એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા- પ્રકરણ 15

એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા

NatwarGhandhi.jpg

નટવર ગાંધી

 રકરણ 15– હું જર્નાલીસ્ટ અને વીમા એજન્ટ પણ થયો! 

એક મિત્ર જન્મભૂમિ જૂથના ધંધાને લગતા સાપ્તાહિક વ્યાપારમાં પત્રકાર તરીકે કામ કરતા હતા. તેમને એક વાર મળવા ગયોપૂછ્યું, તમારે ત્યાં કોઈ મેળ મળે એમ છે કહે, હમણાં અહીંયા કંઈ નથીપણ મેં એમ સાંભળ્યું છે કેજન્મભૂમિના તંત્રી મોહનલાલ મહેતાસોપાનયુવાન પત્રકારોની શોધમાં છે. તેમને મળો. અહીંયા ઉપરના માળે એમની ઑફિસ છે. તપાસ  કરો. હું તો પહોંચી ગયોસોપાનની કેબીનમાં. પીયુન સાથે ચિઠ્ઠી મોકલાવી.  ‘સોપાનેમને અંદર બોલાવ્યો.

 

મેં કહ્યું કે મારે તમારા હાથ નીચે નોકરી કરવી છે. તમારી પાસેથી પત્રકારત્ત્વ શીખવું છેકહ્યું કે મેં એમના અમેરિકા પ્રવાસનું રસિક વર્ણનજન્મભૂમિમાં કટકે કટકે વાંચ્યું હતું અને મને  ખૂબ ગમ્યું હતું ખુશામત એમને ગમી કહે, અત્યારે અહીજન્મભૂમિમાં કોઈ ઓપનીંગ નથી, પણ જો તમને મેગેઝિનમાં કામ કરવાનો અને લખવાનો રસ હોય તો હું તમને હમણાં ને હમણાં જોબ આપી શકું છું. મારે ઘરેથી હું થોડાં મેગેઝિન ચાલવું છું. મને ખબર હતી કેસોપાનવર્ષોથીઅખંડ આનંદના તંત્રી હતા. તે ઉપરાંત એમનાં પત્ની લાભુબહેન અને પુત્રીઓ સાથે સાથેજીવન માધુરી,’ ‘બાળ માધુરીએવા મેગેઝીન ચલાવતા હતામને પણ ખબર હતી એમનું ઘર મુંબઈમાં ક્યાં હતું: ગુલબહાર, બેરેક રોડ, મેટ્રો  સિનેમા પાછળ!  ‘સોપાનપર મારી પહેલી છાપ સારી પડી હશેમને કહે કાલથી આવી શકશો? મેં કહ્યું જરૂર! અને બીજે દિવસે થોમસન ઍન્ડ ટેલરમાં કશું જણાવ્યા વગર હું તોસોપાનને ઘરે પહોંચી ગયો. આમ હું જર્નાલીસ્ટ થયો!

 

સોપાનના મોટા ફ્લેટમાં એક બાજુના રૂમોમાં એમનું કુટુંબપોતે, લાભુબેન, અને એમની બે દીકરીઓરહેતુંઅને બીજી બાજુના રૂમોમાં મેગેઝીનોમાં કામ કરતા સ્ટાફના બે લોકો બેસે. જેવો હું દાખલ થયો તેવું કર્મચારીઓએ મારી સામે ઘૂરકીને જોયુ.  ‘સોપાનઆવ્યા. મારી ઓળખાણ કરાવી. કહ્યું કે ગાંધી તમારી સાથે આજથી કામ કરશેએમણે તેમની કામ કરવાની પ્રથા સમજાવી. કહ્યું કે મારે તમારું કામ પડશે ત્યારે બોલાવીશ અને ત્યારે તમારે ફેમીલી કવાર્ટર્સમાં આવવું. ત્યાં મારી જુદી ઑફિસ  છેજ્યારે જ્યારે અમારામાંથી કોઈની જરૂર પડે ત્યારે બેલ વગાડેઅમને ખબર કે એક વાર બેલ વાગે તો કોને જવાનું, બે વાર બેલ વાગે તો કોને જવાનું. હવે એમાં હું ત્રીજો ઉમેરાયો. ઉપરાઉપરી ત્રણ બેલ વાગે ત્યારેગાંધી, તમારે આવવું.” 

