇન્સ્યુરન્સ વેચવાનો છેહવે મારે આભા થવાનો વારો આવ્યો. છતાં વોરા સાહેબે કહ્યું હતું, એટલે ઓછામાં ઓછું જેમનું નામ આપ્યું હતું તેને મળવા ગયો ભાઈ મોટા વીમા ઓફિસર હતાએમનું કામ વીમા વેચનાર એજન્ટોને ટ્રૈન કરવાનું તો નવા નવા ઇન્સ્યુરન્સ એજન્ટ ગોતતા હતા. એમણે મને સમજાવ્યું કે વીમો કેમ વેચવો. કહે કે પહેલાં તમે તમારા સગાંવહાલાં અને મિત્રોને વહેંચો. બધા તમને ઓળખે, તમે એમને ઓળખોવીમો લેવાની વાત તમે કહેશો તે માનશે

 

એમની સલાહ મુજબ મુંબઈમાં રહેતા મારા ઓળખીતા લોકોનું લીસ્ટ બનાવ્યુંનક્કી કર્યું કે એમને એક પછી એક મળવા જવું અને વીમો લેવાનું કહેવુંબીજે દિવસે સવારે રવિવારે હું દૂરના એક માસાને મળવા ગયોરજાના દિવસે સવારનો વહેલો ગયો એટલે તેમને આશ્ચર્ય થયુંમને કહે, દેશમાં બધા બરાબર છેકોઈ મર્યું તો નથી ને? મેં એમને મારા આવવાનો હેતુ સમજાવ્યોપેલા વીમા એજન્ટે મને જે ગોખાવ્યું હતું તે બોલવાનું શરૂ કર્યું: જુઓ મુંબઈની પરાની ટ્રેનમાં લોકો જાન જોખમમાં મુકીને દરરોજ આવ જા કરે છેતમે પણ દરરોજ ટ્રેનમાં આવ જા કરો છોક્યારે શું થાય કહેવાય નહીં, એવું એવું બધું

 

માસાએ બધું સાંભળ્યા પછીમોટેથી બૂમ પાડી માસીને રસોડામાંથી બોલાવ્યાજો, નટુ આવ્યો છેઅને પછી પૂછ્યું, હું છેલ્લાં ત્રીસ વરસથી મુંબઈ ટ્રેનમાં રોજ આવ જા કરું છું, ક્યારેય ઘરે પાછો આવ્યો હોઉં એવું બન્યું છેમાસી શું બોલેપછી મને ચા પીવરાવી ને કહે, તું વીમાના રવાડે ક્યાં ચડ્યોવીમાના એજન્ટો તો કંઈક રખડે છેએમાં તારું કંઈ વળવાનું નથીકોઈ ધંધાની લાઈન હાથમાં પકડ તો બે પૈસા કમાઈશહું ચેત્યો. મારામાં વીમો કે બીજું કૈં પણ વેચવાની આવડત છે નહી.

 

પંચમીયા આગળ પાછો ગયોએમને પૂછ્યું, હવે મારે શું કરવું કહે, વોરા સાહેબ જઈને કહો કે તમારે તો એલ.આઈ.સી.ની ઑફિસમાં જોબ જોઈએ છેહું પાછો વોરા સાહેબને મળવા ગયોકીધું કે ઑફિસની નોકરીનું કાંઇક કરી આપોફરી વાર મળવા ગયો એમને નહીં ગમ્યુંકહે, કે માટે તમારે અરજી કરવી પડે, એક્ઝામ આપવી પડે, એવા જોબ માટે હજારો લોકોની લાઈન લાગેલી છેહું સમજી ગયો કે કંઈ મને એમ ને એમ એલ.આઈ.સી.ની નોકરી અપાવી દેવાના નથીજો કે પંચમીયાએ કહ્યું તેમ વોરાનો એક ઈશારો થાય તો મને  એલ.આઈ.સી.નો જોબ ફટ કરતા મળી જાયઆપણે તો પાછા હતા ત્યાં ને ત્યાંસદ્ભાગ્યે વખતે મેં મારો થોમસન ઍન્ડ ટેલરનો જોબ ચાલુ રાખ્યો હતો 

પચરંગી પરપોટા-સુરેન્દ્ર ગાંધી

પચરંગી પરપોટા

s-gandhi

સુરેન્દ્ર શાંતિલાલ ગાંધી

              મારી જીવન સહિંતા ને રિવાઇન્ડ બટન નથી એટલે અન્ય પંચાતિયાઓ ની જેમ ગત વર્ષ ની સમીક્ષા કરવા માં નથી માનતો. ગુઝરા હુઆ ઝમાના આતા નહીં દુબારા . છતાં અન્ય માટીપગાઓ ની જેમ નવા વર્ષ ને વધાવી ને અલ્પજીવી સન્ક્લ્પો નું સન્કલન કરવાની પળોજણ માં શું પડવું? કારણ કે મારો અફર સન્કલ્પ છે કે કોઈ સન્કલ્પ જ ન કરવો. આમે ય મારા માં ત્રાહીતો ને શું રસ હોય? હું સન્કલ્પ કરું કે ન કરું, એનો ઢાંઢેરો પીટૂ કે ન પીટું કોઈ ફર્ક નહીં પડે. વાંસ હોય તો વાંસળી વાગે ને!  
.
                                                    નવા વર્ષ માં ડેમોક્રટીક પાર્ટી સત્તા પર આવશે અને આતશબાજી શરૂ થશે. એની એજ ખેંચ તાણ . એજ નિષ્ક્રિયતા. એજ એક મેક નું દોષારોપણ. અને કોઈ ની પોપ્યુલારિટી નો ક્રમાંક ઊંચો નીચો નહીં થાય. એમ તો મારુ પણ એવું જ છે. મારી પોપ્યુલારિટી પણ સપાટ ની સપાટ જ રહેછે. હું પણ ફેન્કોલોજી નો નિષ્ણાત તેમ જ નવો નિશાળીયો પણ નથી. પણ વાર્ષિક છ હજાર જુઠ્ઠાણાં બોલનાર ની લુલીબાઈ , એમની રખાતો જેટલી જ રંગીલી ને રસીલી હોવી જોઈએ કારણ કે એ મનભાવતી વાનગી છે. જયારે મને ધાપોડીઓ ઠરાવવા નો ઠરાવ તો કોઈ ધારાસભ્ય ન કરે ગમે તેટલી લાંચ આપું તો પણ.  કારણ કે મારી Iધાપ મારવાની નિપુણતા ક્ષીણ છે.મારા જુઠ્ઠાણા ની પણ અવગણના થાય  જો પ્રમુખ શ્રી એ એમની કોલેજ માં એમ બી એ  ને બદલે ફેન્કોલોજી નો અભ્યાસક્રમ ગોઠવ્યો હોત તો સફળતા મળત. સત્ય ના ગેરફાયદા ને અસત્ય ના ફાયદા ઉપર વિશ્લેષણ કરનાર વિદુષક માટે નોબેલ પરોતોષિક જાહેર કરવા માં આવે તો આપણા માનનીય પ્રમુખ શ્રી ની ઉમેદવારી ને સર્વાનુમતે બહાલી મળી શકે.મારી કારકિર્દી જ્વલન્ત નથી તેમ જ કલંકિત પણ ક્યાં થી હોય?  જયારે પ્રમુખ શ્રી તો સત્તર તપાસણીઓ અને ચકાસણીઓ ના મોહતાજ બન્યા! 
.
એમની તોલે તો બહુ ઓછા જ આવે.એમના ટેક્સ રિટર્ન ને જોવા માટે લોકો તલસે જયારે મારુ રિટર્ન જોઈ ને મારા પર તરસ ખાય. મારી પર દયા આવે. હમ દોનો અગર આહ ભી ભરે તો હો જાય બદનામ. મારી આહ નો જિક્ર ન થાય પણ એમની આહ ની ચર્ચા અવશ્ય થાય.વળી અમારા બેઉં પર લોકો ની ધારદાર નજરો ફર્યા કરતી હોય. ક્યારે અમે હાસ્યાસ્પદ બનીએ એની કાગડોળે રાહ જોવાય.
.
જો કે  ખુદ આગ લગાવી ને તમાશાઈ બનવાનું મારે ભાગે આવે. જયારે એમને માટે તમાશાઈઓ ટોળે મળે. આમેય એમને મોટી સન્ખ્યા જ પસન્દ છે. જેમ કે એમના દેવાળા પણ ગન્જાવર હોય.મારા પ્રત્યે ની લોકો ની સહિષ્ણુતા અસહ્ય નથી જયારે એમના પ્રત્યે ની અસહિષ્ણુતા અસહ્ય નથી. કદાચ તેઓ શ્રી અસત્ય મેવ જયતે નું સૂત્ર અપનાવી ચુક્યા છે. નવી આચારસંહિતા ના રચયિતા તરીકે તેઓ શ્રી ને રશિયા વાળા હીરો ઓફ ધ સોવિયેટ  યુનિયન નો ખિતાબ એનાયત કરે તો મોસાળ માં ભોજન અને માં પીરસે તો નવાઈ થોડી લાગે………
                               

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા પ્રકરણ 14

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા

NatwarGhandhi.jpg

નટવર ગાંધી

 પ્રકરણ 14– જારેચા અમેરિકા ઉપડ્યા!