 

એક બેલ વાગે એટલે અમે ત્રણે રાહ જોઈએ કે હવે ફરી વાર બેલ વાગશે કે નહીંપહેલી વાગે એટલે એક ભાઈસોપાનની ઑફિસમાં અંદર જવા તૈયાર થાયબાકીના અમે બે રાહ જોઈએ હવે કોઈ બેલ વાગવાની છે કે નહીંબીજી વાગ્યા પછી પહેલા ભાઈને રાહત થાય: હાશ, બચ્યાબાકીના અમે બે ત્રીજી બેલની રાહ જોઈએત્રીજી વાગે એટલે બીજા ભાઈને નિરાંત થાય. હું અંદર જાઉંજેવો પાછો આવું કે પેલા બે પૂછે, સાહેબ શું કહે છે?  અમારી બાબતમાં કાંઈ પૂછતા હતા કેસ્ટાફના માણસોએ શરૂઆતમાં ઑફિસનો ઉમરો બતાવીને મને સમજાવેલું કે લક્ષ્મણ રેખા છે. તમારે નોકરી ગુમાવવી હોય તો ઓળંગવી!” 

 

નોકરી કરવા માટે કોઈને ઘરે જવું મને જરા વિચિત્ર લાગ્યું. થોમસન ઍન્ડ ટેલરમાં કામ કરવા જતો ત્યારે ઑફિસમાં જતો હોઉં એમ લાગે, ફોર્ટમાં જવાનું, આજુબાજુ બેન્કોબીજી ઑફિસો, દુકાનો, રેસ્ટોરાં હોયસ્ટોરનો મોટો સ્ટાફ પણ ખરો  ઉપરાંત સાંજે છૂટો ત્યારે ફોર્ટના વિસ્તારમાં કંઈક પ્રવૃત્તિઓ ચાલતી હોયઆમાંનું અહી કંઈ મળે. કામ કરવાવાળા મને ગણીને ટોટલ ત્રણઇન, મીન ને તીન. ભાગ્યે કોઈ કોઈની સાથે વાત કરે. બાકીના બે જણ વારે વારે મારી સામે ઘૂરકીને જોયા કરે. એમને એમ કેસોપાને નવા માણસને એમના ઉપર જાસૂસી કરવા મૂક્યો છે.

 

સોપાનેમને પહેલું કામ આપ્યું એક અંગ્રેજી લેખનો અનુવાદ કરવાનું.  “ગાંધી, તમે કૉલેજમાં ભણેલા છો એટલે તમે અનુવાદ કરી શકશો.”  ‘રીડર્સ ડાયજેસ્ટકે એવા કોઈક મેગેઝીનમાં આવેલો લેખ હતો, “No man is a hero to his valet.” મેં એનો અનુવાદ કર્યો. એમને ગમ્યો. હું જો ભૂલતો હોઉં તો મારા નામઠામ વગરઅખંડ આનંદમાં છપાયો. મારું પહેલું લખાણ આમ મારા નામ વગર છપાયું!

 

હું બી.કોમ. હતો એટલેસોપાનમને કહે કે તમારે આપણું હિસાબ કિતાબનું કામ પણ સંભાળવાનું છે. પછી એમની એક દીકરીનો પરિચય આપતા કહે કે તમને સમજાવશે કે એકાઉન્ટ્સ બૂક્સ કેમ રાખવી. એની ઉંમર નાની છે પણ લાભુબહેને એને એવી ટ્રેનીંગ આપી છે કે ઇન્કમટેક્ષમાં પાસ થાય એવી બૂક્સ રાખી શકે છેપછી તો દીકરી મને એક પછી ઓર્ડર્સ આડી કે મારે શું શું કરવું. મને કઠ્યું. થયું કે હું તો સીડનહામમાંથી બી.કોમ. થયેલો છું, છોકરી મને શું એકાઉન્ટીન્ગ શીખવાડવાની હતીએમ પણ થયું કે જો મારે અહીં આવીને એકાઉન્ટીન્ગનું કામ કરવાનું હોય તો થોમસન ઍન્ડ ટેલર શું ખોટું હતુંમારે તો લેખક થવું હતું.

 

ત્રીજે દિવસે જ્યારે ફેમીલી કવાટર્સમાં કોઈ હતું ત્યારે એક કર્મચારી ભાઈ જે વરસોથી અહી નોકરી કરતા હતા તે મારી પાસે આવી, હળવેથી કહે, “ગાંધી, એવું મેં સાંભળ્યું કે તમે બી.કોમ. થયા છો, વાત સાચી?” મેં કહ્યું, “હા, હજી હમણાં ડીગ્રી  લીધી,” અને છાપ મારવા ઉમેર્યું,  “અને તે પણ સીડનહામ કોલેજમાંથી!”  કહે, “ભલા માણસ, તમે મૂરખ છોબી.કોમ.ની ડીગ્રી છે અને તે પણ સીડનહામમાંથી અને તમે અહીં નોકરી કરો છોતમારું શું ફરી ગયું છેભાગો અહીંથી લોકો તો તમારો દમ કાઢી નાખશે. આવી નોકરી તો જે લોકો અમારી જેમ ભણ્યા નથી એવા માટે છે. તમારી જેવી ડીગ્રી હોત તો હું તો કો મોટી બૅન્ક કે ઇન્શ્યુરન્સ કંપનીમાં ક્યારનોય  લાગી ગયો હોત!” ‘સોપાનને મળવા ગયો હતો ત્યારે જે વાત મને કહી હતી તે એકાએક યાદ આવી: “હું તમારું શોષણ નહીં કરું!”  હું ચેત્યો. ‘સોપાનના ઘરે એક અઠવાડિયામાં મને ખબર પડી ગઈ કે આમાં આપણું ઝાઝું વળે તમે નથી

 

બીજે અઠવાડિયે થોમસન ઍન્ડ ટેલરમાં નીચી મૂંડીએ પહોંચી ગયોત્યાં મહેતા સાહેબ મને પૂછે, “ક્યાં હતા ગાંધી તમે આખું અઠવાડિયું? અમને તો ચિંતા થઈતમારી તબિયત બગડી ગઈતી કે શું?”  મેં કહ્યું કેહા, સાહેબ, એકાએક , અને ઘરે ટેલિફોન મળે, એટલે તમને જણાવી નહી શક્યો.”  ભલા માણસે મારી વાત માનીઅને વળી પાછું મારું જમા ઉધાર કરવાનું કામ શરુ થઇ ગયું. આમ મારી જર્નાલીસ્ટ તરીકેની કારકિર્દી એક અઠવાડિયામાં પૂરી થઈ ગઈ.

 

 

હું થોમસન ઍન્ડ ટેલરમાં વળી પાછો જાણે કશું બન્યું હોય તેમ કામે લાગી ગયો. પણ સાવ સામાન્ય, બુક કીપીન્ગનો જોબ મને રાત દિવસ સતાવતો હતોસારી નોકરી માટેની મારી શોધ ચાલુ હતીદેશમાં એક વાર કાકાને મોઢે સાંભળ્યું હતું કે એમના એક નાનપણના ગોઠિયા મિત્ર વી. એચ. વોરા લંડન જઈને એક્ચ્યુઅરી થઈ  આવેલાઅત્યારે તે મુંબઈમાં લાઈફ ઇન્શ્યુરન્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા  (એલ.આઈ.સી.) માં મોટો હોદ્દો ધરાવતા હતામેં કાકાને લખ્યું કે મુંબઈ આવે અને મને વોરા સાહેબ પાસે લઈ જાય. એમની લાગવગથી એલ.આઈ.સી.માં જોબ અપાવી દે કારણ કે લાગવગ સિવાય સારી નોકરી મળવી શક્ય નથી.

 

કાકા મુંબઈ થોડા આવવાના હતાપણ એક ચિઠ્ઠી લખી મોકલાવીલખ્યું કે એને ઘરે જઈને ચિઠ્ઠી આપજેતને એલ.આઈ.સી.માં નોકરી મળી જશે. મેં ગોતી કાઢ્યું કે વોરા સાહેબ મુંબઈમાં ક્યાં રહેતા હતામુંબઈના મલબાર હિલના પોશ એરિયામાં એમના ઘરે એક સવારે વહેલો પહોંચી ગયોપણ હું પહોંચું તે પહેલાં વરસાદ ત્યાં પહોંચી ગયોમુંબઈના ધોધમાર વરસાદમાં બિચારી છત્રીનું શું ગજું તો કાગડો થઈ ઊડી ગઈવોરા સાહેબના ઘરે પહોંચ્યો ત્યારે કપડાં વરસાદના પાણીથી લદબદ હતાબેલ મારી. ઘાટીએ દરવાજો ઉઘાડ્યો. મેં એને કાકાની ભીંજાયેલી ચિઠ્ઠી આપીને કહ્યું કે સાહેબને મળવું છેએણે મારા દીદાર જોયા. કહે, ઇધર ખડા રહો ચિઠ્ઠી લઈ અંદર ગયોથોડી વારમાં બહાર આવીને કહે, સાહેબકો મિલને કે લિયે, કલ અગ્યારે બજે ફોર્ટકી ઑફિસમેં આના. આમ વોરા સાહેબના દર્શન કે નોકરી વગર હું એમના ઘરેથી નીકળ્યો