જમાનામાં લોકોને અમેરિકા જવાનો મોટો મોહ હતોઆંગળીના વેઢે ગણાય એટલા અમેરિકા જઈ આવેલા લોકોને હું ઓળખતો. તે વખતે અમને અમેરિકા માત્ર હોલીવુડની મુવીઓ અને લાઈફ ટાઈમ મેગેઝિનમાં જોવા મળતું . જો કે અમેરિકા વિષે જાણવાની ઉત્સુકતા ઘણી વખતે મુંબઈમાં હજી ટીવી પણ આવ્યું નહોતું, તો પછી સીએનએન વગેરે ટીવી શોજની વાત ક્યાં કરવી? આજે બધા શોજને કારણે લોકોને અમેરિકાની નવાઈ નથી રહી. કહો કે એનું  આકર્ષણ ઘટ્યું છેવધુમાં અમેરિકાની અવરજવર પણ વધી ગઈ છેદેશમાં ભાગ્યે કોઈ ઉચ્ચ મધ્યમ વર્ગનું કે પૈસાદાર ઘર એવું હશે કે જેમાંથી કોઈક ને કોઈકદીકરો, દીકરી, ભાઈ, બહેન, જમાઈ, કે સાઢું એમેરિકામાં નહીં હોય. તે લોકો આવતા જતા હોય. વળી આવા સાધનસંપન્ન લોકો હવે તો અમેરિકામાં નિયમિત વેકેશન માણવા જાય છે

 

દરરોજ છાપાંમાં કોઈ ને કોઈના અમેરિકાગમનના ફોટાઓ સાથે સમાચાર આવે : “ફલાણાના દીકરા આજે મોડી રાતે એર ઇન્ડીયાના પ્લેનમાં અમેરિકાની અમુક યુનીવર્સીટીમાં એમ.બી..ના ઉચ્ચ અભ્યાસ કરવા માટે જવાના છે!”   એમનું અમેરિકાનું પ્લેન તો ઊડવાનું હોય ત્યારે ઊડે, પણ ભાઈ તો દિવસોથી ઊડતા દેખાયજેવી ખબર પડે કે કોઈ અમેરિકા જવાનું છે તો તુરત એના ભાવ ચડી જાયલોકો ઘરે જમવા બોલાવે. એરપોર્ટ ઉપર એમને વળાવવા માટે સગાંવ્હાલાં અને મિત્રોનું ધાડું પહોંચી જાયમારા જેવા હરખપદુડા લોકો પણ એરપોર્ટ પહોંચે. બધા વચ્ચે હારતોરા સાથે  ભાઈના ફોટા પડેબીજે દિવસે ઘરના બધાં છાપું ઉત્સુક થઈને જુએ કે શું આવ્યું છે.

 

અમેરિકા જવા માટેની ઘણી વસ્તુઓની જરૂર પડે: એડમીશન, વિસા, પાસપોર્ટ, ફોરેન એક્ષ્ચેન્જતે બધું મેળવતા નાકે દમ આવી જાય. બાબતમાં મદદ કરવા કેટલાક હોશિયાર માણસો કન્સલ્ટીંગનો ધંધો કરતાએક કન્સલટન્ટની બાબતની ધીકતી પ્રેક્ટીસ ચાલતી હતી. તેને મળવા જારેચા જવાના હતા. મને કહે ચાલો, મારી સાથેહું પણ ગયો. કન્સલટન્ટને મળ્યા ત્યારે ખબર પડી કે અમેરિકા જવું એટલે બેગમાં કપડા ભરીને એરપોર્ટ ઉપર જઈને હારતોરા લઈને પ્લેનમાં બેસવાની માત્ર વાત નથીમોટી વાત તો અઢળક પૈસા જોઈએ એની હતીઅમેરિકા ભણવા જવા માટે જે લાખો રૂપિયાની જરૂર પડે તે ક્યાંથી કાઢવા? એકડો જો પહેલાં લખાઈ જાય તે પછી બીજા મીંડાઓનું મહત્ત્વ હતું.   

 

જારેચાના પિતાશ્રી એમની નાતના અગ્રણી સેવક હતા. એમની ઇચ્છા એવી કે નાતમાંથી પહેલું અમેરિકા જનાર તો તેમનો દીકરો હોવો જોઈએઆમ તો માસ્તર હતા, પણ નાતનું બહુ કામ કરતાનાતમાં એમની આબરૂ મોટીનાતના ખમતીધર લોકોને કહ્યું કે આપણે હવે સંકુચિતતા છોડીને નવી પેઢીને આગળ અભ્યાસ માટે પરદેશમાં મોકલવી જોઈએ. જુઓ, મારો નવીન બી.કોમ. થયો છે. મારે એને અમેરિકા મોકલવો છે ત્યાં જશે તો નાતનું નામ ઉજાળશેઠરીઠામ થઈને નાતના બીજા છોકરાઓને પણ બોલાવશે. વાત એમને નાતના શેઠિયાઓને ગળે ઉતારી. નાતના લોકોએ ભેગા થઈને જારેચાના અમેરિકા જવા માટેનો ફંડફાળો ભેગો કર્યો મોટું કામ પત્યા પછી પાસપોર્ટ, વિસા, બોટની ટિકિટ અને ફોરેન એક્ષ્ચેન્જની પણ વ્યવસ્થા થઈ ગઈપેલા કન્સલટન્ટની મદદથી એમને એટલાન્ટા યુનીવર્સીટીમાં એડમીશન મળ્યુંજારેચાનું અમેરિકા જવાનું આમ નક્કી થયુંચોપાટીના મોટા રેસ્ટોરાંમાં નાતનો મોટો સમારંભ થયો. તેમના મિત્રને નાતે હું પણ ગયેલો. નાતના શેઠ લોકોએ ભાષણો કર્યાં. હારતોરા થયા. બીજે દિવસે બોટ પર એમને વળાવવા ગયો. બોટ ઊપડી ત્યાં સુધી હું પીઅર ઉપર ઉભો રહ્યો

 

પાછા વળતા આખે રસ્તે હું વિચાર કરતો હતો કે આમ મારું કયારેય અમેરિકા જવાનું થશે ખરું કેજારેચા અમેરિકા જાય તો હું કેમ જાઉંપણ હું અમેરિકા જઉં પહેલાં તો મારે બી.કોમ. થવાનું છે. એનાં હજી બે વરસ બાકી છેજારેચા જેવા બી.કોમ. થયા કે તેમના બાપાએ દીકરાને અમેરિકા મોકલવા માટે ખાસ દેશમાંથી મુંબઈ આવીને નાતના અગ્રગણ્ય શેઠિયાઓને મળીને પૈસા ઉભા કર્યા અને છોકરાને અમેરિકા મોકલ્યોમારે તો કાકાના કાગળો રોજ આવતા હતા. એમાં હરી ફરીને એક વાત હોય.   કૉલેજ પૂરી થવાની કેટલી વાર છેએમની ઇચ્છા હતી કે જલદી જલદી હું ભણવાનું પૂરું કરું, નોકરી કરવા માંડું અને દેશમાંથી ભાઈબહેનોને મુંબઈ બોલાવું અને ઠેકાણે પાડું. ટૂંકમાં બી. કોમ. થઈને મારે તો નોકરી કરવાની હતી, મુંબઈમાં સેટલ થવાનું હતું, અને દેશમાંથી બધાને બોલાવાના હતા. જારેચા સાથે મારી સરખામણી થાય.