 

થોડું ઓછું આવ્યુંમને એમ કે વ્હાલથી બેસાડશે, કાકાના ખુશખબર પૂછશે. ચા પાણી નાસ્તો કરાવશેમુંબઈમાં મને એમની મદદની જરૂર પડે તો તેમને મળવા કહેશેજ્યાં સુધી મુંબઈમાં કાયમી વ્યવસ્થા થાય ત્યાં સુધી તેમને ત્યાં આવીને રહેવા આવવાનું  કદ્દાચ કહેશેઆમાંનું કંઈ થયું એનું આશ્ચર્ય તો થયું , રંજ પણ થયોજો કે બીજે દિવસે ઓફિસમાં આવવાનું કહ્યું એથી સાવ હામ હારીઓછામાં ઓછું જે કામ માટે ગયો હતો તે થાય, અને મને એલ.આઈ.સી.માં સારી નોકરી મળી જાય તો આપણે ગંગા ન્હાયા. એમને ઘર ગયાનું સાર્થક થાય.      

 

બીજે દિવસે એમની ફોર્ટની ઓફિસમાં પહોંચી ગયોથોડો વહેલો ગયેલોમારા એક મિત્ર શરદ પંચમીયા ત્યાં એલ.આઈ.સી.માં કામ કરતા હતા. એને પહેલો મળ્યોકહ્યું કે  હું તો વી. એચ. વોરાને મળવા આવ્યો છું. વોરા સાહેબ મને એલ.આઈ.સી.માં નોકરી અપાવાના છે. પંચમીયા તો આભા બની ગયા!   મને કહે કે તમારી મીટીંગ પતે અહીં પાછા આવજો. આપણે સાથે ચા પીશું બિલ્ડીંગના ટોપ ફ્લોર ઉપર વોરા સાહેબની ઓફિસ હતીહું તો કૂદતો કૂદતો બબ્બે પગથિયાં ચડતો ત્યાં પહોંચી ગયો

 

સેક્રેટરીએ મને વેઈટીંગ રૂમ બેસાડ્યો. બેઠો બેઠો હું મનમાં ગોઠવણી કરતો હતો કે હું એમને શું કહીશએમની ઉપર કેમ સારી છાપ પાડીશ. કેવી નોકરી, ક્યાં, કેટલા પગારની માંગીશ, વગેરે, વગેરેદસ મિનીટ, વીસ મિનીટ, અડધો કલાક, પોણો કલાક, કલાક, હું રાહ જોતો બેઠો રહ્યો. એક પછી એક એમ સૂટ, બૂટ, ટાઈ પહેરેલા ઓફિસરો આવતા જાય, પણ આપણો કોઈ ભાવ પૂછેગભરાતા, ગભરાતા સેક્રેટરીને પૂછ્યુંમારો નંબર ક્યારે લાગશેએણે મારી સામે જોયા વગર કહ્યું કે હજી બેસવું પડશેબેઠોદોઢ કલાકે મને અંદર બોલાવ્યોગયો. જોયું તો વોરા સાહેબ બહુ બીઝી લાગ્યા. મને કહે, તમને એક નામ આપું છું ભાઈને મળો તમને કામે લગાડી દેશેસેક્રેટરી તમને એનું એડ્રેસ આપશે. બે મિનિટમાં મીટીંગ પતી ગઈ!  