 

જારેચા અને ભટ્ટના ગયા પછી કૉલેજમાં મને સૂનું સૂનું લાગવા માંડ્યુંબી.કોમ.નું ભણવામાં મને કોઈ રસ નહોતો જમાનામાં સીડનહામ કોલેજ બહુ વખણાતી. મુંબઈની ઉત્તમ કૉમર્સ કૉલેજ ગણાતી. એના પ્રોફેસરોની ખ્યાતિ બહુ હતી. પ્રિન્સિપલ  કે. ટી. મર્ચન્ટ મોટા ઈકોનોમિસ્ટ તરીકે પ્રખ્યાત હતા, અને પ્લાનિંગ કમિશનસાથે સંકળાયેલા હતા. તે ઉપરાંત મરાઠીના જાણીતા સાહિત્યકાર ગંગાધર ગાડગીલ અમને ઇકોનોમિક્સ ભણાવતા, અને કવિ પી.એસ. રેગે સિવીક્સઆમાંથી કોઈને ભણાવવામાં કે વિદ્યાર્થીઓમાં રસ નહોતો. ક્લાસમાં આવે, ભાષણ કરીને ચાલતા થાય. એક પ્રોફેસર  તો લેક્ચર કરતા કરતા રોજ રીતસરનાં બગાસાં ખાય. ઈંગ્લીશના એક પ્રોફેસરે  જ્યોર્જ બર્નાર્ડ શોના પીગ્મેલીયન નાટકને બોરિંગ કરી નાખ્યું!   નાટક શું છે તોમાય ફેર લેડીફિલ્મ જોઈ ત્યારે ખબર પડી.

 

બધાની જેમ ગાઈડો વાંચી ગોખીને હું એકઝામમાં પાસ તો થયો, પણ પછી શુંમારી સાથેના બી.કોમ. થયેલાઓમાં જે પૈસાપાત્ર હતા તે તો અમેરિકા જવાની તૈયારી કરવા મંડ્યા, બાકીના જે સગવડવાળા હતા તે ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટીન્ગનું કરવામાં લાગી ગયાજેમને બાપધંધો હતો તે તેમાં લાગી ગયા. જેમને સારી લાગવગ હતી તે બેંક કે કોઈ મોટી ફોરેન કંપનીમાં લાગી ગયા. અને હું બેકાર થયોઅને સાથે સાથે રહેવાનું ઠેકાણું પણ ખોયુંકૉલેજ પૂરી થઇ એટલે મારે નાતની બોર્ડીંગમાંથી નીકળવું પડ્યુંઆમ મારે માત્ર નોકરી નહોતી શોધવાની, સાથે સાથે રહેવા માટેનું કોઈ ઠેકાણું પણ શોધવાનું હતુંબોર્ડીંગમાં નાના ગામમાંથી આવેલા બીજા વિદ્યાર્થીઓ પણ મારી જેવી મુશ્કેલીમાં હતાકૉલેજની ડીગ્રી લઈ લીધા પછી અમારે બધાએ બોર્ડીંગ છોડવાની હતી. મારા જેવા ઘરબાર વગરના ચાર છોકરાઓ ભેગા થઇને અમારામાંથી એકના સગાનો ફ્લેટ ખાલી પડ્યો હતો ત્યાં રહેવા ગયાજોકે ફ્લેટ ચાર મહિના માટે મળ્યો હતો, પણ હાલ પૂરતી તો વ્યવસ્થા થઈ. પછી જેવા પડશે એવા દેવાશે હિસાબે રહેવા ગયા. અને મેં નોકરીની શોધ શરુ કરવા માંડી.

 

મારી પાસે બાપદાદાનો કોઈ મોટો ધંધો મુંબઈમાં હતો નહીં, પૈસા તો હતા નહીંકોઈ ઓળખાણ કે લાગવગ મળે, તો પછી મુંબઈમાં નોકરી કેવી રીતે મળેટાઈમ્સ વાંચવાનું ચાલુ હતું. એમાં વોન્ટ એડ જોવાનું શરૂ કર્યું. દરરોજ ઓછામાં ઓછી એક એપ્લીકેશન તો કરવી એવું નક્કી કર્યું. સારા કાગળ લઈ આવ્યો. ક્યાંય પણ કૉમર્સનું  ભણેલાની જરૂર હોય એવું લાગે કે તુરત રીસપેક્ટેડ સરથી શરૂ કરીને સારા અક્ષરે એપ્લીકેશનનો કાગળ લખતો અને સાથે બણગાં ફૂકતું રેજુમે તૈયાર હતું તે મૂકતો જમાનામાં ટાઈપ રાઇટર હતા, પણ લેવાના પૈસા હોતાઅને ટાઈપ રાઇટર હોય તો પણ ટાઈપ કરતા આવડવું જોઈએ નેએપ્લીકેશન હાથે લખ્યા સિવાય કોઈ છૂટકો હતો. પછી ચાલતો ચાલતો ટાઈમ્સના ફોર્ટમાં આવેલા મોટા બિલ્ડીંગની બહાર ચકચકતા પીળા બોક્સમાં એપ્લીકેશન નાખી આવતો.     

 

ભાગ્યે કોઈ જવાબ આવે. અને જો આવે તો સમજવું કે કોઈ મોટી બેન્ક કે ઇન્સ્યુરન્સ કંપની અથવા તો કોઈ ફોરેન કંપનીનો હોય. જો કે જવાબમાં મોટે ભાગેના હોય, અને તે પણ ફોર્મ લેટર હોયક્યારેક ઈન્ટરવ્યુમાં જવાનું થાય તો ખુશી થાઉં. મનમાં અને મનમાં અનેક સવાલજવાબ તૈયાર કરુંઇન્ટરવ્યુના દિવસે સવારના વહેલાં ઊઠી કપડાંને ઈસ્ત્રી કરાવરાવુંટ્રેનને બદલે બસમાં જાઉંટ્રેનની ગિરદીમાં કપડા ચોળાવાનો ભય. કંઈક કેટલીય એપ્લીકેશન કરી કેટલાય ઈન્ટરવ્યુ આપ્યા, પણ નોકરીનો કોઈ પત્તો ખાધો નહીં. નોકરીની શોધમાં આખું મુંબઈ  ફરી વળ્યો

 

ટાઈમ્સમાં ડ્રાઈવર માટે બહુ વોન્ટ એડ આવતી, પણ આપણને ડ્રાઈવિન્ગ કરતા આવડવું જોઈએનેબાઈસીકલ જો નથી આવડતી તો કાર ચલાવાની વાત ક્યાં કરું? એક વાર એમ પણ થયેલું કે ચલોડ્રાઈવિંગના ક્લાસ ભરુંગલ્ફના દેશોમાં ભણેલા માણસોની જરૂર હતી તો થયું કે ચાલો, પાસપોર્ટ કઢાવીએ અને નોકરી જો મળી જતી હોય તો ગલ્ફ ઉપડીએ. જમાનામાં હજી કમ્પુટર આવ્યા નોતા. ટાઈપ રાઈટર અને ટાઇપિસ્ટોની બોલબાલા હતી. દરેક નાની મોટી ઑફિસમાં કોરસ્પોંડસ અને ઇન્વોઇસ તૈયાર કરવા માટે  ટાઇપિસ્ટની બહુ જરૂર હોય. એટલે ટાઇપિસ્ટોની મોટી માંગ હતી. પણ આપણને ટાઈપીંગ ક્યાં આવડતું હતુંઆખરે ટાઈપીંગ ક્લાસ પણ શરૂ કર્યામને એમ થયા કરતુ હતું કે જે સ્કીલ્સની નોકરીના બજારમાં ખાસ જરૂર છે તેમાંનું મને કંઈ આવડતું નથી, અને જે કંઈ આવડે છે તેની કોઈ ડીમાંડ નથી. મને વારંવાર થતું કે મેં બી. કોમ થઇને શું કાંદો કાઢ્યો? કરતાં જો મારકેટમાં ચોંટી રહ્યો હોત તો કોઈ લાઈન હાથ લાગી હોત ચાર વરસો કૉલેજમાં બગાડ્યાં તેને બદલે કદાચ કોઈ ધંધો શીખ્યો હોત. પણ હવે મારકેટમાં થોડું જવાય છે? બી.કોમ થયા પછી ગુમાસ્તા કેમ થવાય?

 

ઘણી વાર મેઘનાદ ભટ્ટને મફતલાલ મિલની એમની ઑફિસમાં મળવા જાઉં.  તપાસ કરું કે એમને ત્યાં કોઈ નોકરીની શક્યતા ખરી કેએક વાર કહે કે અહી મફતલાલમાં નોકરી મળવી મુશ્કેલ, પણ મારા એક મિત્ર મહેતા અહીંથી હમણાં નોકરી છોડીને થોમસન ઍન્ડ ટેલર નામના નવા ડીપાર્ટમેન્ટ સ્ટોરમાં ચીફ એકાઉન્ટટન્ટ તરીકે જોડાયા છે. તમારી ઇચ્છા હોય તો તેમને વાત કરું, જો ત્યાં કોઈ જગ્યા હોય તોમેં  કહ્યું, ભાઈસાહેબ, કંઈક કરો નેએમને કહો કે મહેરબાની કરીને મને રાખી લે. કોઈ પણ પગાર ચાલશે. એમણે મહેતાને વાત કરી. હું મહેતા સાહેબને મળવા ગયો. કહે આવતી કાલથી આવી જજો. પગાર મળશે મહિનાનો દોઢસોનો. હું તો રાજીના રેડ થઈ ગયોઆમ મને નોકરી મળી પણ આખરે ઓળખાણથી . ખંતથી સારા અક્ષરથી જે એપ્લીકેશન કરી હતી તે બધી નકામી નીવડી.

 

અમદાવાદના એક શ્રીમંત કુટુંબનો દીકરો અમેરિકા જઈને રીટેલ સેલ્સ મેનેજમેન્ટનું ભણીને એમ.બી..ની ડીગ્રી લઈ આવ્યો હતોબાપા ને થયું કે દીકરો અમેરિકાનું ભણીને આવ્યો પણ એને ઠેકાણે કેમ પાડવો? રાજકુંવર કહે મારે મુંબઈમાં એક મૉડર્ન ડીપાર્ટમેન્ટ સ્ટોર કરવો છે સમયે મુંબઈમાં એક ડીપાર્ટમેન્ટ સ્ટોર હતો, અકબરઅલી ઇબ્રાહીમજી નામે. અમેરિકન દૃષ્ટિએ મૉર્ડન ગણાય.  “ તો કોઈ દાણા બજારની દુકાન જેવો છે.”  એનું માનવું એવું હતું કે જો મુંબઈમાં કોઈ અદ્યતન, અમેરિકન સ્ટાઈલનો ડીપાર્ટમેન્ટ સ્ટોર શરૂ કરે તો અકબરઅલી પડી ભાંગશે, અને એનો  નવો સ્ટોર જામશે!

 

વાત એણે પોતાના શ્રીમંત બાપને ગળે ઉતારી. બાપને થયું કે કદાચ રીતે છોકરો ઠેકાણે પડશે. બાપા હતા ખમતીધર. જે કાંઈ પૈસાની જરૂર હતી, તે કાઢી આપ્યા. અને  કાલાઘોડા ઉપર થોમસન ઍન્ડ ટેલર નામે મોટે ઉપાડે ધામધૂમથી ડીપાર્ટમેન્ટ સ્ટોર શરૂ થયોમૂળમાં તો દવાની પ્રખ્યાત મોટી દુકાન હતી તે લઈ તેને વધારીને તેનો સ્ટોર કર્યો. અમેરિકન સ્ટાઈલ મુજબ વસ્તુઓના જુદા જુદા કાઉન્ટર બનાવાયાદાસના રસગુલ્લા, શુજ, પરફ્યુમ, રેડીમેડ શર્ટસ, વગેરે, અને  જુદા જુદા સેલ્સમેન રખાયાપર્ફ્યુંમના કાઉન્ટર ઉપર રૂપાળી અને  મીઠાશથી અંગ્રેજી બોલતી પારસી અને ક્રિશ્ચિયન છોકરીઓ મૂકી

 

ઉપરાંત દવાની દુકાન તો ચાલુ હતી. ફાર્મસીમાં વરસોથી કામ કરીને રીઢા થઈ ગયેલા કર્મચારીઓ તો છોકરાઓની રમત હોય એમ જોઈ રહ્યા હતાએમને થયું કે જો પોતે કોઈ હા ના કરશે તો જોબ જાશે. જમાનામાં આવો જોબ એમને બીજે ક્યાં મળવાનો છેનક્કી પગાર તો ખરો , પણ સાથે સાથે ડ્રગ કંપનીઓ એમને જેટલો માલ વેચાય તેનું કમીશન સાઈડમાં આપેતે ઉપરાંત બધા મળી ગયેલાદરરોજ સાંજે ઘરે જાય ત્યારે કોઈ મોંઘી દવા ખીસામાં મૂકી દે. ડોરકીપર પણ આમાં ભળેલો. એમને જવા દે. કમિશન અને દવાની રોજની તફડંચીની ઉપર કેબીનમાં બેઠેલા નાદાન જુવાનિયા મેનેજરોને કાંઈ ભાન નહીંઘણી વાર એમને હું ફાર્મસીમાં  નીચે  મળવા જતો ત્યારે મને સાનમાં સમજાવતા.  “ગાંધી, તમે બીજી નોકરી શોધવાનું ચાલુ રાખજો અમેરિકન ધતિંગ ઇન્ડિયામાં લાંબું નહીં ચાલે! જ્યાં સુધી ચાલે છે ત્યાં સુધી તમાશો જુઓ અને મજા કરો.”  એમની વાત સાવ સાચી પડી. થોડાંક વરસોમાં થોમસન ઍન્ડ ટેલર સ્ટોર ઉઠી ગયો અને અકબરઅલી હજી પણ ધીકતો ધંધો કરે છે. આમ અમેરિકામાં એમ.બી.. થયેલા લખપતિના હીરાએ ખરેખર લાખના બાર હજાર કર્યાપણ   શ્રીમંત બાપ આગળ બીજા કૈંક લાખો રૂપિયા પડ્યા હતાકાનખજૂરાનો  એકાદ પગ ઓછો થયો તો શું થઈ ગયું?

 

પણ મને તો સ્ટોરમાં નોકરી મળી મોટી વાત હતીકામ જમાઉધારની જર્નલ એન્ટ્રીઓ પાડવાનું હતુંએમાં કોઈ બી.કોમ.ની ડીગ્રીની જરૂરિયાત નહોતીપણ મારી પાસે કોમર્સની ડિગ્રી હતી તો જોબ મળ્યોરતિભાઈની વાત સાવ સાચી હતી. મારી પાસે જો આર્ટસ કોલેજની ગુજરાતી સાહિત્યમાં બી..ની ડિગ્રી હોત તો હું હજી રખડતો હોતમૂળ તો જમાનામાં જોબ હતા નહીં. અને જે કોઈ થોડાં ઘણાં હતાં તેને માટે લાગવગની જરૂર પડતી.

 

ડિગ્રી હોવા છતાં જેવી તેવી પણ નોકરી મેળવતાં નાકે જે દમ આવી ગયો એટલાથી ખબર પડી કે દુનિયામાં કેટલે વીસે સો થાય છે. વધુમાં એક કડવી વાત સમજાણી કે હું ભલે મુંબઈની સભાઓમાં આંટા મારું ને મોટા મોટા સાહિત્યકારોને મળું કે કૃષ્ણ મેનન કે આચાર્ય  કૃપલાની સાથે દેશના ભવિષ્યની ચર્ચા કરું, પણ બધી વાતોથી ઘરે છોકરા ઘૂઘરે રમે નહીં. ક્યાં દોઢસો રૂપરડીની નોકરી અને ક્યાં બધી કૉલેજનાં વરસોમાં સેવેલી મહત્ત્વાકાન્ક્ષાઓ? મને થયું કે આવી બે બદામની નોકરી શોધતાં મારે નાકે જો દમ આવી જાય છે તો હું શું દેશસેવા કરવાનો હતોમુનશીમેનન, કૃપલાની, રાધાકૃષ્ણ, નહેરુ, અશોક મહેતા વગેરેની બધી મોટી મોટી વાતો છોડી દો, ભાઈ!   બધી વાતો તો શેખચલ્લીના ચાળા અને રમત છે.

 

કૉલેજનાં વરસોમાં સેવેલી મહત્ત્વાકાન્ક્ષાઓએ મારા મગજમાં મારી વિશિષ્ટતાનું જે ભૂસું ભરેલું  તે બધું કરવા જેવી નોકરીએ કાઢી નાખ્યુંફાર્મસી વાળાઓની વાત મને ગળે ઊતરી ગયેલી. વધુમાં હું તો અકાઉન્ટન્ટ ને? સ્ટોરની  આવક જાવક જોતો અને થતું કે ગાડું લાંબુ ચાલે નહીંઆપણે આપણો વિચાર કરવાનો છે. સારી નોકરી ગોતવાનો પ્રયત્ન ચાલુ રાખવાનો છેટાઈમ્સ જોતા રહેવાનું છે અને મિત્રોને પણ કહેતા રહેવાનું કે ભાઈ આપણું કંઈ થાય તો જોજો.  