 

હું તો રાજીના રેડ થઈ ગયોનીચે પંચમીયા સાથે ચા પીવા ગયો. સેક્રેટરીએ જે માહિતી આપી હતી તે મેં એમને બતાડીતે જોઈ તો હસવા મંડ્યા. કહે, આવી  નોકરી તો હુંય તમને અપાવી શકુંમને સમજાવ્યું કે તો વીમા એજન્ટ થવાની વાત છેઆમાં તો તમારે ઘરે ઘરે જઈને લાઈફ ઇન્સ્યુરન્સ વેચવાનો છેહવે મારે આભા થવાનો વારો આવ્યો. છતાં વોરા સાહેબે કહ્યું હતું, એટલે ઓછામાં ઓછું જેમનું નામ આપ્યું હતું તેને મળવા ગયો ભાઈ મોટા વીમા ઓફિસર હતાએમનું કામ વીમા વેચનાર એજન્ટોને ટ્રૈન કરવાનું તો નવા નવા ઇન્સ્યુરન્સ એજન્ટ ગોતતા હતા. એમણે મને સમજાવ્યું કે વીમો કેમ વેચવો. કહે કે પહેલાં તમે તમારા સગાંવહાલાં અને મિત્રોને વહેંચો. બધા તમને ઓળખે, તમે એમને ઓળખોવીમો લેવાની વાત તમે કહેશો તે માનશે

 

એમની સલાહ મુજબ મુંબઈમાં રહેતા મારા ઓળખીતા લોકોનું લીસ્ટ બનાવ્યુંનક્કી કર્યું કે એમને એક પછી એક મળવા જવું અને વીમો લેવાનું કહેવુંબીજે દિવસે સવારે રવિવારે હું દૂરના એક માસાને મળવા ગયોરજાના દિવસે સવારનો વહેલો ગયો એટલે તેમને આશ્ચર્ય થયુંમને કહે, દેશમાં બધા બરાબર છેકોઈ મર્યું તો નથી ને? મેં એમને મારા આવવાનો હેતુ સમજાવ્યોપેલા વીમા એજન્ટે મને જે ગોખાવ્યું હતું તે બોલવાનું શરૂ કર્યું: જુઓ મુંબઈની પરાની ટ્રેનમાં લોકો જાન જોખમમાં મુકીને દરરોજ આવ જા કરે છેતમે પણ દરરોજ ટ્રેનમાં આવ જા કરો છોક્યારે શું થાય કહેવાય નહીં, એવું એવું બધું

 

માસાએ બધું સાંભળ્યા પછીમોટેથી બૂમ પાડી માસીને રસોડામાંથી બોલાવ્યાજો, નટુ આવ્યો છેઅને પછી પૂછ્યું, હું છેલ્લાં ત્રીસ વરસથી મુંબઈ ટ્રેનમાં રોજ આવ જા કરું છું, ક્યારેય ઘરે પાછો આવ્યો હોઉં એવું બન્યું છેમાસી શું બોલેપછી મને ચા પીવરાવી ને કહે, તું વીમાના રવાડે ક્યાં ચડ્યોવીમાના એજન્ટો તો કંઈક રખડે છેએમાં તારું કંઈ વળવાનું નથીકોઈ ધંધાની લાઈન હાથમાં પકડ તો બે પૈસા કમાઈશહું ચેત્યો. મારામાં વીમો કે બીજું કૈં પણ વેચવાની આવડત છે નહી.

 

પંચમીયા આગળ પાછો ગયોએમને પૂછ્યું, હવે મારે શું કરવું કહે, વોરા સાહેબ જઈને કહો કે તમારે તો એલ.આઈ.સી.ની ઑફિસમાં જોબ જોઈએ છેહું પાછો વોરા સાહેબને મળવા ગયોકીધું કે ઑફિસની નોકરીનું કાંઇક કરી આપોફરી વાર મળવા ગયો એમને નહીં ગમ્યુંકહે, કે માટે તમારે અરજી કરવી પડે, એક્ઝામ આપવી પડે, એવા જોબ માટે હજારો લોકોની લાઈન લાગેલી છેહું સમજી ગયો કે કંઈ મને એમ ને એમ એલ.આઈ.સી.ની નોકરી અપાવી દેવાના નથીજો કે પંચમીયાએ કહ્યું તેમ વોરાનો એક ઈશારો થાય તો મને  એલ.આઈ.સી.નો જોબ ફટ કરતા મળી જાયઆપણે તો પાછા હતા ત્યાં ને ત્યાંસદ્ભાગ્યે વખતે મેં મારો થોમસન ઍન્ડ ટેલરનો જોબ ચાલુ રાખ્યો હતો 

One thought on “એક અજાણ્યા ગાંધીની આત્મકથા- પ્રકરણ 15

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s