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા -પ્રકરણ 13

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા

NatwarGhandhi.jpg

નટવર ગાંધી

પ્રકરણ 13– સીડનહામ કૉલેજ

કૉલેજમાં દાખલ તો થયો, પણ કૉલેજિયન થવું અઘરું હતું.  કૉલેજમાં જવા વિશેના મારા જે રોમેન્ટિક ખ્યાલો હતા તે બધા એક પછી એક એમ ધીમે ધીમે ઓસરવા માંડ્યાં.  પહેલી મોટી મુશ્કેલી તો એ પડી કે ક્લાસમાં પ્રોફેસર શું બોલે છે તેની કંઈ ખબર જ ન પડે!  હું તો વાયા વિરમગામથી આવેલો. ગુજરાતી મીડિયમમાં ભણેલો. અંગ્રેજીનો કક્કો બારાખડી આવડે એટલું જ, પણ લખવા, વાંચવા અને ખાસ તો બોલવાના ફાંફા!  મુંબઈની કૉલેજોમાં મીડિયમ ઈંગ્લીશ, બધું જ કામ અંગ્રેજીમાં થાય. કંઈ ખબર ન પડે.  પહેલે જ અઠવાડિયે “હું બહુ હોશિયાર છું” એ ફાંકો ઊતરી ગયો.

વધુમાં બોર્ડ ઉપર પ્રોફેસરે જે કાંઈ લખ્યું હોય તે વંચાય નહીં.  ક્લાસમાં સંખ્યા મોટી, ક્લાસ રૂમ મોટા. આગળ છોકરીઓ બેઠી હોય. હું તો દૂર છેલ્લી પાટલીએ બેસનારો.  મેં બાજુવાળાને બોર્ડમાં જે લખાતું હતું તેની કોપી કરતો જોયો તો પૂછ્યું: તને આ બધું વંચાય છે? એ મને કહે: હાસ્તો, તું આંધળો છે? જા, ચશ્માં લઈ આવ. ત્યારે મને ખબર પડી કે મને ચશ્માંની જરૂર છે!  બીજે દિવસે પૂછપરછ કરી કાલબાદેવી ગયો.  ત્યાં ચશ્માંવાળાઓની દુકાનો ઘણી. એકમાં ગયો. એણે થોડાક ચશ્માં મારી આંખ પર લગાડીને પૂછ્યું કેમાં સારું દેખાય છે?  આમ દસ મિનિટમાં જ હું ચશ્માધારી બની ગયો!

કૉલેજમાં પહેલે જ દિવસથી મેં જોયું તો મુંબઈની કોન્વેન્ટ સ્કૂલોમાં ભણેલા છોકરાઓ, ખાસ કરીને પારસી અને ક્રિશ્ચિયન છોકરાછોકરીઓ અંગ્રેજીમાં સહજ જ વાતો કરે, ક્લાસમાં પ્રોફેસરોને પ્રશ્નો પૂછે, અને આપણી ફાટે. થાય કે ક્યાં આવી ગયા?  કૉલેજના પાઠ્યપુસ્તકો પણ અંગ્રેજીમાં જ હોય. ત્રણસો ચારસો પાનાંના આખા ને આખા અંગ્રેજીમાં લખાયેલાં પુસ્તકો મેં પહેલી વાર જ જોયાં.  ઈંગ્લીશ લખવા, વાંચવા અને બોલવાની સહજતા તો ઠેઠ અમેરિકા આવ્યા પછી જ આવી.  કોલેજના એ ચાર વર્ષોમાં ક્લાસમાં એક વાર પણ ઊભા થઈને પ્રોફેસરને સમ ખાવા પૂરતો પણ કોઈ પ્રશ્ન પૂછવાની હિંમત મેં કરી નહોતી!

કૉલેજમાં જવાનું બીજું આકર્ષણ એ હતું કે ત્યાં ભણતી મુંબઈની આધુનિક છોકરીઓ સાથે મારી મૈત્રી થશે.  આવી કોઈ મૈત્રી પ્રેમમાં પણ કદાચ પરિણમે!  આવું બધું ઘર ઉપરની મેડીએ નવલકથાઓ વાંચતાં વાંચતાં કલ્પેલું. ગામમાં તો છોકરી સામે જોવું હોય તો પણ છાનામાના જ જોવાનું.  આગળ જણાવ્યું તેમ નિશાળમાં બે ત્રણ છોકરીઓ ક્લાસમાં હોય.  પણ એ તો ક્લાસમાં આગળ બેસે. શિક્ષક સાથે આવે અને જાય.  એમની સાથે વાત તો ક્યાંથી થાય?  વાત કરવાની હિમંત પણ ક્યાં હતી. અરે, રસ્તામાં સામે જો કોઈ છોકરી મળી ગઈ હોય તો નીચે જોઈને ચાલવામાં આપણી ખાનદાની છે એવું અમારા મગજમાં ઠસાવાતું.

મુંબઈની છોકરીઓ અને સ્ત્રીઓ તો છૂટથી હરેફરે, ઑફિસોમાં કામ કરે, ટ્રેઈનમાં આવે જાય અને પરપુરુષો સાથે છૂટથી વાતો કરે. આ બધું જોઇને આપણે તો ખુશ થઈ ગયા.  થયું કે આમાં ક્યાંક તો આપણો નંબર લાગશે.  થયું કે કૉલેજમાં કોઈ છોકરી સાથે અલક મલકની વાતો કરીશું. એને પ્રણય કાવ્યોનો  રસાસ્વાદ કરાવીને એના પ્રેમમાં પડીશું!  વાસ્તવિકતા કૈંક જુદી જ નીકળી.  કૉલેજમાં છોકરીઓ જરૂર હતી, અને એ છોકરાઓ સાથે હળતી મળતીય ખરી.  પણ એ છોકરાઓ કોણ અને કેવા?  ટાયનોલમાં ધોવાયેલ એક્સ્ટ્રા સ્ટાર્ચવાળા પેન્ટ શર્ટમાં આંટા મારનારા, કેટલાકના મોઢામાંથી સિગરેટના ધુમાડાના ગોટા નીકળે, અને તાજેતરમાં જોયેલી હોલીવુડની મૂવીઓની અંગ્રેજીમાં વાતો કરતા હોય.  કેટલાક તો  પોતાની ગાડીમાં કૉલેજમાં આવે. કેટલાકને ડ્રાઈવર લઇ મૂકી જાય.

એ નબીરાઓની સામે આપણો નંબર ક્યાંથી લાગવાનો?  હજી હું કફની લેંઘા અને ચપલમાં જ આંટા મારતો હતો. અંગ્રેજી બોલવાના ફાંફા તો પહેલેથી જ હતા.  છોકરીઓની બાબતમાં આપણી દશા તો જેવી દેશમાં હતી તેવી જ અહીં રહી. કૉલેજના ચાર વર્ષોમાં એક વાર પણ કોઈ છોકરી સાથે વાત કરવાની હિંમત કરી નહોતી, તો પછી પ્રેમ કરવાની વાત તો ક્યાં કરવી?  માત્ર દૂરથી આ છોકરીઓને જોયા કરવાથી વધુ હું કશું ન કરી શક્યો.  મને ગુજરાતી કવિતા વાંચવા લખવાનો શોખ છે, એની  વાત અહીં  આ કૉમર્સ ભણતી છોકરીઓને કેમ કરવી?

આમ કૉલેજમાં જવાનો મારો ઉત્સાહ ઓસરવા મંડ્યો. થયું કે આ તો મોટી ભૂલ થઈ ગઈ.  ક્લાસમાં જો પ્રોફેસર બોલે તે કશું સમજાય જ નહીં તો હું એક્ઝામ પેપર્સ કેમ લખીશ?  અને જો ફેઈલ થયા તો રતિભાઈને શું મોઢું બતાડીશ? અને કાકાને થશે કે મોટે ઉપાડે કૉલેજમાં જઈને મેં શું ઉકાળ્યું?  થયું કે દેશમાં પાછા જવું?  મારકેટમાં પાછા જવું? ત્યાં તો “હું હવે કૉલેજમાં જવાનો છું,” એમ બણગા ફૂંક્યા હતા.  કયા મોઢે હું પાછો જાઉં?  મારું તો સાપે છછુંદર ગળ્યા જેવી વાત થઇ.  આવી હતાશ મનોદશામાં હતો ત્યાં એક દિવસે કૉલેજમાં ભાઈ નવીન જારેચાની ઓળખાણ થઈ.

કૉલેજમાં એ જમાનામાં જુદી જુદી ભાષામાં વોલપેપર ચલાવાતા–ગુજરાતી, મરાઠી, હિન્દી, વગેરે.  વિદ્યાર્થી રચિત કવિતા, વાર્તા, લેખ વગેરે તેમાં સારા અક્ષરે લખાઈને ભીંતે લગાડેલા કાચના બોક્સમાં મુકાય. દર મહિને એ બદલાય.  હું આ પ્રવૃત્તિ ઉત્સુક્તાથી જોતો. થતું કે મારે પણ એમાં કવિતા મૂકવી જોઈએ. પણ આપવી કોને?  એક દિવસે નવીનભાઈ ગુજરાતી વોલપેપર “પૂર્ણિમા” બદલતા હતા. મેં જઈને પૂછ્યું કે મારે અહીં કવિતા કેવી રીતે મૂકવી?  એ કહે મને આપો, હું આનો તંત્રી છું.  આપણે તો તૈયાર હતા!  મેં એમને તરત જ મારી તાજેતરમાં  લખાયેલ કવિતા આપી. એ પૃથ્વી છંદમાં લખાયેલ સૉનેટ હતું. એ એમણે ‘પૂર્ણિમા’ માં મૂક્યું.

કૉલેજના ગુજરાતીના પ્રોફેસર હતા મુરલીભાઈ ઠાકુર, એમણે આ સૉનેટ જોયું ને પૂછ્યું કે “આ નટવર ગાંધી કોણ છે?”  કોઈ નવોસવો છોકરો છંદોબદ્ધ કવિતા લખે અને તે પણ પૃથ્વી છંદમાં અને સૉનેટમાં?  મને મળવા બોલાવ્યો, ગયો. આમ મુરલીભાઈની ઓળખાણ થઈ. મને કહે, તમે લખતા રહો. પાછળથી ખબર પડી કે એક જમાનામાં મુરલીભાઈ પણ પોતે કવિતા લખતા. હરિશ્ચંદ્ર ભટ્ટ સાથે “સફરનું  સખ્ય” એ નામે એમનો એક જોડિયો કવિતાસંગ્રહ પણ છપાયો હતો.  મારી કવિતા આમ ‘પૂર્ણિમા’ માં આવ્યાને કારણે સ્વર્ગસ્થ કવિ હરિશ્ચન્દ્ર ભટ્ટના સુપુત્ર મેઘનાદ ભટ્ટ જે બી.કોમ.ના જુનિયર વરસમાં હતા તેમની સાથે પણ મારી ઓળખાણ થઈ.  એ કવિપુત્ર પણ કવિતા લખતા હતા.

જારેચા, મેઘનાદ અને હું લગભગ દરરોજ મળીએ, જે કંઈ લખ્યું હોય તે એક બીજાને બતાડીએ.  હું મુંબઈમાં નવોસવો. એ બંને મારાથી બે વરસ સિનિયર, પણ કવિતાની બાબતમાં હું એ બંનેથી આગળ હતો. એ બંનેને હજી જયારે છંદનું કોઈ ઝાઝું ભાન ન હતું  ત્યારે મને તો છંદોની હથોટી બેસી ગઈ હતી. હું છંદોમાં જ કવિતા લખતો! એ ઉપરાંત મારું ગુજરાતી સાહિત્યનું, ખાસ કરીને કવિતાનું જ્ઞાન ખાસ્સું હતું. કોઈ પણ કવિનું નામ પડતાં એ કવિની કઈ કવિતા પ્રસિદ્ધ છે અને એના ક્યા ક્યા કવિતાસંગ્રહો પ્રગટ થયા છે તે હું તરત જ કહેતો.  ગામની લાયબ્રેરીમાં જે થોથાં ઉથલાવ્યાં હતાં તે અહીં કામે લાગ્યાં!

આમ હું કૉલેજમાં જયારે હારીને બેઠેલો ત્યારે કહો તો કવિતાએ મને બચાવ્યો.  જ્યાં મને કોઈ ઓળખતું ન હતું ત્યાં એકાએક જ મારા ભાવ વધી ગયા.  ગુજરાતીના પ્રોફેસરને જાણવું હતું કે આ નટવર ગાંધી કોણ છે!   કવિતા દ્વારા જ મારી અને જારેચાની અને ભટ્ટની મૈત્રી થઈ.  એ મૈત્રી કૉલેજ પછી પણ ચાલુ રહી.  બી.કોમ. થયા પછી ભટ્ટને તો લાગવગથી મફતલાલ મિલની મુંબઈની ઑફિસમાં નોકરી મળી ગઈ.  એમના એક મિત્ર જે મફતલાલ છોડીને થોમસન ઍન્ડ ટેલર નામના ડીપાર્ટમેન્ટ સ્ટોરમાં નોકરી કરવા ગયા હતા ત્યાં મને  તેમની ભલામણથી નોકરી મળી. આમ ભટ્ટની મદદથી મને જો મારી પહેલી નોકરી મળી તો જારેચાની મદદથી હું અમેરિકા આવી શક્યો.

મારા જીવનમાં, ખાસ તો મારી પ્રગતિમાં જે મહત્ત્વનું સ્થાન રતિભાઈ ધરાવે છે, તેટલું જ અગત્યનું સ્થાન જારેચાનું છે.  જારેચાની મદદથી હું  કેવી રીતે અમેરિકા આવ્યો અને અમેરિકામાં એમણે મારી જે સંભાળ કરી એ વાત આગળ ઉપર આવશે.  અત્યારે તો કૉલેજના વર્ષોની વાત કરવાની છે.  મેં જોયું તો જારેચા હજી પણ કફની લેંઘા અને ચપલમાં જ પણ નિસંકોચ ફરતા હતા. જયારે હું સંકોચ અનુભવું ત્યારે એ કૉલેજમાં બધે છૂટથી હરે ફરે.  હું તો કૉલેજની કેન્ટીનમાં જતા ગભરાઉં. ત્યાં કાઉન્ટર પર જઈ ઓર્ડર કરવાની પણ હિંમત ન ચાલે. જારેચાને એ કોઈ સંકોચ નહીં.  એ તો મુરલીભાઈની કેબીનમાં પણ સહેજ જ પહોંચી જાય.

હું એમની આંગળીએ આંગળીએ બધે જવા માંડ્યો.  એક વાર અમે બંને પ્રખ્યાત કવિ રાજેન્દ્ર શાહના પ્રિન્ટીંગ પ્રેસ લિપિનીમાં રવિવારની સવારે પહોંચી ગયા.  ત્યાં રાજેન્દ્રભાઈ ઊગતા કવિઓ માટે વર્કશોપ ચલાવતા.  નવા કવિઓ હોંશે હોંશે પોતાની કવિતા વાંચે.  રાજેન્દ્રભાઈ મઠારે. વચમાં વચમાં પ્રેસના કારીગરોનું  કામ જોતા તપાસતા જાય અને સૂચનો કરતા જાય.  કાવ્યવાચન પછી નાસ્તો આવે.  એક વાર નાસ્તો જલદી આવી ગયો. અમારા બધાનું ધ્યાન નાસ્તામાં!  રાજેન્દ્રભાઈ કહે કવિતા બાજુએ મૂકો.  પહેલાં નાસ્તો કરી લઈએ. “પહેલાં ભોજન, પછી ભજન!”

એક વાર મેં પણ રાજેન્દ્રભાઈને મારી છંદોબદ્ધ કવિતા દેખાડી.  કોલેજના વાર્ષિક મેગેઝીનમાં છપાયેલી હતી. એટલે મુરલીભાઈના હાથ નીચે પસાર થઈ હતી. મને એમ કે જેમ મુરલીભાઈએ એને વખાણી હતી તેમ રાજેન્દ્રભાઈ પણ એનાં વખાણ કરશે. વાંચીને કહે, તમારા છંદ કાચા છે. મને ગમ્યું નહીં.  નાની ઉંમરમાં છંદોબદ્ધ કવિતા લખવાની મારી આવડતનાં અત્યાર સુધી વખાણ જ સાંભળ્યા હતા. ત્યાં જાણીતા ગીત કવિ અને ચિત્રકાર પ્રદ્યુમ્ન તન્ના આવ્યા.  એની તરફ નજર કરીને કહે, જુઓ, આ પ્રદ્યુમ્નના બાવડાં જોયા?  કેવા જોરદાર છે! એ જોરદાર કેવી રીતે થયા?  એ દરરોજ અખાડામાં જઈને કસરત કરે છે.  તમારે એવો નિયમિત છંદોવ્યાયામ કરવાની જરૂર છે.  વર્ષો પછી જ્યારે મારો પ્રથમ કવિતાસંગ્રહ, અમેરિકા અમેરિકાનું વિમોચન થયું ત્યારે રાજેન્દ્રભાઈ આવ્યા હતા. એ મને ગમેલું, પણ મનમાં હું વિચાર કરતો હતો કે હવેના મારા છંદો વિષે એ શું માનશે?

જારેચા સાથે મુંબઈમાં મેં બહુ આંટા માર્યા છે.  જારેચાને કૉલેજમાં સહજતાથી અંગ્રેજીમાં વાતો કરતા, હરતાફરતા જોઈ મને થોડી ધરપત થઈ. થયું કે હું પણ વરસે બે વરસે આમ અંગ્રેજી બોલતો થઇ જઈશ. હું જયારે કોલેજના જુનિયર વરસમાં આવ્યો ત્યારે એ તો બી.કોમ થઈ ગયા હતા. જ્યારે મોટા  ભાગના ગ્રેજુએટ્સ નોકરી ગોતતા હતા ત્યારે એ અમેરિકા જવાનો વિચાર કરતા હતા! મને થયું, “આ માણસ ગજબ છે!  છે સામાન્ય સ્થિતિના, માંડ માંડ મધ્યમ વર્ગના કહી શકાય એવા કુટુંબમાંથી આવે છે, અને છતાં અમેરિકા જવાની વાત કરે છે!”

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા-પ્રકરણ 12

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા

NatwarGhandhi

નટવર ગાંધી

પ્રકરણ 12– રતિભાઈ

હું રતિભાઈનો વિચાર કરું છું ત્યારે થાય છે કે બાળપણના અનાથ જીવનની અનેક હાડમારી, ખાસ કરીને ગરીબી સહન કરીને એમનો જીવન પ્રત્યેનો અભિગમ, અપ્રોચ (approach), “પૈસો મારો પરમેશ્વર” એવો એકસુરી, યુનીડીમેન્શલ (unidimensional) થઈ ગયો હતો. જે પૈસા બનાવે તે હોશિયાર, બાકી બધા ઠોઠ એવું એમનું સ્પષ્ટ માનવું.  એ જયારે માટુંગાની ચાલીમાં રહેતા હતા ત્યાં એમની બાજુમાં જ ગુજરાતના જાણીતા નવલકથાકાર ગુણવંતરાય આચાર્ય રહેતા હતા. એમની દરિયા વિષયક નવલકથાઓ હું વાંચી ચૂક્યો હતો, અને મારે મન તો આવા લેખકના પાડોશી થવાનું મળે એ જ સદ્ભાગ્ય હતું. રતિભાઈને એનો એક પાડોશી કંઈક લેખક છે એવો આછો ખ્યાલ હતો. મેં જયારે એમને કહ્યું કે આ તો આપણા મોટા લેખક છે, ત્યારે કહે, એમ? એમની ચોપડીઓ બહુ ખપતી નહીં હોય, નહીં તો ચાલીમાં શા માટે રહે?  જિંદગીમાં પૈસા સિવાય બીજી કોઈ વસ્તુનું એમને મહત્ત્વ દેખાતું જ નહી!

રતિભાઈનું આ પૈસાનું વળગણ હું સમજી શકું છું.  આપણા દંભી સમાજમાં ધર્મ, નીતિ, સંસ્કાર વગેરે મૂલ્યોની મોટી મોટી વાતો જરૂર થાય, ગીતા પાઠ થાય, વારંવાર થતી રામકથાઓમાં હજારોની સંખ્યામાં લોકો હાજરી આપે, છતાં આપણી બોટમ લાઈન તો પૈસાની જ છે.  મૂળજી જેઠા મારકેટમાં મેં એવા પણ શેઠિયાઓ જોયા છે, જે નિયમિત પૂજાપાઠ કરે, અને ધર્મધ્યાનમાં પૂરા પાવરધા રહે, પણ મહેતાજીને બસોનો પગાર આપીને ત્રણસોના પગારની સહી લેવામાં એ કંઈ અજૂગતું જોતા નહીં. રોજ બરોજના જીવનમાં ધર્માચરણ થવું જોઈએ, એવો ભ્રમ મનમાં રાખે જ નહીં.

આપણા સમાજમાં, ખાસ કરીને અમારી નાતમાં અને કુટુંબમાં પૈસા અને પૈસાદારોનો હજી પણ છડેચોકે જયજય કાર થાય છે. સભા સમારંભોમાં, નાતના મેળાવડાઓમાં, અરે, સાહિત્યમિલનોમાં પણ પૈસાવાળાઓ પહોળા થઈને બેસે.  ગરીબ ગુરબાઓની આપણા સમાજમાં જે અવગણના થાય છે, એમને જે મેણાં ટોણાં અને અપમાન સહન કરવા પડે છે તે રતિભાઈએ બહુ સહન કર્યાં હતાં. એમને બીક હતી કે એમને માથે જે વીતી હતી તે એમનાં સંતાનોને માથે પણ કદાચ વીતશે, એટલા માટે એમનું બધું ધ્યાન પૈસા બનાવવામાં જ ચોંટ્યું હતું.

મેં રતિભાઈને ક્યારેય કોઈ ગુજરાતી કે ઈંગ્લીશ, ચોપડી કે મેગેઝિન વાંચતા જોયા નથી.  એમને ઘરે છોકરાઓનું ટ્યુશન કરવા હું દરરોજ જતો, પણ એ ઘરમાં મેં કોઈ પુસ્તક કે મેગેઝિન જોયું હોય એવું યાદ નથી. હા, છાપાં જરૂર આવતા, પણ તે શેર બજાર અને ધંધાને લગતા સમાચારો જોવા માટે જ.  કૌટુંબિક સંબંધો કે મૈત્રી પણ એવી બાંધવી કે જે આપણને ઉપયોગી થઈ પડે.  માટુંગાના પાંચ બગીચા એરિયામાં દરરોજ સવારે ફરવા જતા ધનિકોનું એક ગ્રુપ હતું.  તેમાં તે હોંશે હોંશે જોડાયેલા.  એમનું સવારનું ફરવા જવાનું પણ આમ એમણે પૈસાદારોના ગ્રુપ સાથે રાખ્યું,  જેથી એમાં જે કોઈ કોન્ટેક થાય તે ધંધામાં કામ લાગે!

જીવનની એકેએક પ્રવૃત્તિના હેતુમાં પૈસો મુખ્ય હોવો જોઈએ એવી એમની સાદી પણ સ્પષ્ટ માન્યતા.  યેન કેન પ્રકારેણ પણ પૈસા બનાવવા એ એમનો જીવનમંત્ર હતો.  આ કારણે શિષ્ટ સાહિત્યની વાત તો બાજુમાં મુકો, પણ એમને ફિલ્મ, ગીત સંગીત, ધર્મ, કે સામાજિક પ્રવૃત્તિઓ વગેરેમાં કોઈ રસ નહીં. એમની સાથે વાતો કરતા એવું ક્યારેય સાંભળ્યું નહોતું કે એ કોઈ મૂવી જોવા ગયા હોય, કે સંગીતના કાર્યક્રમમાં ગયા હોય. એમની સોશિયલ લાઈફમાં માત્ર લગ્ન પ્રસંગે જવાનું કે કોઈની સાદડીમાં જઈને બેસવાનું. રતિભાઈનું આવું સાહિત્ય, સંગીત અને કલાવિહીન જીવન ત્યારે મને જરાયે વિચિત્ર નહોતું દેખાયું.  હું પણ એવા જ અરસિક ઘરમાં ઉછરેલો. મારા બધાં જ  સગાંસંબધીઓ આવું જ જીવન જીવતા.  એમને માટે તો એ ભલા અને એમના નોકરી-ધંધા ભલા.

રતિભાઈને જ્યારે ખબર પડી કે હું સાવ સામાન્ય ઘરની કોલેજમાં પણ નહીં ગયેલી છોકરીને પરણવાનો છું ત્યારે નિરાશ થયા હતા.  એમને એમ હતું કે એ કોઈ પૈસાવાળા કુટુંબની છોકરી સાથે મારી સગાઈ કરી આપી મારું ભવિષ્ય સુધારશે.  એમણે એમ જ કર્યું હતું.  જે ચાલીમાં રહેતા હતા તેના જ માલિકની દીકરી સાથે લગ્ન કર્યાં હતાં.  દીકરીની સાથે સાથે સસરાએ બે રૂમનું ફ્લેટ જેવું સરસ રહેવાનું કરી આપ્યું.

રતિભાઈ લાંબું જીવ્યા.  દરરોજ સવારના લગભગ એકાદ કલાક ફરવા જવાને કારણે એમનું શરીર કસાયેલું હતું. વૃદ્ધાવસ્થામાં થોડું કથળેલા, એ સિવાય એ લગભગ રોગમુક્ત હતા.  ગોરો વાન, હાઈટની કોઈ હડતાલ નહીં.  જે પરિસ્થિતિ હોય તેમાં કોઈ કચ કચ કર્યા વગર જીવવામાં માને. એમની એક દીકરી મેન્ટલી રીટારડેડ હતી.  રતિભાઈ અને ભાભીએ એ છોકરીને ઘરમાં રાખીને ઉછેરી અને એ મરી ત્યાં સુધી એને સાચવી. એમણે બન્ને છોકરાઓને મુંબઈમાં મોટા મોટા ફ્લેટની વ્યવસ્થા કરી આપી, ધીકતો ધંધો આપ્યો, પણ ઘરડા ઘડપણે પોતે તો છોકરાઓથી જુદા દૂરના પરામાં ભાભી સાથે રહેતા હતા.  રતિભાઈએ જીવનમાં જે અનેક વિષમતાઓને આવી પડે તે સહન કરીને કેમ જીવવું તેનો એક ઉત્તમ દાખલો મને આપ્યો હતો.

જો રતિભાઈના મોઢેથી ફરિયાદનો કોઈ શબ્દ મેં ક્યારેય સાંભળ્યો નથી, તો ભાભી ભારે કચકચિયા.  દિવસ ને રાત એકે એક બાબતમાં કંઈ ને કંઈ કચ કચ કર્યા કરે.  મેં એમને છોકરાઓને પ્રોત્સાહન આપતાં કે એમનાં વખાણ કરતાં ક્યારેય જોયાં નથી. મોટા પૈસા વાળાની દીકરી અને ગરીબને ઘરે આવવું પડ્યું એટલે એમને પણ પૈસાનું ભારે ઓબ્સેશન.  પાઈએ પાઈનો હિસાબ કરે, અને કરકસરથી ઘર ચલાવે. એમના પાછળનાં વરસો બહુ ખરાબ ગયા.  ભાઈ ગયા પછી  ભાભી કરુણ દશામાં પથારીવશ એકલા જીવ્યા. છોકરાઓ આવ-જા કરે એટલું જ. બાકી ઘાટી અને બાઈ એમની સંભાળ રાખે.  જ્યારે જ્યારે હું મુંબઈ જાઉં ત્યારે તેમને ત્યાં અચૂક આંટો મારું.  એમની અર્ધ બેભાન દશામાં પણ એ મને ઓળખી કાઢે!  ભાભીની આવી કરુણ દશા જોઈને મનાય જ નહીં કે એક જમાનામાં એ રુઆબથી ઘર ચલાવતાં હતા, ઘરમાં એકહથ્થું રાજ કરતાં હતા, અને રતિભાઈને  પણ ખખડાવતી નાખતાં!

હું જ્યારે અમેરિકા આવવા તૈયાર થયો ત્યારે પાસપોર્ટ લેવા માટે ગેરેન્ટીની જરૂર પડે તે આપવાની રતિભાઈએ મને સ્પષ્ટ ના પાડી!  કહે કે ત્યાં શા માટે જાય છે?  પૈસા બનાવવા માટે અમેરિકા જવાની કોઈ જરૂર છે જ નહીં, પોતાનો અને બીજા અનેકના દાખલા આપી કહ્યું કે જો, અમે બધા અમેરિકા ક્યાં ગયા છીએ, છતાં ફ્લેટ ગાડી વગેરે વસ્તુઓ અમે વસાવી છે.  વધુમાં એમ પણ કહ્યું કે જુવાન છોકરાઓ અમેરિકા જઈને બદલાઈ જાય છે. ત્યાંની વ્યભિચારી સંસ્કૃતી અને શિથિલ કુટુંબપ્રથાથી ભોળવાઈને દેશ, માબાપને, સગાંસંબંધીઓને ભૂલી જાય છે.

એમનું કહેવું હતું કે સ્વછંદી અને સ્વાર્થી અમેરિકન છોકરીઓ આપણા છોકરાઓને લલચાવે છે.  આવી છોકરીઓથી ભરમાઈને જે બૈરીએ પોતાનાં ઘરેણાં વેચીને ધણીને અમેરિકા મોકલ્યો હોય છે તેને જ છોડીને અમેરિકન છોકરીને પરણે છે.  મારા અમેરિકા ગયેલા  એક મિત્રે એવું કરેલું તેનો દાખલો આપીને કહ્યું કે તું એવું નહીં કરે એની ખાતરી શું?  મુંબઈની સખત હાડમારી અનુભવીને હું એવો તો હારી ગયો હતો કે અમેરિકા જવાની જે અણધારી તક મને મળી તે તરત ઝડપી લીધી. અને રતિભાઈના વિરોધ છતાં હું તો અમેરિકા ગયો જ.

પૈસાવાળા સંબધીઓ એમને માટે શું ધારે છે, એ લોકો એમને એમના એલીટ (elite) સર્કલમાં પોતાને સમાવે છે કે નહીં એની એમને સતત ચિંતા રહેતી.  જયારે એમના પૈસાવાળા સગાઓ અને મિત્રો છોકરાઓને અમેરિકા ભણવા મોકલવા મંડ્યા ત્યારે રતિભાઈ ને થયું કે એમનો દીકરો પણ અમેરિકા જાય તો સારું.  મિત્રોની જેમ એમને પણ અમેરિકા જતા છોકરા માટે વિદાય સમારંભ યોજવો હતો, છાપામાં છોકરાના એરપોર્ટના હારતોરાવાળો ફોટો જોવો હતો.  છોકરો અમેરિકા જઈ એમ.બી.એ.ની ડીગ્રી લઈ આવે તો મેરેજ મારકેટમાં એના ભાવ વધી જાય. મોટા પૈસાપાત્ર કુટુંબની છોકરી મળે.  એના મોટા દીકરાની કૉલેજ પૂરી થઈ ત્યારે આ બધી ગણતરીથી એને અમેરિકા મોકલવાનું નક્કી કર્યું.  મને લખ્યું કે આ બાબતમાં હું કંઈ મદદ કરી શકું કે?  મેં તરત જ એને માટે એડમીશન, રહેવાની, વગેરેની વ્યવસ્થા કરી આપી.  એ દીકરો જ્યારે એમ.બી.એ.ની ડીગ્રી લઈને દેશમાં ફરવા આવ્યો, ત્યારે એને પાછો અમેરિકા નહીં આવવા દીધો!  એનું ગ્રીન કાર્ડ જ ફાડી નાખ્યું!  એક મોટા કુટુંબની છોકરી શોધીને પરણાવી દીધો.  એમની દૃષ્ટિએ દીકરાને અમેરિકા મોકલવાનો એમનો જે હેતુ હતો તે સર્યો. પછી એને ત્યાં પાછુ જવાની શી જરૂર છે?

પણ મારા માટે અમેરિકા આશીર્વાદરૂપ હતું.  જો મારી પાસે કૉલેજની ડીગ્રી ન હોત તો મારું અમેરિકા આવવાનું શક્ય જ ન બનત.  રતિભાઈની મદદ અને સલાહ સૂચનાથી જ હું મારકેટ છોડી શક્યો અને  કૉલેજ જઈ શક્યો.  એમણે  જ મારી કૉલેજ જવાની સગવડ કરી આપી હતી.  આમ મારા જીવનમાં, ખાસ કરીને મારી પ્રગતિમાં રતિભાઈએ બહુ મોટો ભાગ ભજવ્યો છે.  એમની જો મદદ ન હોત તો હું હજી મારકેટમાં ગુમાસ્તો જ રહ્યો હોત, કદાચ મહેતાજી બનવા સુધી પહોંચ્યો હોત. પણ ધંધો કરવાની જે કુનેહ અને સહજ વૃતિ જોઈએ એ મારામાં હતી જ નહીં.  વધુમાં હું મારકેટમાં કે બીજે ક્યાંય દલાલી તો ન જ કરી શક્યો હોત. દલાલી કરવા માટે જે ખુશામત કરવી પડે, શેઠિયાઓની જે પગચંપી કરવી પડે તે મારાથી ન જ થઈ શકત. રતિભાઈએ મને મારકેટની દુનિયામાંથી છોડાવ્યો.  આમ હું રતિભાઈનો જીવનભર ઋણી રહ્યો છું.  જ્યારે જ્યારે હું દેશમાં ગયો હોઉં છું ત્યારે તેમને જરૂર મળતો, અને એમની સાથે રહેતો. મારી અમેરિકાની સફળતા જોઇને એ પોતે ગર્વ અનુભવતા.  એમને જ્યારે અમેરિકા આવવાનું થયું ત્યારે એમને અમેરિકા ફેરવવાનો મને સંતોષ થયો હતો.